<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Diet and regimen](https://indike.org/pramana/in.med.pathya) › [TAMBULAMANJARI](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari) › 6.3

# TAMBULAMANJARI 6.3

TĀMBŪLAMAÑJARĪ 6.3

- **Language:** Sanskrit

### [6.3](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.3)

1-7, 9, 11 as above. Mentions (8) तजत्वक्—Cinnamon, (10) कर्पूरः—  
Camphor (12) सुरमांसम्—Casearia Esculenta (13) नखाः—Helix Aspera,  
(5) Acc. caryācandrodaya.  
(6) Acc. mahārāṣṭraśabdakośa.  
ṣoḍaśopacārāḥ paramānandatantre parigaṇitāḥ | yathā  
pādyamarghyaṃ cācamanaṃ snānaṃ vastraṃ ca bhūṣaṇam  
gandhaṃ puṣpaṃ dhūpadīpau naivedyaṃ cāpi vīṭikām  
nīrājanaṃ cāñjaliṃ ca parikrāmaṃ natiṃ śive  
gaṇayedupacārān vai pratyekaṃ ṣoḍaśeśvari  
raktapittakṣatakṣīṇa tṛṣṇāmūrcchāparītinām  
rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇa m  
na netraroge na ca raktapitte  
kṣate na vāte na viṣe na śoṣe  
madātyaye nāpi ca mohamūrcchāśvāseṣu tāmbūlamuśanti vaidyāḥ  
na netrakope na ca raktapitte  
kṣate na dāhe na viṣe na śoṣe  
madātyaye na.pi na mohmūrcchā—  
śvāseṣu tāmbūlamuśanti vaidyāḥ  
pāṇḍutvaṃ dantadaurbalyamakṣirogaṃ balakṣayam  
karoti mukharogāṃśca tāmbūlamatisevanāt  
yatī ca (tiśca) brahmacārī ca vidhavā ca rajasvalāḥ (lā)  
pratyekaṃ mā(māṃ)sata tu(stu)hyaṃ melanaṃ surayā samam  
jāḍyāvahaṃ for jāḍyapahaṃ acc. rājanighaṇṭu. Correct.  
dāyi for dāha acc. bhāvaprakāśanighaṇṭuvimarśa, rājanighaṇṭu and śāligrāmanighaṇṭu. Not  
kānti for vānti acc. śabdakalpadruma. A misprint.  
(c) jalapānapoṣitarasaṃ acc. bhāvaprakāśanighaṇṭuvimarśa, rājanighaṇṭu and śāligrāmanighaṇṭu.  
jalapānayojitarasaṃ acc. śabdakalpadruma for janapānayoṣitarasaṃ. Out of these three readings  
cirāt troṭitaṃ for citrocitaṃ acc. rājanighaṇṭu, śāligrāmanighaṇṭu and bhāvaprakāśanighaṇṭuविमर्श. Correct.  
trirātroṣitaṃ for citrocitaṃ acc. śabdakalpadruma. An emendation.  
(d) rucikṛdvarṇyaṃ for ruciraṃ valyaṃ acc. bhāvaprakāśanighaṇṭuvimarśa, rājanighaṇṭu and śāligrāmanighaṇṭu.  
Source : rājanighaṇṭu.  
89 Source : dhanvantarinighaṇṭu.  
90 (a) śirā parṇasya for śirāparṇa tu acc. śāligrāmanighaṇṭu and bhāvaprakāśanighaṇṭuvimarśa, Not  
(śirāyuktaṃ parṇam) is correct.  
Source : rājanighaṇṭu.  
suśrutasaṃhitā I. 46. 279. Page 235; reads :tambūūlapatraṃ tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu pittaprakopaṇam  
sugandhi viśadaṃ tiktaṃ svaryaṃ vātakaphāpaham  
bṛhadyogataraṅgiṇī-taraṅga 17 ślo. 43 Page 101.  
tāmbūlapatraṃ tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ tuvaraṃ saram  
tiktaṃ ca pācanaṃ kāmaraktapittakaraṃ laghu  
vaśyaṃ śleṣmāsyadaurgandhyamalavātaśramāpaham  
(a) tiktaṃ for kaṭu acc. pathyāpathyavibodha. Wrong.  
Source :-pathyāpathyavibodha. Origin :-suśruta.  
suśrutasaṃhitā I. 46. 280, Page 235.  
sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke kaṣāyaṃ vahnidīpanam  
vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādiviśodhanam  
pūgavṛkṣasya niryāso mohanaḥ śītalo guruḥ  
pāke coṣṇaḥ pittalaśca paṭuścāmlaḥ prakīrtitaḥ  
vātanāśakaraścaiva munibhiḥ parikīrtitaḥ  
nailāvatagrāmajaṃ ca kramukaṃ kaṇṭhaśuddhikṛt  
pācanaṃ madhuraṃ rucyaṃ saraṃ kāntikaraṃ laghu  
tridoṣanāśakaṃ caiva rasālaṃ ca nigadyate  
guhāgarodbhavaṃ pūgaṃ madhuraṃ tuvaraṃ laghu  
kaṭukaṃ drāvakaṃ caiva pācakaṃ viśadaṃ matam  
malastambhaṃ tathādhmānavātaṃ caiva vināśayet  
nighaṇṭaratnākara :—Part I, page 184.  
roṭasaṃjñaṃ pūgaphalaṃ rucyaṃ cāgnipradīpanam  
kaṭukaṃ tuvaraṃ coṣṇaṃ pittalaṃ malabandhakṛt  
nighaṇṭaratnākara :—Part I, page 184.  
campāvatībhavaṃ pūgaṃ pācanaṃ cāgnidīpanam  
balapradaṃ rasāḍhyaṃ ca kaphanāśanakaraṃ matam  
suśrutasaṃhitā—I. 46. 201. P. 227.  
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpaham  
kaṣāyamīṣanmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saram  
nighaṇṭaratnākara—Part I, page 184.  
candāpurabhavaṃ pūgaṃ rase ca madhuraṃ matam  
kaṭukaṃ tuvaraṃ rucyaṃ svādu cāgnipradīpanam  
pācanaṃ munibhiḥ proktaṃ kaphanāśanakaraṃ matam  
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpaham  
kaṣāyamīṣan madhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saram  
pūgaṃ svādu dṛḍhamadhyaṃ yat svinnaṃ vāpi tridoṣanut  
sārasaṃ gurvabhiṣyandi taddṛśaṃ vahnināśanam  
svinnaṃ pūgaṃ tridoṣaghnamapakvaṃ doṣalaṃ smṛtam

- [Previous: 6.2-2.p2](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.2-2.p2)
- [Next: 6.4](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.4)
- [Up: 6](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6)

## Linked texts (4)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.1.5.181) — Sanskrit
- [Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.ayurvedamahodadhi.963) — Suṣeṇa, Sanskrit
- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.513.63) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- [Annapānavidhi](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.annapanavidhi.34.5-2) — Suṣeṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.3](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.3) · Pramāṇa
