Ashvayurveda 7
Aśvāyurveda 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.537 — 1 part
7.477
rājopavāhyaṃ kathitaṃ pradeśānadhunā śṛṇu
pramāṇaṃ trividhaṃ caiva kṣetrāṇi ca yathākramam
7.478
pradeśānvājidehasthānyo na vetti 1vibhāgaśaḥ
2na sa jānāti mūḍhātmā lakṣaṇaṃ na cikitsitam
7.476
jihvā1 kaṇṭhanivaddhā jñeyā dvātriṃśadaṃgulā nipuṇaiḥ
atha tālu turaṃgāṇāṃ jihvāyā upari nirdiṣṭaṃ
7.3
1. ati prasiddhā jihvā1 tu tasyāḥ sūnā bhavedadhaḥ
ūrdhvaṃ tālu bhavettasyā stasyāgre2 dantapīṭhakam
7.4
tato dantāḥ samuddiṣṭā ūrdhvaṃ dantā bhavantyadhaḥ
cibukaṃcādhare3 bhāge teṣāṃ proktaṃ vicakṣaṇaiḥ
7.5
cibuka syopariṣṭāttu adharoṣṭhaḥ4 prakīrtitaḥ
cibukātpārśvabhāge tu hanurnāmābhidhīyate
7.6
5 sṛkvadvayaṃ vijānīyāt vaktrapārśvagataṃ budhaḥ
uttaroṣṭhaḥ6 prapāṇākhyaṃ tadūrdhvaṃ protha ucyate
7.7
nāsā7cchidre tathā pārśve prothasyaiva vyavasthite
nāsācchidrākṣimadhye tu ghoṇākhyaṃ samudāhṛtam
7.8
ghoṇāpārśvagataugaṇḍau kṣīrike ca tataḥ param
netrayoradhare8 bhāge aśrupātaḥ udāhṛtaḥ
7.6-2
karṇāntāccaiva6 netrāntamapāṃgaṃ bruvate budhāḥ
kanīnikākhyo vijñeyo10 yaśca nāsā samīpagaḥ
7.10
sitāsitaṃ ca yanmadhye netrayo maṃṇḍalaṃ hi tat
pracchādanaṃ bhavedvartma cākṣikūṭamataḥ param
7.11
tasmādūrdhvaṃ bhruvorlekhe11 lalāṭaṃ ca taduttaram
urdhvaṃ lalāṭadeśāttu keśāntaṃ ca tataḥ stuvam12
7.12
tataḥ śiro vijānīyāt 13stuvādūrdhvagataṃ budhaḥ
śiraḥpārśvagatau karṇau tayormūlaṃ sukuntalam14
7.13
apāṃgādyaṃgulaṃ caiva śaṃkhaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ
śaṃkhakarṇāntare caiva kaṭākṣaḥ samudāhṛtaḥ
7.480
jihvāyā cādhastāt śūnā pīṭha stato hanujñeyā
hanunibaddhā hi draṃṣṭrā tāsāṃ madhye catasrastu
7.481
adharottarāśca dantā vājināṃ dvādaśaiva nirddiṣṭāḥ
upariṣṭādantā ye vinirdiśeduttarānprājñaḥ
7.14
vidurmarmaviduścaiva karṇasyādhaḥ ṣaḍaṃgulam1
ghaṇṭābandha samīpastho nigālaḥ parikīrtitaḥ
7.15
adhastale2 nigālasya galamāhurmanīṣiṇaḥ
tataḥ kaṇṭhaṃ vijānīyādadhobhāgena3 taṃ budhaḥ
7.16
grīvā lokaprasiddhā tu tasyāścopari kesarāḥ
grīvāskandhāntare caiva vahamāhurmanīṣiṇaḥ4
7.17
vahasyoparipakṣasya5 kākasaṃ kakudaṃ tataḥ
tataḥ pṛṣṭhaṃ vijānīyādāsanaṃ pṛṣṭhamadhyagam
7.18
aṃsakau6 kakudaṃ caiva nibaddhau parikīrtitau
syātāmaṃsādadho bāhu tayorbāhye ṣaḍaṃgale
7.16-2
bāhorabhyantaraṃ7 vidyāt kiṇaṃ cāti prasiddhakam
adhare ca tato jānū nirddiṣṭe śāstrakovidaiḥ
7.20
mandiraḥ paścimo bhāgaḥ kalāpī8 jānuno'grimaḥ
jānvoścādhare6 bhāge jaṃghāṃvidyādvicakṣaṇaḥ
7.482
oṣṭhau tu vinirdiṣṭau dantānāṃ chādanaṃ budhaiḥ kathitam
tayorūpasandhī cāpi turagāṇāṃ sṛkvaṇī kathite
7.483
adharoṣṭhasyādhastā ccibukaṃsyāduparicottaroṣṭhasya
parikīrtitaṃ prapāṇaṃ tasyorddharve protha ityuktaḥ
7.484
prothasya tu pārśvasthau jñeyau nāsāpuṭau tataścākṣaṇoḥ
prothasya cāntare yā ghoṇāṃtāṃca vijānīyāt
7.21
jaṃghāpārśve kalāṃ vidyātsandhiṃ1 vaipikasaṃjñakam
agrataḥ pālihastaḥ2 syāt paścātkūrcaṃ udāhṛtaḥ
7.22
kiṇaṃ tatraiva madhyasthaṃ adhobhāge ca kuṣṭhitam3
khurasandhīṃ tato vidyādadhobhāge tataḥ khuram
7.23
khurasyapārśve pāṣṇiḥ syādagrabhāge nakho bhavet
khurasyādhastale caiva maṇḍūkītalamadhyagā4
7.24
khuramāṃsaṃ vijānīyāt kṣīrikākhyaṃ vicakṣaṇaḥ
hṛdayābhyantare5 kakṣaḥ pārśvastasyaiva pārśvataḥ
7.25
jaṭharaṃ pārśvamadhyasthaṃ tasya nābhiśca madhyataḥ
romarājiṃ tato vidyānmūtrakośamataḥ param
7.26
ākaṭyāḥ paścime bhāge puḍhau sphījau ca kīrtitau6
randhra7 kukṣeradhobhāge uparandhrastayontare
7.485
ghoṇāpārśvagatau tu gaṇḍaupārśvau prakīrtitau nipuṇaiḥ
madhye tayoḥ pradiṣṭau turagāṇāmaśrupātau tu
7.486
uparitayostu nayane locanayośchādanāni vartmāni
akṣṇormadhye śuklaṃ tataścakṛṣṇaṃmvijānīyāt
7.487
te dṛṣṭimaṇḍale vai carmoparisthite nayanakūṭe
syātāṃ bhruvau tadupari vāhye cākṣṇorapāṃgau tu
7.27
pucchamūlaṃ tu vāhānāṃ māṃsalaḥ (masāṃla) pucchamūlataḥ
adhaḥ prakīrtitaḥ pāyuḥ sīvanī ca tataḥ param
7.28
muṣkau ca kaṭisandhi ca tato vindyātparaṃ budhaḥ
adhasthāt kaṭisandhestu ūrusandhirudāhṛtaḥ
7.26-2
sīvanītalasandhiśca1 ūrupādābhidhāyikā
tataḥ sthūraṃ vijānīyāttasyādho mandiraṃ bhavet
7.30
kiṇaṃ caiva tato vindyāt mandirābhyāsa saṃsthitam
tataḥ paraṃ vijānīyātkalāṃ2 vai kuṣṭikāṃ tathā
7.31
khurāntamāṃsaṃ3 maṇḍūkīḥ tato vindyādvicakṣaṇaḥ
agrajaṃghā dvayaṃ caiva vakṣo grīvā śiromukham
7.32
pūrvakāyaḥ samuddiṣṭaḥ pṛṣṭhadeśastu madhyagaḥ4
ākaṭeḥ paścimobhāgaḥ khurāntaścāparaḥ smṛtaḥ
7.488
(kha)
nāsābhāge cākṣaṇormadhye vidyātkanīnikeśavasya
bhruvostuvasya ca madhye lelāṭa ityucyate prājñaiḥ
7.486-2
stuvamuparilalāṭasyācchiraścakarṇāntare vijānīyāt
syānmastakaṃ tadāśritamatha karṇopārśvayostasya
7.460
atha karṇaśaṃkhayostu madhye vidyātkaṭau turaṃgāṇām
śaṃkhau tu vijānīyādapāṃgakaṭayoḥ samīpasthau
7.461
śaṃkhakaṭayoścavidyādupariṣṭādvājināṃ sthitāṃ ghāṭāṃ
hanucakre vijānīyādgaṇḍayorvāhyataścāpi
7.462
atha hanvorgalanāḍyo sandhistu nigāla ucyate tajjñaiḥ
pārśve tu pṛṣṭhataḥścāpi karṇayoḥ khalu viduṃ vidyāt
7.463
manye tu kaṇṭhanāḍyau pārśvādhastāttathā śirasaḥ
manyāmantarayātāṃ tāṃ grīvāṃ saṃvijānīyāt
7.464
grīvāyā upariṣṭāt skandhaḥ skandhasya kesarādyupari
keśānāṃ pārśvasthau keśāntau saṃvijānīyāt
7.465
jatrupurato vahasyāt jatrumadhyaṃ tu kākaśā vahayoḥ
jatru kakudasya madhyaṃ turagāṇāṃ kākaśāḥ kathitāḥ
7.466
āsana kākasayormadhye kakudaṃ hayasya vijānīyāt
āsanamapi nirdiṣṭaṃ kakudaṃ samanantaraṃ caiva
7.467
athapṛṣṭhaṃ vijānīyāt tato bhavetpṛṣṭhavaṃśamaśvasya
aṃśau kakudinibaddhau tathāṃśamūlāvatarucobhau
7.468
prokto galo hayānāṃ nipuṇaistu nigālakaṇṭhayormadhye
vakṣo galayormadhye kaṇṭhaṃ kaṇṭhādadhovakṣaḥ
7.466-2
hṛdvakṣasośca madhye kroḍaḥ kroḍāttato vahirbāhuḥ
bāhoradhaḥsthite ca jānviti saṃjñe vijānīyāt
7.500
abhyantare ca jānvoḥ kiṇau tu jānvoradhastato jaṃghe
purataste vijñeye kale tathā pṛṣṭhataścaiva
7.501
tekūrcādupariṣṭājjaṃghāyāścāpyadhaśca parihastau
parihastasamīpasthau kūrcau tanmadhyajau ca kiṇau
7.502
kūrcādhastātkuṣṭhikā khurasaṃdhi khurastato nakho hyevaṃ
atha pṛṣṭhataḥ khurasya pāṣṇiṃśākhe pārṣṇinī kathite
7.503
syādevaṃ pādakalaṃ pādatale sā sthitā tu maṇḍūkī
bāhostu pṛṣṭhataśca kakṣe turagasya nigadite ca
7.504
kroḍodarayormadhye turagāṇāṃ hṛdvinirdiśenmatimān
hṛnnābhyormadhyagataṃ jaṭharaṃ jaṭharāttato nābhī
7.505
pārśve kathite kakṣau kakṣātpṛṣṭheḥ sthitaḥ kukṣiḥ
kukṣeruparikakundara saṃjñau kūpau trikesandhau
7.506
gātratrayasya sandhistrikamityabhidhīyate turaṃgāṇāṃ
jñeyantatosya jaghanaṃ tanmūlaṃ pārśvayorubhayoḥ
7.507
jaghanasya tirodhānaṃ pucchaṃ vidyāttatośvasya
syādvartikā'sravālā gudantu pucchapraticchannaṃ
7.508
gudamāṃsalayoradhaḥ sphikpiṇḍau kīrtitau nipuṇaiḥ
sphikpiṇḍayorubhayato jñeye aśvānāṃ caṭuke tu
7.506-2
evamapānādhastādvijñeyā sīvanī turaṃgāṇām
sphikapārśvāntarasaṃsthau muṣkau śiśnastayoḥ purataḥ
7.510
randhrau cāpyurandhrau kukṣvorabhyantare vinirdiṣṭau
atha sakthinī turagāṇāmupāṇḍamūle vivaddhe tu
7.511
ūrvoścaivādhastādvāhānāṃ cakrasakthinī vidyāt
sthūre tu cakrasakthnoradhastataḥ saṃvijānīyāt
7.512
sthūrādhastāt prāhusturagāṇāṃ mandire tataścādhaḥ
yatpūrve nirdiṣṭaṃ paścimakāye'pi tajjñeyaṃ
7.513
trividhaṃ pramāṇamuktaṃ śreṣṭhaṃ madhyaṃ tathā kanīyaśca
āyāmotsedhābhyāṃ pariṇāhādvā vijānīyāt
7.514
āyāmaṃ keṣāṃcinmataṃ prapānādi vartikāntasthaṃ
vidyāttamaṃgulīnāṃ ṣaṣṭhiḥ śatamuttamāśvasya
7.515
aṣṭāviṃśativaktraṃ grīvā triṃśadaṃgulīpramāṇāsyāt
ṣaṭkākasāṃgulāni triṃśaṃ pṛṣṭhaṃ samākhyātaṃ
7.516
jaghanaṃ mukhavadvidyāddaśāṃgulaṃ syāccaṭuke tu
syādvartikā tu mukhavadāyāmohyuttamāśvasya
7.517
utsedho'grimakāye pādatalordhvaṃ ca kākasaṃ yāvat
aṃgulīśatapramāṇo vājivarāṇāṃ nirūpitaḥ prājñaiḥ
7.518
tatrāṃśaḥ ṣaḍviṃśatirūro daśa caiva vāhurusvānāṃ
proktaścaturviṃśatiraṃgulimānena jānīyāt
7.516-2
ṣaḍjānusandhiruktaḥ ṣaṭakūccaiḥ poḍaśāṃgulā jaṃghā
ṣaṭ kuṣṭikāḥ pradiṣṭāḥ khurāḥ ṣaḍcaiva jānīyāt
7.520
aśvotsedhāyāmau diṣṭau pariṇāha īṣyate pṛṣṭhāt
evaṃ trividhaṃ mānaṃ vinirdiśeduttamāśvasya
7.521
prothaḥ puṭau cākṣiṇī ca vartmanī ca kakundare
nābhī caiva turaṃgāṇāṃ pradeśāstryaṃgulā matāḥ
7.522
uttaroṣṭhaḥstuvaścaiva sṛkvaṇī ca vahaḥ kakut
kakṣe gudaṃ ca vāhānāṃ pradeśāścaturaṃgulā
7.523
pramāṇaṃ ca kaṭau śaṃkhau civukaṃ gallaeva ca
dvayaṅgulaṃ mastakaṃ karṇau viduḥ kroḍaṃ ṣaḍaṃgulam
7.524
gala sthūre ca kakṣau ca jñeyāḥ pancāṃgulā budhaiḥ
gaṇḍau hanu ca ghoṇā ca vijñeyā ṣoḍaśāṃgulā
7.525
dhruvau dvau daśa kaṇṭhastu triṃśatpārśvaṃ trikantu ṣaṭ
lalāṭaṃ dvādaśa proktamudaraṃ viṃśatiḥ smṛtam
7.526
aṃgulāni turaṃgāṇāṃ jihvā dvātriṃśadeva tu
tryaṃgulaṃ hṛdi nirviṣṭaṃ dvādaśāṃgulamāyatam
7.527
tryaṃgulantālu vāhānāṃ viṃśatyāyāmamīṣyate
nigāloṃgulamekantu pradeśoddeśa eṣa vai
7.528
etatpramāṇaṃ boddhavyamuttamāśrvasya tatvataḥ
purananyatpravakṣāmi madhyamasya kanīyasaḥ
7.529
śreṣṭhāt ṣoḍaśabhāgonaṃ pramāṇaṃ madhyamaṃ bhavet
madhyamādaṣṭabhāgonaṃ yasya tatsyātkanīyasaḥ
7.530
pūrvakāyaṃ śirogrīvā pūrvagātradvayaṃ viduḥ
paścādardhaṃ bhavetpuccho dve gātre jaghanaṃ trikam
bhavenmadhyamakāyastu śeṣa evaṃ gajeṣvapi
7.531
ājānusādhiromāntamityevaṃ dhruvamucyate
dhruvādanyadviyatsthānamadhruvaṃ vṛddhirūcyate
7.532
vṛddhistraivārṣikī jñeyā utsedhena tu vājinām
varṣaiścaturbhirāyāmaṃ vidyādevaṃ vicakṣaṇaḥ
7.533
vaktraṃ tālu prapāṇaṃ prathamaṃ kṣetraṃ śiro dvitīyantu
ākeśāntaṃ kṣetraṃ vidyāttṛtīyamaśvānām
7.534
kakudaṃ kākasamaṃśaṃ kṣetraṃ turyaṃ bhavettato vidyāt
āsanamatha ca kroḍaṃ kṣetraṃ tat pañcamaṃ kathitam
7.535
hṛtpārśve atha kakṣe kṣetraṃ ṣaṣṭhaṃ vijānīyāt
7.536
udaraṃ sapṛṣṭhavaṃśaṃ nābhyāsaha saptamaṃ bhavetkṣetraṃ
randhrau tathoparandhrau kukṣī guhyāni cāṣṭamaṃ kṣetram
7.537
kūpaṃsyāccaṭukāṃtaṃ sphiksīvanikā sthurā pāyu
kṣetraṃ navamaṃ vidyāt daśamaṃ sthūrādha ityāhuḥ
7.537.p1
iti śrīdurlabhasutagaṇakṛte aśvāyurvide (siddhasaṃgrahe) sthānapramāṇādi kathanaṃnāma dvādaśodhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit