<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Diet and regimen](https://indike.org/pramana/in.med.pathya) › [Pathyapathyavinishcaya (Vishvanatha)](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya) › 1

# Pathyapathyavinishcaya (Vishvanatha) 1

Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha) 1

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.6](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.6) — 2 parts
- [1.126](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.126) — 2 parts

### [1.2](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.2)

grantharacanā prayojana  
ālokya vaidyatantrāṇi yatnādeṣa nibadhyate  
vyādhitānāṃ cikitsāsu pathyāpathyavinirṇayaḥ

### [1.3](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.3)

āyurvedīya prācīna saṃhitāoṃ kā bhalī bhām̐ti nirīkṣaṇa kara prayatnapūrvaka prastuta  
vaidya ke kartavya  
bhiṣak sarveṣu rogeṣu nirddiṣṭāni yathāyatham  
nidānapathyāpathyāni trīṇi yatnādvicintayet

### [1.4](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.4)

pūrvaṃ sarvagade kuryyānnidānaparivarjjanam  
tenaiva rogāḥ śīryante śuṣkanīrā ivāṅkurāḥ

### [1.5](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.5)

rukṣu sarvāsravapathyāni yathāsvaṃ ca vivarjayet  
tā hyapathyairvivarddhante dohadairiva vīrudhaḥ

### [1.6](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.6)

vināpi bheṣajairyyādhiḥ pathyādeva nivartate  
na tu pathyavihīnasya bheṣajānāṃ śatairapi

### [1.6.p1](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.6.p1)

'pathye sati gadārtasya kimauṣadhaniṣevaṇaiḥ  
pathye'sati gadārtasya kimauṣadhaniṣevaṇaiḥ'

### [1.6.p2](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.6.p2)

vaidyajīvana

### [1.7](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.7)

doṣāndūṣyāndeśakālau sātmyaṃ sattvaṃ balaṃ vayaḥ  
prakṛtiṃ bheṣajaṃ vahnimāhāraṃ ca prayatnataḥ

### [1.8](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.8)

nirīkṣya matimān vaidyaścikitsāṃ kartumudyataḥ  
pathyāni yojayennityaṃ yathāsvaṃ sarvarogiṣu

### [1.9](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.9)

'sattvamātmāśarīraṃ ca trayametat tridaṇḍavat  
lokastiṣṭhati saṃyogāt tatra sarvaṃ pratiṣṭhitam' || (ca.sū.1 |46)  
taruṇajvara meṃ kartavya  
vamanaṃ laṅghanaṃ kāle yavāgūḥ svedanāni ca  
kaṭutiktau rasau ceti pācanaṃ taruṇajvare

### [1.10](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.10)

āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ  
madhyaṃ dvādaśarātrantu purāṇamata uttaram' || (ca. jvara. 48)  
'trisaptāhe vyatīte tu jvaro yastanutāṃ gataḥ  
plīhāgnisadaṃ kurute sa jīrṇajvara ucyate ||'  
sannipāte tvidaṃ sarvaṃ prāk caivāmakaphāpaham  
avaleho'ñjanaṃ nasyaṃ gaṇḍūṣaścāyasaḥ kriyā

### [1.11](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.11)

pādayorhastayormūle kaṇṭhakūpe ca śaṅkhayoḥ  
svedeṣu ca kulatthānāṃ kaṇānāṃ cūrṇagharṣaṇam

### [1.12](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.12)

snānaṃ virekaṃ surataṃ kaṣāyaṃ vyāyāmamabhyañjanamahnidrām  
dugdhaṃ ghṛtaṃ vaidalamāmiṣaṃ ca takraṃ surāṃ svādu guru dravaṃ ca

### [1.13](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.13)

annaṃ pravātaṃ bhramaṇaṃ ca krodhaṃ tyajet prayatnāttaruṇajvarārttaḥ  
tadeva tu payaḥ pītaṃ taruṇe hanti mānavam

### [1.14](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.14)

'navajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam  
krodhapravātavyāyāmakaṣāyāṃśca vivarjayet  
'jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam  
tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam || (cakra0)  
jvara kī taruṇa ādi sīmāem̐  
āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ  
madhyaṃ dvādaśarātraṃ ca purāṇamata uttaram

### [1.15](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.15)

madhyamajvara meṃ pathya  
purātanāḥ ṣaṣṭikaśālayaśca vārttākuśobhāñjanakāravellam  
vetrāgramāṣāḍhaphalaṃ paṭolaṃ karkoṭakaṃ mūlakapūtike ca

### [1.16](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.16)

mudgairmasūraiścaṇakaiḥ kulatthairmakuṣṭhakairvā vihitaśca yūṣaḥ  
pāṭhāmṛtāvāstukataṇḍulīyajīvantiśākāni ca kākamācī

### [1.17](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.17)

drākṣākapitthāni ca dāḍimāni vaikaṅkatānyeva pacelimānī  
laghūni sātmyāni ca bheṣajāni pathyāni madhyajvariṇāmamūni

### [1.18](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.18)

dvandvajajvaroṃ meṃ pathya  
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike  
hrasvamūlakayūṣeṇa yojayet kaphavātike  
paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmike

### [1.19](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.19)

kaphapittaparītasya grīṣme'sṛkpittinastathā  
madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret  
yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ

### [1.20](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.20)

purāne jvara meṃ pathya  
virecanaṃ chardanamañjanaṃ ca nasya ca dhūmo'pyanuvāsanaṃ ca  
śirāvyadhaḥ saṃśamanaṃ pradeho'bhyaṅgo'vagāhaḥ śiśiropacāraḥ

### [1.21](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.21)

eṇaḥ kuraṅgo hariṇo mayūro lāvaḥ śaśastittirikkukkuṭau ca  
krauñcaḥ kuraṅgaḥ pṛṣataścakoraḥ kapiñjalo varttakakālapucchau

### [1.22](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.22)

gavāmajāyāśca payo ghṛtaṃ ca harītakīparvatanirjharāmbhaḥ  
eraṇḍatailaṃ sitacandanaṃ ca dravyāṇi sarvāṇi pureritāni  
jyotsnāpriyāliṅganamapyayaṃ syādgaṇaḥ purāṇajvariṇāṃ sukhāya

### [1.23](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.23)

abhighātasamutthāne pānābhyaṅgau ca sarpiṣaḥ

### [1.24](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.24)

kṣataje vraṇaje cāpi kṣatavraṇacikitsitam

### [1.25](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.25)

auṣadhigandhaja tathā viṣamajvara meṃ pathya  
auṣadhīgandhaviṣaje viṣapittaprasādhanam

### [1.26](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.26)

abhicārādi jvaroṃ meṃ pathya  
abhicārābhiśāpotthe japahomādi bheṣajam

### [1.27](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.27)

utpātādi jvara meṃ pathya  
dānasvastyayanātithyairūtpātagrahapīḍajau

### [1.28](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.28)

kāmaśokabhayodbhūte sarvā vātaharī kriyā  
āśvāsanaṃ caiva cetoharṣadāyīni yāni ca

### [1.29](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.29)

viśeṣataḥ punaścātra kāmakrodhasamutthite  
bhayaśokasamudbhūte kāmakrodhoktamauṣadham  
krodhotthite pittaharaṃ kāmaje kāmahatkriyā

### [1.30](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.30)

bhūtābhiṣaṃgaja ādi jvaroṃ meṃ pathya  
bhūtābhiṣaṅgaje bhūtabandhāveśanatāḍanam  
manaḥ kṣobhasamutpanne manasaḥ sāntvanāni ca

### [1.31](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.31)

āgantuja jvaroṃ meṃ pathya  
śrame kṣaye ca bhuñjīta ghṛtābhyaktarasaudanam  
adhvaśrānteṣu cābhyaṅgaṃ divā svapnaṃ ca kārayet  
ityāgantujvare pūrvairbhiṣagbhiḥ pathyamiṣyate

### [1.32](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.32)

satata yā viṣama jvaroṃ meṃ pathya  
satataṃ viṣamaṃ cāpi kṣīṇasya sucirotthitam  
jvaraṃ sambhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret

### [1.33](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.33)

mudgān masūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān  
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet

### [1.34](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.34)

lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatān śarabhān śaśān  
kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān  
māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet

### [1.35](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.35)

sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirīṃstathā  
gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ

### [1.36](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.36)

jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ  
tadaite'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ

### [1.37](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.37)

bālamūlakavāstūkataṇḍulīyakaparpaṭān  
tiktaśākaṃ paṭolaṃ ca guḍūcī pallavānyapi

### [1.38](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.38)

māriṣaṃ nimbapatraṃ ca kālaśākaṃ ca dārvikam  
cāṅgerī cāpi jīvantī mācikāsyāntriṣaṇṇakaiḥ  
patraśākapriyāṇāṃ ca jvaritānāṃ pradāpayet

### [1.39](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.39)

vināśanāya| tasmād budhaḥ śākavivarjanantu kuryāttathā'mleṣu sa eva doṣaḥ || bhā. pra. śākavarga  
'kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam  
svasthavṛttau mataṃ kiñcittrividhaṃ dravyamucyate' || (ca.sū.1|67)  
jvara meṃ phalaśāka prayoga  
vṛntākaṃ pīlukarkoṭapaṭolaṃ kāravellakam  
phalaśākakṛte deyaṃ sarvaṃ niḥsnehameva ca

### [1.40](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.40)

jvaroṃ meṃ daivavyapāśraya cikitsā  
viṣṇornāmasahasrasya paṭhanaṃ śravaṇaṃ śruteḥ  
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca gurūṇāmapi pūjanam

### [1.41](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.41)

brahmacaryaṃ tapo homaḥ pradānaṃ niyamo japaḥ  
sādhūnāṃ darśanaṃ satyaṃ ratlauṣadhividhāraṇam  
maṅgalācaraṇaṃ ceti vargaḥ sarvān jvarān jayet

### [1.42](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.42)

jvara meṃ apathya  
adhivāsanakarmāṇi raktastragvastradhāraṇam  
vamivegaṃ dantakāṣṭhamasātmyamatibhojanam

### [1.43](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.43)

viruddhānyannapānāni vidāhīni gurūṇi ca  
duṣṭāmbukṣāramamlāni patraśākaṃ virūḍhakam

### [1.44](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.44)

naladāmbu ca tāmbūlaṃ kālindaṃ laikucaṃ phalam  
oḍīmatsyaṃ ca piṇyākaṃ chatrakaṃ piṣṭavaikṛtam  
abhiṣyandīni caitāni jvaritaḥ parivarjayet

### [1.45](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.45)

jvaramukta hone para apathya  
vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca snānaṃ caṅkramaṇāni ca  
jvaramukto na seveta yāvanno balavān bhavet

### [1.46](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.46)

atisāra roga meṃ pathya  
vamanaṃ laṅghanaṃ nidrā purāṇāḥ śāliṣaṣṭikāḥ  
vilepī lājamaṇḍaśca masūratūvarīrasaḥ

### [1.47](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.47)

śaśaiṇalāvahariṇakapiñjalabhavā rasāḥ  
sarve kṣudrajhaṣāḥ śṛṅgī khaḍḍīśo madhurālikā

### [1.48](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.48)

tailaṃ chāgaghṛtakṣīre dadhi takraṃ gavāmapi  
dadhijaṃ vā payojaṃ vā navanītaṃ gavājacoḥ

### [1.49](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.49)

navaṃ rambhāpuṣpaphalaṃ kṣaudraṃ jambuphalāni ca  
bhavyaṃ mahārdrakaṃ viśvaṃ śālūkaṃ ca vikaṅkatam

### [1.50](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.50)

kapitthaṃ bakulaṃ bilvaṃ tindukaṃ dāḍimadvayam  
tālakaṃ kañcaṭadalaṃ cāṃgerī vijayāruṇā

### [1.51](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.51)

jātīphalaṃ ca hrīveraṃ jīrakaṃ girimallikā  
kustumburu mahānimbaḥ kaṣāyaḥ sakalo rasaḥ

### [1.52](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.52)

annapānāni sarvāṇi dīpanāni laghūni ca  
nābherdhvaṅgulato'dhastātśastreṇārddhaśaśāṅkavat  
dāho vaṃśāsthimūle ca pathyavargo'tisāriṇām

### [1.53](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.53)

udara rogoṃ meṃ peyā  
ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam  
pṛśniparṇībalābilvabālakotpaladhānyakaiḥ  
sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī

### [1.54](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.54)

'jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ  
sa āma saṃjñako dehe sarvadoṣaprakopakaḥ '  
aralutvakpriyaṃguśca madhukaṃ dāḍimāṅkurān  
ābādhya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayeddravām  
eṣā sarvānatīsārān hanti pakvā na saṃśayaḥ

### [1.55](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.55)

atisāra meṃ kvathita jala pathya  
daśāṃśaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ vā śatāṃśaṃ vā śṛtaṃ jalam  
suśītaṃ pācanaṃ grāhi dīpanaṃ doṣanāśanam

### [1.56](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.56)

yathā yathā śṛtaṃ toyamatīsārī ca yaḥ pibet  
tathā tathā labhetsaukhyamārogyaṃ tu tathaiva ca

### [1.57](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.57)

atisāra meṃ apathya  
svedo'ñjanaṃ rudhiramokṣaṇamambupānaṃ snānaṃ vyavāyamapi jāgaradhūmanasyam  
abhyañjanaṃ sakalavegavidhāraṇāni rūkṣāṇyasātmyamaśanaṃ ca viruddhamannam

### [1.58](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.58)

godhūmamāṣayavavāstukakākamācī niṣpāvakandamadhuśigruratālapūgam  
kūṣmāṇḍatumbibadaraṃ guru cānnapānaṃ tāmbūlamikṣuguḍamadyamupodikā ca

### [1.59](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.59)

drākṣāmlavetasaphalaṃ laśunaṃ ca dhātrī duṣṭāmbu mastu gṛhavāri ca nārikelam  
sasnehanaṃ mṛgamado'khilapatraśākaṃ kṣāraḥ sarāṇi sakalāni punarnavā ca  
irvārukaṃ lavaṇamamlamapi prakopo vargo'tisāragadapīḍitamānaveṣu

### [1.60](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.60)

grahaṇī roga meṃ pathya  
nidrācharddanalaṅghanaṃ cirabhavā ye śālayaḥ ṣaṣṭikā  
maṇḍo lājakṛto masūratavarīmudgaprasūtā rasāḥ  
niḥśeṣoddhṛtasārameva dadhi yattatkṣīrajātaṃ gavāṃ  
chāgyā vā navanītameva dadhijaṃ tadvat payassambhavam

### [1.61](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.61)

chāgānyājyapayodadhīni tilajaṃ tailaṃ surā mākṣikaṃ  
śālūkaṃ bakulaṃ ca dāḍimayugaṃ navyāni bhavyāni ca  
rambhāyāḥ kusumaṃ phalaṃ ca taruśaṃ bilvaṃ ca śṛṅgāṭakaṃ  
cāṅgerī vijayā kapitthakuṭajājājī kaserūṇi ca

### [1.62](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.62)

takraṃ kāñcaṭasauniṣaṇṇadalakaṃ jātī phalaṃ jāmbavaṃ  
dhanyākāni ca tindukāni ca mahānimbo'ruṇāpelavam  
kravyāllāvaśaśaiśaṇatittirirasāḥ kṣudrā jhaṣāḥ sarvaśaḥ  
khuḍḍīśo madhurālikā ca khaliśaḥ sarvaḥ kaṣāyorasaḥ

### [1.63](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.63)

nābherūrdhvaṅgalakādadhordhaśaśivadvaṃśāsthimūle tathā  
dāhaḥ prajvalitāyasā ca kathitaṃ pathyaṃ grahaṇyāṃture

### [1.64](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.64)

grahaṇī roga meṃ apathya  
raktasrutiṃ jāgaramambupānaṃ snānaṃ striyaṃ vegavinigrahaṃ ca  
nasyāñjanasvedanadhūmapānaṃ śramaṃ viruddhāśanamātapaṃ ca

### [1.65](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.65)

godhūmaniṣpāvakalāyamāṣa yavārdrakacchatrakarājamāṣān  
upodikā vāstukakākamācī kūṣmāṇḍatumbīmadhuśigrukandān

### [1.66](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.66)

tāmbūlamikṣuṃ badaraṃ rasāla-mevvārukaṃ pūgaphalaṃ rasonam  
dhānyāmlasauvīratuṣodakāni dugdhaṃ guḍaṃ mastu ca nārikelam

### [1.67](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.67)

punarnavābārhatavaiṇavāni sarvāṇi śākāni ca patravanti  
duṣṭāmbu govāri kuraṅganābhi kṣāraṃ samastāni sarāṇi cāpi

### [1.68](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.68)

drākṣāmathāmlaṃ lavaṇaṃ saraṃ ca gurvannapānaṃ sakalaṃ ca pūpam  
vaidyaścikitsan grahaṇīvikāraṃ vivarjayet santatamapramattaḥ

### [1.69](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.69)

virecanaṃ lepanamastra mokṣaḥ kṣārāgniśastrācaritaṃ ca karmma  
purātanā lohitaśālayaśca saṣaṣṭikāścāpi yavāḥ kulatthāḥ

### [1.70](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.70)

godhāmulopākagavoṣṭrakūrmmaśvāvitkuliṅgājakharotukīśāḥ  
tarakṣucāṣāśvaśṛgālakākā ye'nye'pi māṃsāt prasahaśca te'pi

### [1.71](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.71)

paṭolapattūraraso navahnipunarnavāśūraṇavāstu kāni  
jīvantikā dantaśaṭhā surā ca śuṇṭhīrvayasthā navanītatakram

### [1.72](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.72)

kakkoladhātrī rucakaṃ kapitthabhauṣṭrāni mūtrājyapayoṃsi cāpi  
bhallātakaṃ sarṣapajaṃ ca tailaṃ gomūtrasauvīratuṣodakāni  
vātāpahaṃ yacca yadagnikāri tadannapānaṃ hitamarśasebhyaḥ

### [1.73](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.73)

arśa roga meṃ apathya  
ānūpamāmiṣaṃ matsyaṃ piṇyākaṃ dadhi piṣṭakam  
māṣān karīraṃ niṣpāvaṃ bilvaṃ tumbīmupodikām

### [1.74](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.74)

pakkāmraṃ śālukaṃ sarvaṃ viṣṭambhīni gurūṇi ca  
ātapaṃ jalapānāni vamanaṃ bastikarma ca

### [1.75](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.75)

prācyavantyaparāntotthanadīnāṃ salilāni ca  
viruddhāni ca sarvāṇi mārutaṃ pūrvvadigbhavam

### [1.76](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.76)

vegarodhaṃ striyaṃ pṛṣṭhayānamutkaṭakāsanam  
yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśasaḥ parivarjayet

### [1.77](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.77)

yat pathyaṃ yadapathyaṃ ca vakṣyate raktapittinām  
raktārśaurogiṇāṃ tattadapi vidyādviśeṣataḥ

### [1.78](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.78)

mandāgni tathā ajīrṇa meṃ pathya  
śleṣmake vamanaṃ pūrvaṃ paittike mṛdu recanam  
vātike svedanaṃ cātha yathāvasthaṃ hita ca yat

### [1.79](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.79)

nānāprakāro vyāyāmo dīpaPrefixnāni laghūni ca  
bahukālasamutpannāḥ sūkṣmā lohitaśālayaḥ

### [1.80](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.80)

vilepī lājamaṇḍaśca maṇḍomudgarasaḥ surā  
eṇo barhī śaśo lāvaḥ kṣudramatsyāśca sarvaśaḥ

### [1.81](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.81)

śāliṃcaśākaṃ vetrāgraṃ vāstūkaṃ bālamūlakam  
laśunaṃ vṛddhakūṣmāṇḍaṃ navīnakadalīphalam

### [1.82](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.82)

śobhāñjanaṃ paṭolaṃ ca vārtākuṃ naladāmbu ca  
karkoṭakaṃ kāravellaṃ bārhataṃ ca mahārdrakam

### [1.83](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.83)

prasāriṇī meṣaśṛṅgaṃ cāṅgerī suniṣaṇṇakam  
dhātrīphalaṃ nāgaraṅgaṃ dāḍimaṃ yāvaparpaṭāḥ

### [1.84](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.84)

amlavetasajambīramātuluṅgāni mākṣikam  
navanītaṃ ghṛtaṃ takraṃ sauvīrakatuṣodake

### [1.85](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.85)

dhānyāmlaṃ kaṭutailaṃ ca rāmaṭhaṃ lavaṇārdrakam  
yavānī maricaṃ methī dhānyakaṃ jīrakaṃ dadhi

### [1.86](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.86)

tāmbūlaṃ taptasalilaṃ kaṭutiktau rasāvapi  
mandānale'pyajīrṇe'pi pathyametannṛṇāṃ bhavet

### [1.87](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.87)

mandāgni tathā ajīrṇa meṃ apathya  
virecanāni viṇmūtravāyuvegavidhāraṇam  
adhyaśanaṃ samaśanaṃ jāgaraṃ viṣamāśanam

### [1.88](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.88)

raktasrutiṃ śamīdhānyaṃ matsyaṃ māṃsamupodikām  
jalapānaṃ piṣṭakaṃ ca jāmbavaṃ sarvamālukam

### [1.89](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.89)

kūrccikāṃ moraṭaṃ kṣīraṃ kilāṭaṃ ca prapānakam  
tālāsthi sasyaṃ tadgālaṃ snehanaṃ duṣṭavāri ca

### [1.90](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.90)

viruddhāsātmyapānānnaṃ viṣṭambhīni gurūṇi ca  
agnimāndye'pyajīrṇe ca sarvāṇi parivarjayet

### [1.91](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.91)

phalavartiṃ vamiṃ svedaṃ laṅghanaṃ cāpatarpaṇam  
viśeṣādalase kuryādviṣūcyāṃ tvatisārivat  
pāṣṇyordāho'tivṛddhāyāṃ samyagdīpanapācanam

### [1.92](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.92)

kṛmiroga meṃ pathya  
āsthāpanaṃ kāyaśirovirecanaṃ dhūmaḥ kaphaghnāni śarīramārjanā  
cirantanā vaiṇavaraktaśālayaḥ paṭolavetrāgrarasonvāstukam

### [1.93](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.93)

hutāśamandāradalāni sarṣapā navīnamocaṃ bṛhatīphalānyapi  
tiktāni nālīkadalāni mauṣikaṃ māṃsaṃ viḍaṅgaṃ picumarddapallavam

### [1.94](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.94)

pathyā ca tailaṃ tilasarṣapodbhavaṃ sauvīraśuktaṃ ca tuṣodakaṃ madhu  
pacelimaṃ tālamaruṣkaraṃ gavāṃ mūtraṃ ca tāmbūlasurā mṛgāṇḍajam

### [1.95](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.95)

auṣṭrāṇi mūtrājyapayasi rāmaṭhaṃ kṣārarājamodā khadiraṃ ca vatsakam  
jambīranīraṃ suṣavī yavānikā sārāḥ surāhvaguruśiṃśapodbhavāḥ

### [1.96](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.96)

tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko raso'pyayaṃ vargo narāṇāṃ kṛmirogiṇāṃ sukhaḥ

### [1.97](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.97)

chardiṃ ca tadvegavidhāraṇaṃ ca viruddhapānāśanamahnidrām  
dravaṃ ca piṣṭānnaṃmajīrṇatāṃ ca ghṛtāni māṣān dadhi patraśākam

### [1.98](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.98)

māṃsaṃ payo'mlaṃ madhuraṃ rasaṃ ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayecca

### [1.99](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.99)

chardirvirecanaṃ jīrṇayavagodhūmaśālayaḥ  
mudgāḍhakīmasūrāṇāṃ yūṣā jāṅgalajārasāḥ

### [1.100](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.100)

paṭolaṃ vṛddhakūṣmāṇḍaṃ taruṇaṃ kadalīphalam  
jīvantīkṣuramatsyākṣī guḍūcī taṇḍulīya kam

### [1.101](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.101)

punarnavā droṇapuṣpī vārttākuṃ laśunadvayam  
pakkāpramabhayā bimbī śṛṅgī matsyā gavāṃ jalam

### [1.102](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.102)

dhātrī takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ sauvīrakatuṣodake  
navanītaṃ gandhasāro haridrā nāgakeśaram

### [1.103](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.103)

yavakṣāro lohabhasma kaṣāyāṇi ca kuṅkumam  
dāhaścaraṇayoḥ sandhau nābheśca dvyaṅgulādadhaḥ

### [1.104](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.104)

mastake hastayormūle madhye ca stanakakṣayoḥ  
yathādoṣamidaṃ pathyaṃ pāṇḍurogavatāṃ bhavet

### [1.105](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.105)

pāṇḍuroga meṃ apathya  
raktasrutiṃ dhūmrapānaṃ vamivegavidhāraṇam  
svedanaṃ maithunaṃ śimbī patraśākāni rāmaṭham

### [1.106](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.106)

māṣo'mbupānaṃ piṇyākastāmbūlaṃ sarṣapāḥ surā  
mṛdbhakṣaṇaṃ divā svapnaṃ tīkṣṇāni lavaṇāni ca

### [1.107](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.107)

sahyavindhyādrijātānāṃ nadīnāṃ salilāni ca  
sarvāṇyamlāni duṣṭāmbu viruddhā‍nyaśanāni ca  
gurvannaṃ ca vidāhīni pāṇḍurogavatāṃ viṣam

### [1.108](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.108)

raktapitta roga meṃ pathya  
adhogate charddanamūrdhvanirgame virecanaṃ syādubhayatra laṅghanam  
purātanāḥ ṣaṣṭikaśālikodrava priyaṃgunīvārayavaprasātikāḥ

### [1.109](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.109)

mudgā masūrāścaṇakāstuvaryo makuṣṭhakāścilluṭavarmimatsyāḥ  
śaśaḥ kapoto hariṇaiṇalāvaśarālipārāvatavarttakāśca

### [1.110](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.110)

barkā urabhrāśca sakāḷapucchāḥ kapiñjalāścāpi kaṣāyavargaḥ  
gavāmajāyāśca payo ghṛtaṃ ca ghṛtaṃ mahiṣyāḥ panasraṃ priyālam

### [1.111](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.111)

rambhāphalaṃ kaccaṭataṇḍulīya paṭolavetrāgramahārdrakāṇi  
purāṇakūṣmāṇḍaphalaṃ ca pakka tālāni tadbījajalāni vāsāḥ

### [1.112](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.112)

svādūni bimbāni ca dāḍimāni kharjūradhātrīmiśinārikelam  
kaśeruśṛṅgāṭamaruṣkarāṇi kapitthaśālūkaparūṣakāṇi

### [1.113](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.113)

bhūnimbaśākaṃ picumardapatraṃ tumbī kaliṅgāni ca lājasaktuḥ  
drākṣā sitā mākṣikamikṣavaśca śītodakaṃ caudbhidavāri cāpi

### [1.114](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.114)

seko'vagāhaḥ śatadhautasarpirabhyaṅgayogaḥ śiśirapradehaḥ  
himānilaścandanamindupādāḥ kathā vicitrāśca mano'nukūlāḥ

### [1.115](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.115)

dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vaiḍūryamuktāmaṇidhāraṇaṃ ca  
rambhotpalāmbhoruhapatraśayyā kṣaumāmbaraṃ copavanaṃ suśītam

### [1.116](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.116)

priyaṃgukācandanarūṣitānā māliṅganaṃ cāpi varāṅganānām  
padmākarāṇāṃ saritāṃ hṛdānāṃ candrodayānāṃ himavadharīṇām

### [1.117](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.117)

suśītalānāṃ girinirjharāṇāṃ srutiḥ praśastāni ca kīrtitāni  
prakṛṣṭanīraṃ himabālukā ca mitraṃ nṛṇāṃ śoṇitapittaroge

### [1.6-2](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.6-2)

sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam' || su. u. 45

### [1.118](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.118)

'vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca  
raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati'  
vyāyāmādhvaniṣevaṇaṃ ravikarastīkṣṇāni karmāṇi ca  
kṣobho vegavidhāraṇaṃ capalatā hastyaśvayānāni ca  
svedāstrasrutidhūmapānasuratakrodhāḥ kulattho guḍo  
vārttākuṃ tilamāṣasarṣapadadhikṣīrāṇi kaupaṃ payaḥ

### [1.119](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.119)

tāmbūlaṃ naladambu madyalaśunaṃ śimbī viruddhāśanam  
kaṭvamlaṃ lavaṇaṃ vidāhi ca gaṇastyājyo'srapitte nṛṇām

### [1.120](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.120)

śoṣaroga meṃ pathya  
madyāni jāṅgalaṃ pakṣimagamāṃsaṃ viśuṣyatām  
mudgaṣaṣṭikagodhūmayavaśālyādayo hitāḥ

### [1.121](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.121)

kṣayaroga meṃ pathya  
doṣādhikasya balino mṛduśuddhirādau godhūmamudgacaṇakāruṇaśālayaśca  
chāgāni māṃsanavanītapayodhṛtāni kravyādāṃsamapi jāṅgalajā rasāśca

### [1.122](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.122)

mārttaṇḍacaṇḍakiraṇaiḥ pariśoṣitāni lehyānyapakvapalalāni sucūrṇitāni  
rāgāḥ sakāmbalikaṣāḍavaveśavārā bhakṣyāḥ śaśāṅkakiraṇā madhuro rasaśca

### [1.124](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.124)

pakvāni mocapanasāmraphalāni dhātrī kharjūrapauṣkaraparūṣakanādikelam  
śobhāñjanaṃ ca kulakaṃ navatālaśasyaṃ drākṣāphalāni miśo'pi ca māṇimantham  
siṃhāsyapatramapi gomahiṣīghṛtaṃ ca chāgāśrayaśca tadavaskaramūtralepaḥ  
matsyaṇḍikā śikhariṇī madirā rasālā karpūrakaṃ mṛgamadaḥ sitacandanaṃ ca

### [1.125](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.125)

abhyañjanāni surabhīṇyanulepanāni snānāni veṣaracanānyavagāhanāni  
harmyaṃ srajaṃ smarakathā mṛgugandhavāho gītāni lāsyamapi candraruco vipañcī

### [1.126](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.126)

sandarśanaṃ mṛgadṛśāmapi hemacūrṇaṃ muktāmaṇipracurabhūṣaṇadhāraṇaṃ ca  
homaḥ pradānamamaradvijapūjanāni hṛdyānnapānamapi pathyagaṇaḥ kṣayeṣu

### [1.126.p1](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.126.p1)

śikhariṇīghaṭakadravyaardhāḍhakaṃ suciraparyuṣitasyadadhnaḥ khaṇḍasyaṣoḍaśapalāni śaśiprabhasya  
sarpiḥpalaṃ madhupalaṃ maricaṃ dvikarṣaṃ śuṇṭhyāḥ palārdhamapi cārthapalaṃ caturṇām  
nirmāṇavidhiśukle paṭe lalanayā mṛdupāṇighṛṣṭā, karpūracūrṇasurabhīmayabhāṇḍasaṃsthā  
eṣā vṛkodarakṛtā sarasārasālā, yā''svāditā bhagavatā madhusūdanena

### [1.126.p2](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.126.p2)

bhai0 ra0 arocakādhikāra

### [1.129](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.129)

kṣayaroga meṃ apathya  
virecanaṃ vegavidhāraṇāni śramaṃ striyaṃ svedanamañjanaṃ ca  
prajāgaraṃ sāhasackarmasevārūkṣānnapānaṃ viṣamāśanaṃ ca  
tāmbūlakālindakulatthamāṣaraflowingrasonavaṃśāṃkurarāmaṭhāni  
amlāni tiktāni kaṣāyakāṇi kaṭūni sarvāṇi ca patraśākam  
kṣārān viruddhānyaśanāni bimbī karkoṭakaṃ cāpi vidāhi sarvam  
kaṭhillakaṃ kṛṣṇāmapi kṣayeṣu vivarjayetsantatamapramattaḥ

### [1.130](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.130)

kāsa roga meṃ pathya  
svedo virecanaṃ charddhirdhūmapānaṃ samāśitā  
śāliṣaṣṭikagodhūmaśyāmākayavakodravāḥ

### [1.131](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.131)

ātmaguptāmāṣamudgakulatthānāṃ rasāḥ pṛthak  
grāmyaudakānūpadhanvamāṃsāni vividhāni ca

### [1.132](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.132)

surā purātanaṃ sarpiśchāgaṃ cāpi payo ghṛtam  
vāstūkaṃ vāyasīśākaṃ vārtākaṃ bālamūlakam

### [1.133](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.133)

kaṇṭakārī kāsamardo jīvantī suniṣaṇṇakam  
drākṣā bimbī mātulaṅgapauṣkaraṃ vāsakastruṭiḥ

### [1.134](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.134)

gomūtraṃ laśunaṃ pathyā vyoṣamuṣṇodakaṃ madhu  
lājā divasanidrā ca laghūnyannāni yāni ca  
pathyametadyathādoṣamuktaṃ kāsagadāotre

### [1.135](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.135)

kāsa roga meṃ apathya  
bastiṃ nasyamasṛṅmokṣavyāyāmaṃ dantagharṣaṇam  
ātapaṃ duṣṭapavanaṃ rajomārgāṃnniṣevaṇam

### [1.136](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.136)

viṣṭambhini vidāhīni rūkṣāṇi vividhāni ca  
śakṛnmūtrodgārakāsavamivegavidhāraṇam

### [1.137](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.137)

matsyaṃ kandaṃ sarṣapaṃ ca tumbīphalamupodikām  
duṣṭāmbu cānnapānaṃ ca viruddhānyaśanāni ca  
guruśītaṃ cānnapānaṃ kāsarogī parityajet

### [1.138](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.138)

śvāsroga meṃ pathya  
virecanasvedanadhūmapānapraccharddanāni svapanaṃ divā ca  
purātanāḥ ṣaṣṭika raktaśālikulatthagodhūmayavāḥ praśastāḥ

### [1.139](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.139)

śaśāhibhuktiittirilāvadakṣakaśukādayo dhanvamṛgadvijāṃśca  
purātanaṃ sarpirajāprasūtaṃ payo ghṛtaṃ cāpi surā madhūni

### [1.140](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.140)

nidigdhikā vāstukataṇḍulīyaṃ jīvantikā mūlakapotikāśca  
paṭolavārttākurasonapathyā jambīrabimbīphalamātuluṅgam

### [1.141](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.141)

drākṣā truṭiḥ pauṣkaramuṣṇavāri kaṭutrayaṃ gojanitaṃ ca mūtram  
annāni pānāni ca bheṣajāni kaphānilaghnāni ca yāni yāni

### [1.142](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.142)

vakṣaḥ pradeśādapi pārśvayugme karasthayormadhyamayordvayośca  
pradīptalohena ca kaṇṭhakūpe dāho'pi ca śvāsini pathyavargaḥ

### [1.143](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.143)

mūtrodgāraccharditṛṭkāsarodho nasyaṃ bastirdantakāṣṭhaṃ śramaśca  
adhvābhāro raiṇavaḥ sūryapādā viṣṭambhīni grāmyadharmo vidāhi

### [1.144](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.144)

ānūpānāmāmiṣaṃ tailabhṛṣṭaṃ niṣpāvaṃ ca śleṣmakārīṇi māṣāḥ  
raktasrāvaḥ pūrvavātā'nupānaṃ meṣīsarpirdugdhamambho'pi duṣṭam

### [1.145](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.145)

matsyāḥ kandāḥ sarṣapāścānnapānaṃ rūkṣaṃ śītaṃ gurvapi śvāsyamitram

### [1.146](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.146)

hikkāroga meṃ pathya  
svedanaṃ vamanaṃ nasyaṃ dhūmapānaṃ virecanam  
nidrā snigdhāni cānnāni mṛdūni lavaṇāni ca

### [1.147](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.147)

jīrṇāḥ kulatthā godhūmāḥ śālayaḥ ṣaṣṭikā yavāḥ  
eṇastittirilāvādyā jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ

### [1.148](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.148)

pakvaṃ kapitthaṃ laśunaṃ paṭolaṃ bālamūlakam  
pauṣkaraṃ kṛṣṇatulasī madirā naladambu ca

### [1.149](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.149)

uṣṇodakaṃ mātuluṅgaṃ mākṣikaṃ surabhījalam  
annapānāni sarvāṇi vātaśleṣmaharāṇi ca

### [1.150](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.150)

śītāmbusekaḥ sahasā trāso vismāpanaṃ bhayam  
krodho harṣaḥ priyodvegaḥ prāṇāyāmaniṣevaṇam

### [1.151](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.151)

dagdhasiktamṛdāghrāṇaṃ kūrce dhārā jalārpaṇam  
nābhyūrdhvaghātanaṃ dāho dīpadigdhaharidrayā  
pādayorddhvaṅgulāttannābherūrdhvaṃ ceṣṭāni hikkinām

### [1.152](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.152)

hikkā roga meṃ apathya  
vātamūtrodgārakāsaśakṛdvegavidhāraṇam  
rajonilātapāyāsān virudvānyaśanāni ca

### [1.153](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.153)

viṣṭambhīni vidāhīni rūkṣāṇi kaphadāni ca  
niṣpāvaḥ piṣṭakaṃ māṣaḥ piṇyākānūpajāmiṣam

### [1.154](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.154)

avidugdhaṃ dantakāṣṭhaṃ bastiṃ matsyāṃśca sarṣapān  
amlaṃ tumbīphalaṃ kandaṃ tailabhraṣṭamupodikām  
guru śītaṃ cānnapānaṃ hikkārogī vivarjayet

### [1.155](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.155)

svarabhedaroga meṃ pathya  
svedo bastirdhūmapānaṃ virekaḥ kavalagrahaḥ  
nasyaṃ bhāle sirāvedho yavā lohitaśālayaḥ

### [1.156](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.156)

haṃsāṭavītāmracūḍakekimāṃsarasāḥ surā  
gokaṇṭakaḥ kākamācī jīvantī bālamūlakam

### [1.157](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.157)

drākṣā pathyā mātuluṅgaṃ laśunaṃ lavaṇārdrakam  
tāmbūlaṃ maricaṃ sarpiḥ pathyāni svarabhedinām

### [1.158](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.158)

āmaṃ kapitthaṃ bakulaṃ śālūkaṃ jāmbavāni ca  
tindukāni kaṣāyāṇi vamiṃ svapnaṃ prajalpanam  
annapānaṃ ca yatnena svarabhedī vivarjayet

### [1.159](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.159)

bastirvirako vamanaṃ yathābalaṃ dhūmopasevā kavalagrahastathā  
tiktāni kāṣṭhāni ca dantagharṣaṇe citrānnapānāni hitaiḥ kṛtāni ca

### [1.160](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.160)

godhūmamudgāruṇaśāliṣaṣṭikā māṃsaṃ varāhajaśaśauṇasambhavam  
ceṅgo jhaṣāṇḍaṃ madhurālikelliśaḥ proṣṭhī khalīśaḥ kavayī ca rohitaḥ

### [1.161](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.161)

karkāruvetrāgranavīnamūlakaṃ vārttākuśobhāñjanamocadāḍimam  
bhavyaṃ paṭolaṃ rucakaṃ ghṛtaṃ payo bālāni tālāni rasonaśūraṇam

### [1.162](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.162)

drākṣā rasālaṃ naladambu kāñjikaṃ madyaṃ rasālā dadhi takramārdrakam  
kakkolakharjūrapiyālatindukaṃ pakvaṃ kapitthaṃ badaraṃ vikaṅkatam

### [1.63-2](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.63-2)

tālāsthimajjā himabālukā sitā pathyā yavānī maricāni rāmaṭham  
svādvamlatiktāni ca dehamārjanā vargo'yamukto'rucirogiṇe hitaḥ

### [1.164](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.164)

kāsodgārakṣudhānetravārivegavidhāraṇam  
ahṛdyānnamasṛṅmokṣaṃ krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ śucam  
durgandhārūpasevāṃ ca na kuryādarucau naraḥ

### [1.165](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.165)

virecanaccharddanalaṅghanāni snānaṃ mṛjā lājakṛtaśca maṇḍaḥ  
purātanā ṣaṣṭikaśālimudgakalāyagodhūmayavā madhūni

### [1.166](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.166)

śaśāhibhukti Corner tiralāvākādyā mṛgadvijā jāṅgalasaṃjñitāśca  
manojñanānārasagandharūpā rasāśca yūṣā api ṣāḍavāśca

### [1.167](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.167)

rāgāḥ khaḍāḥ kāmbālikāḥ surā ca vetrāgrakustumbaru nārikelam  
jambīradhātrīsahakārakola drākṣākapitthāni pacelimāni

### [1.168](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.168)

harītakī dāḍimabījapūra jātīphalaṃ bālakanimbavāsāḥ  
sitā śatāhvā karikeśarāṇi bhakṣyā manaḥprītikā hitāśca

### [1.169](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.169)

bhuktasya vaktre śiśirāmbusekaḥ kastūrikā candanamindupādāḥ  
manojñagandhānyanulepanāni puṣpāṇi patrāṇi phalāni cāpi

### [1.170](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.170)

rūpāṇi śabdāśca rasāśca gandhāḥ sparśāśca ye yasya mano'nukūlāḥ  
dāhaśca nābhestriyavopariṣṭādidaṃ hi pathyaṃ vamanātureṣu

### [1.171](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.171)

nasyaṃ bastiṃ svedanaṃ snehapānaṃ raktasrāvaṃ dantakāṣṭhaṃ dravānnam  
bībhatsekṣāṃ bhītimudvegamuṣṇaṃ snigdhāsātmyāṃ hṛdyavairodhikānnam

### [1.172](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.172)

śimbī bimbī koṣavatyo madhūkaṃ citrāmelāṃ sarṣapān devadālīm  
vyāyāmaṃ ca chatrikāmañjanaṃ ca chadyāṃ satyāṃ varjayedapramattaḥ

### [1.173](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.173)

śodhanaṃ śamanaṃ nidrāṃ snānaṃ kavaladhāraṇam  
jihvādhaḥ sirayordāho dīpadagdhaharidrayā

### [1.174](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.174)

kodravāḥ śālayaḥ peyā vilepī lājasaktavaḥ  
annamaṇḍo dhanvarasāḥ śarkarāmāgaṣāḍavau

### [1.175](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.175)

bhṛṣṭairmudgairmasūrairvā caṇakairvā kṛto rasaḥ  
rambhāpuṣpaṃ takrakūrccaṃ drākṣā parpaṭapallavāḥ

### [1.176](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.176)

kapitthaṃ kolamāmlīkā kūṣmāṇḍakamupodikā  
kharjūraṃ dāḍimaṃ dhātrī karkaṭī naladambu ca

### [1.177](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.177)

jambīraṃ karamardaṃ ca bījapūraṃ gavāṃ payaḥ  
madhūkapuṣpaṃ hrīberaṃ tiktāni madhurāṇi ca

### [1.178](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.178)

bālatālāmbu śītāmbu payaḥ peṭī prapānakam  
mākṣikaṃ sarasāṃ toyaṃ śatāhvāṃ nāgakeśaram

### [1.179](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.179)

elā jātīphalaṃ pathyā kustumbaru ca ṭaṅkaṇam  
ghanasāro gandhasāraḥ kaumudī śiśirānilaḥ

### [1.180](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.180)

candanāīpriyāśleṣo ratnābharaṇadhāraṇam  
himānulepanaṃ ca syāt pathyametat tṛṣāture

### [1.181](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.181)

snehāñjanasvedanadhūmapānavyāyāmanasyātapadantakāṣṭham  
gurvannamamlaṃ lavaṇaṃ kaṣāyakaṭu striyaṃ duṣṭajalāni tīkṣṇam

### [1.182](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.182)

etāni sarvāṇi hitābhilāṣī tṛṣāturo naiva bhajet kadācit

### [1.183](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.183)

sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilaśca  
śītāni pānāni ca gandhavanti dhārāgṛhaṃ śītamarīcirociḥ

### [1.184](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.184)

dhūmo'ñjanaṃ nāvanamastramokṣo dāhaśca sūcīparitodanāni  
romṇāṃ kacānāmapi karṣa ṇāni nakhāntapīḍā daśanopadaṃśaḥ

### [1.185](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.185)

nāsāmukhadvāramarunnirodho virecanaccharddanalaṅghanāni  
krodho bhayaṃ duḥkhakarī ca śayyā kathā vicitrā ca manoharāṇi

### [1.186](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.186)

chāyā nabho'mbhaḥ śatadhautasarpirmṛdūni tiktāni ca lājamaṇḍaḥ  
jīrṇā yavā lohitaśālayaśca kauṣmaṃ havirmudgasatīnayūṣāḥ

### [1.187](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.187)

dhanvodbhavā māṃsarasāśca rāgāḥ saṣāḍavā gavyapayaḥ sitā ca  
purāṇakūṣmāṇḍapaṭolamocaharītakīdāḍimanārikelam

### [1.188](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.188)

madhūkapuṣpāṇi ca taṇḍulīyamupodikānārāni laghūni cāpi  
pratīranīraṃ sitacandanāni karpūranīraṃ himabālukā ca

### [1.189](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.189)

atyuccaśabdo'dbhutadarśanāni gītāni vādyānyapi cotkaṭāni  
śramaḥ smṛtiścintanamātmabodho dhairyaṃ ca mūrcchāvati pathyavargaḥ

### [1.190](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.190)

mūrcchā roga meṃ apathya  
tāmbūlaṃ patraśākāni dantagharṣaṇamātapam  
viruddhānyannapānāni vyavāyaṃ svedanaṃ kaṭu  
tṛṇnidrayorvegarodhaṃ takraṃ mūrcchāmayī tyajet

### [1.191](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.191)

saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ svapnaṃ laṅghanaṃ śramaḥ  
saṃvatsarasamutpannāḥ śālayaḥ ṣaṣṭikā yavāḥ

### [1.192](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.192)

mudgā māṣāśca godhūmāḥ satīnā rāgaṣāḍavau  
eṇatittirilāvājadakṣabarhiśaśāmiṣam

### [1.193](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.193)

beśavāro vicitrātraṃ hṛdyaṃ madyaṃ payaḥ sitā  
taṇḍulīyaṃ paṭolaṃ ca mātuluṅgaṃ parūṣakam

### [1.194](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.194)

kharjūraṃ dāḍimaṃ dhātrī nārikelaṃ ca gostanī  
sarpiḥ purāṇaṃ karpūraṃ pranīraṃ śiśirānilaḥ

### [1.195](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.195)

dhārāgṛhaṃ candrapādā maṇayo mitrasaṅgamaḥ  
kṣaumāmbaraṃ priyāśleṣo gītaṃ vāditramuddhatam  
śītāmbu candanaṃ snānaṃ sevyametanmadātyaye

### [1.196](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.196)

svedo'ñjanaṃ dhūmapānaṃ nāvanaṃ dantagharṣaṇam  
tāmbūlaṃ cetyapathyaṃ syānmadātyayavikāriṇām

### [1.197](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.197)

śālayaḥ ṣaṣṭikā mudgā masūrāścaṇakā yavāḥ  
dhanvamāṃsarasā lājamaṇḍastatsaktavaḥ sitā

### [1.198](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.198)

śatadhautaghṛtaṃ dugdhaṃ navanītaṃ payobhavam  
kūṣmāṇḍaṃ karkaṭī mocaṃ panasaṃ svādudāḍimam

### [1.199](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.199)

paṭolaṃ parpaṭaṃ drākṣā dhātrīphalaparūṣakam  
bimbī tumbī payaḥ peṭī kharjūraṃ dhānyakaṃ miśiḥ

_First 200 of 568 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1)_

## Linked texts (10)

- [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka.6.3.138) — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gauda.cakradatta.1.4) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.laghutrayi.sarngadharasamhita.4.4.2) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- [Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.vagbhata.astangahrdaya.4.17.42) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Pathyāpathyaviniścaya (Ḍakṣarūpa, Mādhavakara, or Śivadāsa)](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya-daksarupa-madhavakara-or-sivadasa.2.2) — Ḍakṣarūpa, Mādhavakara, or Śivadāsa, Sanskrit
- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.rogakrama.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.421.6-2) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- [Siddhayoga (Vṛndasuni)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.laghutrayi.siddhayoga*siddhayoga-vrndasuni.1.38) — Vṛndasuni, Sanskrit
- [Basavarājīya](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.daksina.basavarajiya.p2069) — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gauda.vangasena.3.484) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta)](https://indike.org/pramana/in.med.navya.vaidyakasabdasindhu-umescandra-gupta.1.6.p3.8) — Umeścandra Gupta, Sanskrit

## Discussed in (1)

- [A History of Indian Medical Literature](https://indike.org/pramana/ins.science.meulenbeld-1999.v3.c43.s23.t2.53) — Meulenbeld 1999, English

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1) · Pramāṇa
