Ashvayurveda 6: atha tāluraṃgādhyāyaḥ

Aśvāyurveda 6

Language: Sanskrit

6.476 — 1 part

atha tāluraṃgādhyāyaḥ

6.260

mahādoṣāḥ samākhyātāstāluraṃgamatho śrṛṇu
garbhasthasya yadā pittaṃ kupyate tālavaṃ1 gatam

6.261

kṛṣṇaṃ tālu tato bāhye2 jāyate lakṣayetsudhīḥ
tālurāgo'pi vāhānāṃ śubhāśubhaphalapradaḥ

6.262

śvetaṃ raktaṃ pītaṃ śyāmaṃ kṛṣṇaṃ ca citramarddhasitam
saptavidhaṃ jānīyāttāluni rāgaṃ turaṃgāṇām

6.263

raktaṃ tebhyaḥ śreṣṭhaṃ śeṣā rāgāśca naiva śasyante
kincidviśeṣameṣāṃ śvetādīnāṃ pravakṣyāmi

6.264

nirvāṇāṃgārasadṛśaṃ yasya bhavettālu vājinastasya
bharturacireṇa kṛtsnaṃ rāṣṭraṃ vināśamupayāti

6.265

'bharturvadho'rdhakṛṣṇe śuklāntarite sutasya jānīyāt
śyāmāntarite kṛṣṇe parājayaṃ svāmino vindyāt

6.266

2kṛṣṇāntaritaṃ pītaṃ pītāntaritaṃ ca tālu yo madhye
śuddhārdhatāluraśvo bhartuḥ kleśāvaho hyeṣaḥ

6.267

kṛṣṇastu tāluvaṃśaḥ paryante padmapatra śaṃkha saṃkāśaḥ
yasyāśvasya sa nityaṃ parājayaṃ svāminaḥ kuryāt

6.268

kṛṣṇevindubhirathavā kalmāpaistālu citritaṃ yasya
kalmāṣatālureṣaḥ svāminamaśubhe niyojayati

6.266-2

rekhā stisra ścatasro vā śuddhā yasyāgratāluni
kṛṣṇatālukadoṣeṇa na dupyeta turaṃgamaḥ

6.300

dīptāgnikāladinakara padmadalābhaṃ pravālakābhaṃ vā
snigdhaṃ tanu gaṃbhīraṃ tālu śubham vājino jñeyam

uktaṃca bhagavatā śālihotreṇākarṇya-bhagavān śālihotrale
bhannubhaekocha sunakisamānavarṇaṃ1 varṇena tālukaṃ yasya ceddravet
2na sa tālukadoṣaḥ syāt phalamalpaṃ ca vakṣyate
savarṇaḥ svalpadoṣāya sakalaḥ kṛṣṇatālukaḥ
ekavarṇatayā tasya phalamalpaṃ pracakṣate

6.302

āyukṣetravibhāgena tālurāga phalodayaḥ
avanīpālako vidyāt śāstrato vājilakṣaṇam

6.7

iti śrīdurlabhasutagaṇakṛte aśvāryurvede tālurāgādhyāyaḥ saptamaḥ

6.303

atha aśvasthāna lakṣaṇam
tālurāgāḥ samākhyātāḥ kulānāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇuḥ
hayāḥ kāmboja vāhlīka vanāyuja kulodbhavāḥ
gāndhārakulasaṃbhūtā stathā'raṭṭa kulodbhavāḥ

6.304

cāmpeyā1 saindhavāścaiva taittilāste'pi2 vājinaḥ
kulajāścopakulajā mecakā hyupamecakāḥ

6.305

traigartā1 cārjaneyāśca sāvitreyāstathaiva ca
āvantyāścātha kāśmīrā hayā ye ca sakāmakāḥ2

6.306

pārvatyottaramādreyāḥ dākṣiṇeyāśca kīrtitāḥ
antarddīpodbhavā vāhāḥ kekeyāmbaṣṭhasaṃjñakāḥ

6.307

vāsantikāśca sauvīrā dāradā sevakāstathā3
kṣudrakairāvatā4 vāhāḥ śrāvantā mālavāstathā

6.308

kāliṅgā māthurāścaiva vārāṇasyāstathaiva ca
pāñcālā pauṇḍrakāścaiva kukkuṭā hrasvakukkuṭāḥ

6.306-2

tathā haimavatā ye ca ye coktā magadhodbhavāḥ
catupañcāśadaśvānāṃ kulānyetāni lakṣayet

6.310

kulāni nava cānyāni ghoṭakānāṃ vibhāvayet
1aśvāste saṃjñayā ghoṭā na tu ghoṭaguṇānvitā

6.311

2matsyakoṅkaṇajāṣṭreyā māḍhakā śvetavāhanāḥ
kaireyāśvetagirijā vaidarbhā ghoṭakā smṛtāḥ

6.312

pūrvadakṣiṇabhāgena himavantaṃ samāśritāḥ
ghoṭakāste'pi vijñeyāḥ prāsthānā1 ghoṭakā smṛtāḥ

6.313

ataḥ paraṃ vyañjanaistu pratyekainaiva lakṣaṇam
yathoddiṣṭaṃ 2kulabhavānguṇāñchṛṇu pṛthak pṛthak

6.314

kāmbojāḥ sumahālālaṭajaghanaskandhā mahāvakṣaso
dīrghagrīvamukhā mahājavavalā hrasvāṇḍameḍhrāsanāḥ
śrīmantaḥ suvahāḥ samudgacaraṇā dīrghaiḥ3 samānairbhujaiḥ
sarvavyanjanapūjitā dṛḍhaśaphāḥ madhvābhanetrāśca ye

6.315

śvetāśca śoṇāśca bhavantyadīnā
na kṛṣṇavarṇā na vivarṇinaste4
hrasvau ca karṇau5 mṛduromakeśāḥ
hrasvena pṛṣṭhena suvarṇavantaḥ

6.316

susaṃhatāṃgā priyadarśanāste
nityaṃ ca bharturvaśagā manojñāḥ
tejasvinaḥ sārayutāḥ suśīlāḥ
śreṣṭhā' svarūpeṇa kulena dīptā

6.317

samavṛttajānujaṃghā sudṛḍhāṃgā' hrasvakuṣṭhikakhurāgrāḥ
pītāstanulāṃgūlāḥ sūkṣmamukhāḥ śuklavarṇaśca

6.318

sumahāsṛkkaprothā' mahodarāste mahāhanuśvāsāḥ
pratyakṣaṃ vaḍavāmapi dṛṣṭvā te nāpi heṣante

6.316-2

vṛttamukhā sthirapādāḥ upacitaromastuvaśvetā
suravat pravalā vāhāḥ kāmbojāste samākhyātāḥ

6.320

bālhīkāḥ kāmbojaiḥ samānasaṃsthānarūpavarṇā syuḥ
teṣāmayaṃ viśeṣo dīrghāṅgā' dīrghapṛṣṭhāścaḥ

6.321

pariṇāhāyāmābhyāṃ' kincid hrasvā mahekṣaṇāstuvāścānye
nivaddhaviṭvaḥ pṛthughanadīrghagrīvāśca dīrghakeśāśca

6.322

madhupiṃgalābhanayanā kruddhāste dantaghātinaḥ kathitāḥ
bhartuśca vatsalāḥ syurmahājavārūpasampannāḥ

6.323

vanāyujā syurlaghavaḥ pracaṇḍāḥ
madhyapramāṇāścapalā na dīnāḥ
vṛttāyatāḥ kāyasamāḥ sunetrāḥ
hrasvāṇḍameḍhāstvatha śaṃkukarṇāḥ

6.324

pūrvāddhaṃkāyeṣu samucchritāste
hrasvastrikā bhārasahāḥ susatvāḥ
sthiraiśca1 pādai dṛḍhakuṣṭhikāśca
kālāṃgavarṇā bahuśo bhavanti

6.325

apāṃgadeśe vikaṭāḥ sughoṇā
meghādinādeṣvaviśaṃkinaste
śūrā mṛgendrā iva cātidarpā2
jvalaccaladvahni samānarūpāḥ

6.326

rathe yoktuṃ na śakyante yāntīva3 ca patatriṇaḥ
snāyusaṃyutagātrāśca sarvebhyopyadhikā javeḥ

6.327

pathiparvatadurgāṇāṃ madhya icchāinta dhāvitum
mṛdaṃgasadṛśagrīvāḥ śaṃkukarṇāḥ śubhānanāḥ

6.328

gāndhārā bakavarṇāḥ śarīravantaḥ susaṃsthitā balinaḥ
dīptodagrā purataḥ paścādviṣamāśca dīrghāśca

6.326-2

āraṭṭajāsughoṇāḥ sudīrghapṛṣṭhāśca śaṃkukarṇāśca
vṛttāṃgā dṛḍhapādāḥ pūrvārddhodagrakāyāśca

6.330

cāmpeyāḥ sthirapādā eṇījaṃghāḥ sukuṣṭikā balinaḥ
sthūlākṣikūṭaśaṃkhāstejojavasārayuktāḥ syuḥ

6.331

saindhavakulajā' vāhā balinastanusṛkvamuṣkameḍhrāśca
dīrghagrīvāḥ sumukhā mahājavāḥ sūkṣmakeśāśca

6.332

tittirakulajā' vāhā dīrghagrīvāmukhāste syuḥ
pṛthuvakṣojaghanākṣā bhārādhvasahā sugātrāśca

6.333

kulajā vṛttagrīvā adīrghavaktrāśca dīrghakāyāśca
tanuromatvakkeśāḥ suvṛttamadhyoru kuṣṭhikāśca

6.334

upakulajā' api kulajaiḥ samaliṃgāḥ kiñcidāyataśarīrāḥ
ātmasamagamāḥ sujatvā bhārādhvasahāḥ karkaśāścaiva

6.335

evaṃ kulajāḥ kathitā dīrghagrīvā mahodarāsturagāḥ
kṛṣṇamukhā raktavarṇā madhyamabalāḥ śaṃkukarṇāśca

6.336

tanugātra hrasvakūrcā hrasvakhurāśca vipulajaghanāśca
vistīrṇakākasāsanakakudo vai mecakā¹ ste ca

6.337

upamecakāḥ² syurūccai rvaddhaśirogrīvajānujaṃghāśca
mṛgābhā bahulampaṭā sukuṣṭhikā durmukhāsturagāḥ

6.338

traigartāḥ1 śaśavadanā śaśavālādhikeśarāḥ śaśaprothāḥ
dṛḍhapādā baddhakhurāḥ śaśavarṇā prāyaśaste'śvāḥ

6.336-2

ye cārjuneya2 vāhāḥ pṛthūdarāste pralambamuṣkāśca
subāhumukhāḥ sugandhāḥ sugrīvā hrasvapṛṣṭhāśca

6.340

sāvitraiyāsturagā3 bāhugrīvānvitānanāḥ śūrāḥ
mṛdvaṅgāḥ pṛthupādā mahorasaḥ sundaragrīvāḥ

6.341

hrasvapṛṣṭhāḥ sudīrghā sthiramāṃsā dīrghakeśavālāśca
cārūnayanāḥ sugandhāste hanuvakrāgranirmāṃsāḥ

6.342

yaudheyā 1 bhārasahāḥ sukhurā vṛttāyatodyatagrīvāḥ
kṛṣṇāyatavaktrāḥ syuḥ sutanavaḥ sūkṣmaromāṇaḥ

6.343

yāvaneyā 2 vistīrṇajaghanavakṣolalāṭanayanāḥ syuḥ
sādhyāḥ sukuṣṭikakhurā laghukamāḥ śaṃkukarṇāśca

6.344

priyadarśanāḥ suvarṇā uṣṭrāyatatanumukhāmahākāyāḥ
tejaḥsatvaprathitāstanutvacaḥ sūkṣmaromāṇaḥ

6.345

dvīpe samudrasya caranti vāhāḥ
santām̐rjitāste madhunā ca pūrvam
tīrtvā samudraṃ yavanapradeśe
turaṃgamāṇāṃ janayanti putrān

6.346

te yāvanāstarjitasaṃjñakāśca1 tattulyarūpā sumahājavāḥ syuḥ
jñeyāḥ prakṛtyānilapaittikāste pittenacāsaṃsturagāḥ surūpāḥ

6.347

tatraiva hrasvayāvana2 saṃjñāstvanye hayāstu hrasvāṅgāḥ
vṛttāṃgāḥ śubhagātrāḥ śubhasārāḥ śubhaśarphajavā syuḥ

6.348

śubharomavālakeśāḥ subhagāḥ śubhamedhasaḥ surūpāḥ syuḥ
priyadarśanā manojñāstejojavasārasaṃyuktāḥ

6.346-2

evanturuṣkakāśca1 javasatvasamanvitā mahākāyāḥ
bhārādhvakleśasahā raṇavīrā pṛthuvakṣasaścāpi

6.350

dṛḍhamedhasaḥ suśīlā balavantaste manasvinaścitrāḥ
pṛthujaghanā dṛḍhapādāḥ sukuṣṭhikāḥ syuḥ suraistulyāḥ

6.351

aśvāstu kaukkuṭeyā dṛḍhapādāḥ sūkṣmakeśaromāṇaḥ
sthūlatvacaḥ suśīlāḥ sukuṣṭhikāḥ kāyavantaśca

6.352

vāhāstu1 pārvateyāḥ pūrvaśarīreṣu saṃsthitāste syuḥ
paścārddheṣu ca viṣamā stanūdarāḥ hrasvapṛṣṭhāśca

6.353

āvantyāḥ2 pṛthulāṃgāḥ pṛthujaghanā sthūlakeśaromāṇaḥ
śraurasyāḥ pṛthujaṃghā mahodarāḥ sudṛḍhapādāśca

6.354

kāśmīrāḥ3 śuddhākṣā vipulalalāṭāḥ susaṃhatāḥ sukhurāḥ
tanvāyatavaktrāḥ syustanvaṃgāḥ śaṃkukarṇāśca

6.355

aśvāstu saṃkāmakajāḥ4 śakanadītīrajāḥ samuddiṣṭāḥ
pūrvārdhesyūrudagrā paścādardhāyatā javanāḥ

6.356

hreṣante yentyāśvaṃ dṛṣṭvā vaḍavāṃ ca śaṃkukarṇāste
mahājavā dṛḍhapādā uṣṭrākṣāḥ uṣṭravaktrāśca

6.357

vāhāstu pārvateyā balānvitāḥ snigdhakeśavālāśca
vṛttāste dṛḍhapādā mahājavāścātivikhyātāḥ

6.358

ājāneyāścaiva kathitā nikhilāḥ pṛthakpṛthaktvena
ṣaḍiṃvaśatiraśvānāṃ samudāyo vakṣyate tvadhunā

6.356-2

'ājāneyāsturaṃgā dṛḍhaghanacaraṇā varṣmavantaḥ sunetrāḥ
bhūyiṣṭhaṃ varṇatejaḥ prakṛtigatiguṇairvaṇitā hrasvamuṣkāḥ
saṃgrāme bhartṛvaśyāḥ pravalabalayutāḥ satyasandhāḥ susatvāḥ
āyuṣmanto'lparaugā mṛdutarasumahādīrghanirmāṃsavaktrāḥ

6.360

suvibhaktopacitāṃgāḥ susaṃhatāṃgā hrasvapṛṣṭhakhurakarṇāḥ
bala1 tejasā ca yuktā jitendriyāḥ kṣutpipāsasahā

6.361

śubhakāyāḥ2 śubhagandhāḥ śubhasatvāḥ susvarāḥ śubhacchāṃyāḥ
śubhalakṣaṇāśca śubhagā na karkaśāste jitakrodhāḥ

6.362

niśitāstra3 bhinnakāyā yasmānnāyānti vihvalībhāvam
ājāneyā vāhā stasmādete śubhā samuddiṣṭā

6.363

ete vibhinnadehā vinirgatāntrā gatāśca mṛtyuvaśaṃ
yāvat pṛṣṭhe bharttā tāvat prāṇānnamuñcanti

6.364

ājaneya hayānāmetatsarvaṃ samāsataḥ kathitam
vistarabhayānnacoktam1 śeṣāṇāṃ vājināṃ sakalam

6.365

iti śrīdurllabhasutagaṇakṛte aśvāyurvede (siddhasaṃgrahe) kulādhyāyaḥ aṣṭamaḥ
navauṃ adhyāya
kulānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ vayaso jñānamucyate
durvijñeyaṃ2 prakṛtitastadihaikamanā śṛṇu

6.266-3

vayaso jñānaṃ dvividhaṃ vāhyaṃ cābhyantaraṃ ca nirdiṣṭaṃ
bāhyaṃ bahiḥ śarīrajamābhyantaramapidehadaśanastham

6.367

prathame māse śāvaḥ sandaśaiṃḥ kincidudgatairjñeyaḥ
vyaktaiśca tairdvimāsaḥ ṣaṭpakṣo madhyamaiṭairjataiḥ

6.368

pūrṇairmadhyamadaśanaiḥ¹ sandaṃśaiścaiva pañcame māse
jñeyastvaṣṭama navame saṃpūrṇai pāribhakṣaiśca

6.366

sitadaśanaḥ prathame'bde kaṣāyadaśano bhaveddvitīyetu
patitotthitasandaṃśa² strihāyanaḥ kīrtita sturagaḥ

6.370

madhyamadaśanaiḥ patitaiḥ samudgataiḥ syāccatuḥsamovājī
pañcābdako'pikathita ścyutotthitaiḥ pāribhakṣaiśca

6.371

tasmin kāle vājī patitotthitasarvavaktrajo balavān
snigdhākṣivarṇadaśano hṛṣṭaḥ sarvāṃgasaṃpūrṇaḥ

6.372

pūrṇavalo daṃṣṭrāvān prasanna muditendriyaḥ suromā ca
pancasamo bhavati hayastejasvī sarvakarmasahaḥ

6.373

hrasvāstanavaḥ susamāḥ pṛthvagrāḥ kṣīrasannibhāścaiva
mūle' susamācchidrā dantāḥ kaiṃśorakā jñeyāḥ

6.374

śvetāśca dīrghāśca susaṃhatāśca
tīkṣṇāgrasaṃsthā vipulā dṛḍhāśca
madhye vibhaktāstvatha mūrdhni nimnāścyutotthitāste daśanā pradiṣṭāḥ

6.375

prathamebde1 saṃdaṃśe varṣe varṣe ca madhyadanteṣu
vyanjanamaśvasyabhavettryābdādārabhyadanteṣu

6.376

kṛṣṇā2 hariṇī śuklākācātvatha mākṣikā caiva
śaṃkholūkhalacalanaṃ patanaṃ kramaeṣa vyanjanānāntu

6.377

rekhā''yatā tīryagariṣṭavarṇā
kṛṣṇā3 bhavetvaṃnjanabhṛṃgasannibhā
tantrī savarṇā hariṇī pradiṣṭā
śuklā dadhikṣīrasamānavarṇā

6.378

1sitasiddhārthakavarṇā kācā kapitthakodravasamānābhāḥ
yā makṣikāsavarṇā jñeyā sā mākṣikā nipuṇaiḥ

6.376-2

śaṃkhaṃ2 śaṃkhadalopamamulūkhalaṃ dantajaṃ tathā chidram
vidyāccalitairdantaiścalanaṃ patane tu patanaṃ syāt

6.380

kṛṣṇā3 hariṇī ca tathā śuklā kācātha mākṣikā caiva
śaṃkholūkhalacalanaṃ dhvaṃsaścaiṣa kramaḥ kathitaḥ

6.381

ṣaṣṭe'bde4 saṃdaṃśe saptābde madhyameṣu daśaneṣu
aṣṭābdontye kṛṣṇā hariṇīmatha saṃpravakṣyāmi

6.382

navame' daśame varṣe ekādaśe ca tathā daśaneṣu
sandaṃśa madhyamānteṣu vājinamālakṣayenmatimān

6.383

evaṃ sitāṃ dvādaśake tu varṣe
trayodaśe caiva caturdaśe ca
sandaṃśa madhyānta mukhodbhaveṣu
samutthitāṃ viddhi turaṃgamasya

6.384

kācā pañcadaśe'bde ṣoḍaśake saptadaśe ca vāhanām
agrimamadhyamadaśaneṣu paribhakṣeṣvapi ca vijñeyā

6.385

aṣṭādaśe tathonaviṃśatitame'bde tathā viṃśe
sandaṃśa madhyamānteṣu vājināṃ mākṣikā kathitāḥ

6.386

evaṃ krameṇa śaṃkha cchidraṃ cālaścyutiśca daśaneṣu
jñeyaṃ bhūpa hayānāṃ vyanjanamānam trike trike varṣe

6.388

tejasvī' bhinnadehaḥ samaravaraguṇaḥ satvavānutkacetāḥ
snigdhāṃgaścārukeśaḥ paramabalajavaḥ snehasaṃpūrṇakāyaḥ
kṣuttṛḍbhārātiśītātapapavanasahaḥ suprasannendriyātmā
pum̐lliṃgaistairūpeto bhavati gatabhayaḥ kālikāvyanjito'śvaḥ 387
sthiramāṃsaḥ stejasvī balavān kṣuttṛḍasahodhvabhārasahaḥ1
rūpayuto ghananādaḥ sa tu hariṇīvyañjano vājī

6.386-2

balajavatejorūpaiḥ2 prahīyamāṇastu kincidutthitairbalibhiḥ
nicitolalāṭa paritaḥ śuklākhyavyañjano vājī

6.360-2

nirmāṃso javahīnaḥ sasnāyuḥ sthūlajānukaḥ klīvaḥ
durvarṇadīnavadanaḥ3 syāt kācāvyañjano vājī

6.361-2

4palitavalīkarṇāṃgo viśīrṇadantaśca gatabalotsāhaḥ
hināṃgo mandagatiḥ sa mākṣikāvyañjano vājī

6.362-2

gaṃbhīrākṣo dīnaḥ syācchaṃkhavyanjano vihīnāṃgaḥ1
harṣakrodhavimuktaḥ samudgatolūkhalo vāhaḥ

6.363-2

mandaṃ yavasaṃ khādan syāccalitavaktrajo vājī
patitaiḥ kāyo nipatatityāyurrdvātriṃśadaśveṣu

6.364-2

cārakyau2 mandurāśvasya sāraplavasamāśrayāt
kṣayavṛddhigatīrjñātvā tato vyanjanamādiśet

6.365-2

cyutotthitā dvijā ye tu bhānti kaiśorakā iva
te plavā yeṣvathodbhūtaṃ vyanjanaṃ laghu dṛśyate

6.366-2

sāradantāḥ sthiratarāḥ ghanā tīkṣṇāgrasaṃsthitāḥ
kramātteṣu kṣayaṃ yāti vyañjanaṃ parisaṃsthitam

6.367-2

yāṇyeva sāradantasya carato mandurāśraye
trīṇi varṣāṇi tānyeva te plaveṣu vinirdiśet

6.368-2

evameva tu cārakyāḥ sāradantāḥ prakīrtitāḥ
cārakya1 plavadantasya caturthe kālikodbhava

6.366-3

saptame hariṇī tasya saṃdaṃśāśrayaṇī bhavet
kathitantu vayojñānaṃ varṇānāṃ lakṣaṇaṃ śrṛṇu

6.400

uttarāścādharāścaiva dantā dvādaśa cāgrataḥ
draṃṣṭrāścatasro vijñeyā sturagasyādharottarāḥ
tathā caiva caturviṃśadbhakṣārthaṃ daśanāḥ smṛtāḥ
dantasaṃgraha ityeṣa catvāriṃśaka īṣyate
iti śrīdurllabhasutagaṇakṛte aśvāryurvede (siddhasaṃgrahe) vayodhyāyo navamaḥ
varṇonuvarṇaśca bhaveddvitīyo bhaved tṛtīyaḥ kathitaścaturthaḥ
vindustathā pancamakastu pāro varṇaprakārāḥ kathitāstu panca

Linked texts (2)

Aśvacikitsita (Aśvaśāstra) of Nakula — Nakula, Sanskrit
Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit

Ashvayurveda 6: atha tāluraṃgādhyāyaḥ

Contents

atha tāluraṃgādhyāyaḥ