<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Diet and regimen](https://indike.org/pramana/in.med.pathya) › [TAMBULAMANJARI](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari) › 6.5

# TAMBULAMANJARI 6.5

TĀMBŪLAMAÑJARĪ 6.5

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [6.5.p1](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5.p1) — 5 parts

### [6.5](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5)

nātibālaṃ nātivṛddhaṃ svinnaṃ yogyaṃ tu sarvadā  
na bhajedvatsarātītaṃ naiva dagdhamaśodhitam

### [6.5.p1.1](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5.p1.1)

sūtrasthānam | a. 13 | tāmbūlavargaḥ  
tāmbūlakalpasaṃgrahaḥ—reads—vasiṣṭhaḥ—pūgaphalaiḥ kramāt for pūgaiḥ phalāni ca | lābholābhaḥ for lābhālābhau.  
(b) pūgaphalaiḥ kramāt acc. ācārendu, tāmbūlakalpasaṃgraha, bhojanakutūhala, and vīramitrodaya ( I )  
pūgīphalaiḥ kramāt acc. jyotirnibandha and sadācārasmṛti.  
pūgaiḥ phalaṃ kramāt acc. vīramitrodaya ( 4 ) for pūgaiḥ phalāni ca. Here pūgaiḥ phalaṃ kramāt is  
(c) lābho'lābhaḥ for lābhālābhau acc. ācārendu, tāmbūlakalpasaṃgraha and vīramitrodaya ( I ),  
(d) ādhi: for āyuḥ acc. sadācārasmṛtiḥ. Wrong.  
अमरमाला—A lexicon quoted by Kṣīraswāmī, Vardhamāna, Rājamukuṭa,  
Bhānuji etc.  
114 (a) arkāhvayaṃ for arkāhvajaṃ acc. rājanighaṇṭu. Incorrect.  
mentioned in Nighaṇṭus.  
(c) śailāhvayaṃ for śailāhvajaṃ acc. rājanighaṇṭu. Incorrect.  
Source :—rājanighaṇṭu.  
rucivadhūgalaratnamālā :—O.I. Ms. No. 4639—reads pāvana for pācana.  
126 (b) madanī madaḥ for madinīmadaḥ acc. pathyāpathyavivodha (1, 2, 3.) Correct.  
(c) mārgodayā mṛgamayā for mārgo dayau mṛgamadaḥ acc. pathyāpathyavivodha (3). Not supported  
(d) mṛgāṇḍajā for mṛgāṇḍajaḥ acc. pathyāpathyavivodha (3) only. Not supported by the  
Source :—pathyāpathyavivodha.  
MSS. of rājanighaṇṭu.  
Source :—rājanighaṇṭu.  
128 sahasravedhī for sahasravethī acc. rājanighaṇṭu. Correct.  
(b) kāmānandā for kāmāTopicgandhā acc. rājanighaṇṭu. Correct.  
Source :—rājanighaṇṭu.  
129 (a) śyāmalī for śyāmalā acc. rājanighaṇṭu. Not acceptable.  
kāmamodī ca for modinī caiva acc. rājanighaṇṭu. Not acceptable.

### [6.5.p1.2](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5.p1.2)

(d) roganut for rogajit acc. bhojanakutūhala. Not supported by rājanighaṇṭu.  
vātā for vandhā acc. rājanighaṇṭu. Correct.  
Source :—rājanighaṇṭu.  
Source:—rājanighaṇṭu.  
131 (a) kulitthā for kulatthā acc. vīramitrodaya (4) and śāligrāmanighaṇṭu. Not supported by  
(c) kramavaśādeśāt for kramavaśādeśā acc. vīramitrodaya (4) Corrupt. Not acceptable.  
kramadaśādoṣātitīkṣṇojjhitā for kramavaśādeṣākṣitīśocitā acc. bhojanakutūhala only. Cor(d) padyatyādi for pakṣatyādi acc. bhojanakutūhala. Incorrect.  
pakṣāntyādi for pakṣatyādi acc. vīramitrodaya (4). A senseless correction. pakṣatiḥ  
pakṣatyādi is correct.  
Source :—rājanighaṇṭu.  
132 (a) dhūmrākṛtiḥ for cūrṇākṛtiḥ acc. bhojanakutūhala only. Not acceptable.  
īṣat kṣārānugandhā tu dagdhā yāti na bhasmatām  
pītā ketakagandhāḍhyā laghusnigdhā mṛgottamā  
suśrutasaṃhitā—I. 46. 204 cd.  
latākastūrikā tadvacchītā vastiviśodhanī  
( c ) chedanī for chedinī acc. pathyāpathyavibodha and bhāvaprakāśanighaṇṭu. Acceptable.  
( f ) bastyāsya for bastyārti acc. all sources excepting pathyāpathyavibodha ( 2 ). Correct  
hṛt for jit acc. bhāvaprakāśanighaṇṭu and harītakyādinighaṇṭu. Not supported by  
144 ( a ) siddhaṃ for śuddhaṃ acc. rasendrabhāskara. Not genuine.  
( b ) hikkā for hidhmā acc. yogaratnākara and rasendrabhāskara. Acceptable.  
-haraṃ paraṃ for nirantaraṃ acc. yogaratnākara. Correct.  
kaphaharaṃ nṛṇāṃ acc. yogaratnākara, kaphaharaṃ bhrūṇāṃ acc. rasendrabhāskara for kaphamarunnṛṇām, which

### [6.5.p1.3](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5.p1.3)

such as yogaratnasamuccaya, yogaratnākara, yogaratnapradīpa, yogaratnamālā, yogaratnāvalī  
hutāśanā ( kā )sa( kāśa ) rasenduyukte 1603  
saṃvatsare durmatināmabhāji  
vaidyāmṛtaṃ nāma dadhāna eṣa  
grantha : smarāreḥ kṛpayā samāptim  
hutāśanākāśa( śa )rasenduyukte  
śāke tapasye kila śālivāhane  
vaidyāmṛtaṃ nāma dadhāna eṣa  
granthaḥ smarāreḥ kṛpayā samāptaḥ  
157 (d) padmagandhaṃ for padmagandhi acc. harītakyādinighaṇṭu only. Not acceptable. padmagandhi is  
correct. (cf. उपमानाच्च, Pāṇini-V. 4. 137. Kaumudī-878)  
bhāvaprakāśanighaṇṭu and harītakyādinighaṇṭu represent a different version,  
agrees with pathyāpathyavibodha.  
158 (a) atisthūlaṃ for atisthūla acc. pathyāpathyavibodha (3). Not acceptable.  
(b) apāṇḍuraṃ acc. pathyāpathyavibodha (1, 2), āpāṇḍaraṃ acc. yogaratnasamuccaya for āpāṇḍuraṃ. Not  
(d) keśara for kesara acc. pathyāpathyavibodha (3) and harītakyādinighaṇṭu. Not supported  
The text of nighaṇṭu ādarśa, bhāvaprakāśanighaṇṭu and harītakyādinighaṇṭu  
पथ्यविबोध (3) is corrupt. भावप्रकाशनिघण्टु has a different version.  
160 (b) pravala for prabhara acc. suṣeṇavaidyaka. Correct.  
hārī for hāri acc. suṣeṇavaidyaka. Incorrect.  
(c) tvagjā for tvagjān acc. suṣeṇavaidyaka. Incorrect.  
mukhaviṣama for pramukhaviṣa acc. suṣeṇavaidyaka. Not acceptable.  
(d) sauvarṇī for sauvarṇī acc. suṣeṇavaidyaka. Correct.  
162 (a) jātīpatrī for jātipatrī acc. rājanighaṇṭu. Both are correct.  
jātikośaḥ for jātikośī acc. rājanighaṇṭu. Both are correct.

### [6.5.p1.4](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5.p1.4)

(d) saumanasāyinī for saumanasā iti acc. rājanighaṇṭu. Acceptable.  
Source :-rājanighaṇṭu.  
163 (b) kapha for kṛmi acc. bhojanakutūhala, rājanighaṇṭu and śāligrāmanighaṇṭu. Acceptable.  
Source :-rājanighaṇṭu.  
164 (a) mālatī patrikā for mālatīpatrikā acc. pathyāpathyavibodha (3). Not supported by  
(b) sumanāpatrikā for sumanaḥ patrikā acc. pathyāpathyavibodha (1). Incorrect.  
(a) saumanaśāyinī for saumanasāyanī acc. pathyāpathyavibodha (1). Corrupt.  
Source :-pathyāpathyavibodha.  
165 (ab) laghuḥ svāduḥ kaṭūṣṇā for kaṭustiktā laghūṣṇā acc. bhāvaprakāśanighaṇṭu and harītakyādinighaṇṭu.  
supported by rājanighaṇṭu (cf. jātipatrī kaṭustiktā Verse 163).  
(d) viśeṣahā for viṣāpahā acc. pathyāpathyavibodha (1) only. Corrupt.  
166 (a) jātikaruṃ for jātīphalaṃ, jātiśasyaṃ for jātisasyaṃ, acc. pathyāpathyavibodha (3) only. Not  
(b) mālatīsutam for mālatīphalam acc. pathyāpathyavibodha. Not supported by rājanighaṇṭu  
and dhanvantarīyanighaṇṭu.  
Source :—(ab) dhanvantarīyanighaṇṭu and (abcd) rājanighaṇṭu.  
167 (a) madaśauṇḍaṃ for madeśauṇḍaṃ acc. dhanvantarīyanighaṇṭu, pathyāpathyavibodha and rājanighaṇṭu. Acjātiśṛṅgaṃ for jātisutaṃ acc. dhanvantarīyanighaṇṭu and rājanighaṇṭu only. Not supported  
(b) saumanakaṃ for saumanasaṃ acc. pathyāpathyavibodha (I). Corrupt.  
(d) -jit for nut acc. dhanvantarīyanighaṇṭu; bhojanakutūhala and rājanighaṇṭu; hṛt for nut acc.  
bhāvaprakāśanighaṇṭu and śāligrāmanighaṇṭu.  
rājanighaṇṭu.  
Source :—dhanvantarīyanighaṇṭu.

### [6.5.p1.5](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5.p1.5)

vātātīsāra for vātātisāra acc. śāligrāmanighaṇṭu. Both are correct.  
mehaghnaṃ for doṣaghnaṃ acc. dhanvantarīyanighaṇṭu, rājanighaṇṭu, bhāvaprakāśanighaṇṭuvimarśa, śāligrāma(b) laghu vṛṣyaṃ ca dīpanaṃ for vṛṣyaṃ dīpanadaṃ laghu acc. dhanvantarīyanighaṇṭu and rājanighaṇṭu, Cor(c) jātiphalaṃ for jātīphalaṃ acc. pathyāpathyavibodha (3) only. Both are correct.  
rasaṃ for rase acc. śāligrāmanighaṇṭu. Incorrect.  
tiktoṣṇaṃ for tīkṣṇoṣṇaṃ acc. bhāvaprakāśanighaṇṭu only. Not supported by others.  
laghuḥ for laghu acc. harītakyādinighaṇṭu. Incorrect.  
169 (a) grāhī for hṛdyaṃ acc. bhāvaprakāśanighaṇṭu, śāligrāmanighaṇṭu and harītakyādinighaṇṭu. Not  
supported by pathyāpathyavibodha.  
(cd) mukhavairasyamadya for mukhavairasyaṃ mala-acc. bhāvaprakāśanighaṇṭu. Correct.  
vairasyagala for vairasyaṃ mala acc. pathyāpathyavibodha (3). Not acceptable. An emendakṛṣṇatāḥ for kṛṣṇatām acc. bhāvaprakāśanighaṇṭu; harītakyādinighaṇṭu and pathyāpathyavibodha (3)  
Correct. kṛṣṇatā for kṛṣṇatām acc. pathyāpathyavibodha (1, 2).  
athailāguṇāḥ  
elādvayaṃ chardiṣu mūtrakṛcchre made ca vai pathyamarocake ca  
atha jātipatrīguṇāḥ  
svāduḥ suśītā madhurā ca pāke arocakaṃ hanti ca jātipatrī  
nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam  
balamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam  
galagrahe suptajihve nānāsrāvajalādhike  
śleṣmamehakṛmīn hanti karpūraścākṣuṣaḥ paraḥ  
karpūraḥ kaphasambhedī tīkṣṇoṣṇaḥ śītalaḥ paraḥ  
pramehatṛḍvidāhaghno lakṣmīsaubhāgyavardhanaḥ

## Linked texts (2)

- [Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.ayurvedamahodadhi.973) — Suṣeṇa, Sanskrit
- [Annapānavidhi](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.annapanavidhi.34.10) — Suṣeṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.tambulamanjari.6.5) · Pramāṇa
