Rasahridaya 18
Rasahṛdaya 18
- Language
- Sanskrit
18.1
atha aṣṭādaśo'vabodhaḥ
atha vedhavidhānam
anayā khalu sāraṇayā krāmeṇena ca viśati yojito vidhivat
asati vedhavidhau na rasaḥ svaguṇānprakāśayati
18.2
rasadaradatāpyagandhakamanaḥśilārājavartakaṃ vimalam
puṭamṛtaśulbaṃ tāre nirvyūḍhaṃ hemakṛṣṭiriyam
18.3
aṣṭānavatirbhāgāstārastveko'pi kanakabhāgaḥ syāt
sūtasyaiko bhāgaḥ śatāṃśavidhireṣa vikhyātaḥ†
18.4
ekonapañcāśadbhāgāstārasyeha tathaiva śulbasya
kanakasyaiko bhāgo vedhaścaikena sūtasya
18.5
evaṃ sahasravedhī niyujyate koṭivedhī ca
jāraṇabījavaśena tu sūtasya balobalaṃ jñātvā
18.6
dattvādau prativāpa lākṣāmatsyādipittabhāvanayā
tāre vā śulbe vā tārāriṣṭe tathā kṛṣṭau
18.7
tadanu krāmaṇamṛdite tatkalkenāpi piṇḍitarasena
atividrute ca tasminvedho'sau kuntavedhena̍
18.8
tattailārdrapaṭena sthagayetpalalena bhasmanā vāpi
vidhivadvedhyaṃ dravyaṃ rasarājakrāmaṇārthaṃ hi
18.6-2
iti sāritasya kathitaṃ rasa̍sya vedhādi krāmaṇaṃ karma
pādādijīrṇabī̍jo yujyate patralepena
18.10
amlaudhodvartitatārāriṣṭādipatramatiśuddham
ālipya rasena tataḥ krāmaṇalipte puṭeṣu viśrāntam
18.10-2
atiśuddhaṃ nirmalaṃ amlādyudvartitaṃ tārāriṣṭaśabdātsitaṃ svarṇaṃ grāhyaṃ,
tataḥ rasenālipya, tataḥ kāmaṇālipte kāmaṇāpiṇḍena lepe kṛte sati,
puṭeṣu utpalāgnau viśrāntaṃ sthāpitaṃ kuryāt | patrarañjanavidhirayam
18.11
ardhena miśrayitvā hemnā jyeṣṭhena taddalaṃ puṭitam
kṣitikhagapaṭṭūraktamṛdā varṇo puṭo'yaṃ tato deyaḥ
18.12
bhūpativartakacūrṇaṃ śirīṣapuṣparasabhāvitaṃ bahuśaḥ
sadyaḥ karoti raktaṃ sitakanakamam̐sitabhāgena
18.13
rasadaradavimalatāpyaṃ paiṭuśilāmākṣikanṛpāścaiva
pravālakaṅguṣṭhaṭaṅkaṇagairikaprativāpitaṃ sitaṃ kanakam
18.14
tāpībhavanṛpāvartabījapūrarasāditam
karoti puṭapākena hema sindūrasannibham
18.15
vaṅgābhraṃ sitamākṣikaṃ śailaṃ vā vāhayetsite
ttattāraṃ ca daśāṃśena tārotkarṣaṃ karoti hi
18.16
nāgaḥ karoti mṛdutāṃ nirvyūḍhastāṃ ca raktatāṃ ca raviḥ
tāṃ pītatāṃ ca tīkṣṇaṃ kācastatkālikavināśaṃ ca
18.17
kanakāruṇasamamākṣikakarañjatailāpluto dhmātaḥ
pāte pāte daśa daśa vindati yāvadvi koṭimapi
18.18
sa cāyaṃmativilīnaḥ kaṅguṇītailasecito bahuśaḥ
mākṣīkaravinivāpaṃ vidhyati kanakaṃ śatāṃśena
18.16-2
śulbahataṃ rasagandhāhatakagapītaṃ daśāṃśena
vidhyati kanakaṃ kurute tannirvyūḍhaṃ marditaṃ sudṛḍham
18.20
rasakasamaṃ sudhmātaṃ kanakaṃ bhuktvā tato'rkacandralepena
mākṣikasattvaṃ hemnā karoti jīrṇo rasaḥ śatāṃśena
18.21
aṣṭaguṇaṃ mṛtaśulvaṃ kaladhautena mūkambhūṣayā liptam
tatṣoḍaśāṃśajīrṇaṃ vidhyati tāraṃ śatārdhena
18.22
āvṛttya kanakakaraṇau śilayā prativāpitau tato bhuktvā
dolāyantre gandhakajīrṇastāre daśāṃśavedhī syāt
18.23
ripunihatalohaṣaṭkaṃ jīrṇo dhānyasthitaścaturmāsam
sahitaḥ puraisurābhyāṃ vidhyati ghoṣaṃ śatāṃśena
18.24
vakṣye saṃprati samyagyadbījaṃ samarase jīrṇam
piṣṭiratambhādividhiṃ prakāśyamānaṃ budhāḥ śṛṇuta
18.25
rājāvartakavirmelapītābhragandhatāpyerasairkaiśca
kāṅkṣīkāsīsaśilādaradaiśca samanvitaṃ nāgam
18.26
ahimārasaiḥ puṭitaṃ māraya nāgaṃ nirutthakaṃ yāvat
tadanu ca tasya hi madhye śulvaṃ gandhaṃ ca lavaṇakaṅkuṣṭham
18.26-2
tatsarvaṃ śatavārān bhāvaya pakkārka
rūpaṃ, vakṣyamāṇauṣadheṣu secayettadanu
18.30
nirguṇḍīkākamācīkanyārasamelanaṃ kṛtvā
vārān sapta ca vidhinā tadapi ca nirvāpayeddhemni
18.32
yāvaccaturviṃśatiguṇaṃ bījavaraṃ rañjayettacca
pam̐kaṃ mākṣikameva hi tena ca vidhinā tadapi caturviṃśatiguṇam
tadvījaṃ laghumātraṃ rasarāje saṃskṛte pūrvam
mūṣāyāṃ khalu dattvā daśaguṇaṃ ca gandhakaṃ dāhyam
18.33
athavā bālukayantre sudṛḍhe caturdaśāṅgulamūṣāyām
madhye sūtaṃ muktā laghutarapuṭayogato pihitā
18.34
tena samaṃ bījavare piṣṭiḥ pādāṃśataḥ kāryā
aṅgulinavaparimāṇe mūṣāmadhye ca piṣṭikāṃ dattvā
18.35
nirguṇḍīkākamācīgojihvādugdhikāraktāgṛhakanyāmadhumandhavapiṇḍairapi samantataśchādyā
18.36
tāvatkāryaḥ puṭayogo yāvad dṛḍhatāṃ sāmayāti
ṣaḍguṇagandhakatālakakāṅkṣīkāsīsalavaṇakacāram
18.37
tāpyaṃ tatsarvasamaṃ deyaṃ bāhye tadauṣadhipiṇḍam
ṣaḍguṇaṣaḍguṇasahitaṃ piṣṭīṃ yantre'tha kacchape dattvā
18.42
svedyaṃ puṭayogena tu tridinaṃ ghaṭikātrayaṃ yāvat
uddhṛtya tato yatnāt pi
kāntagairikaṭaṅgaṇabhūmilatārudhiraśakragoparasaiḥ
mahiṣīṇāṃ karṇamalairmṛtalohaṃ vāyasasya viṣṭhā ca
18.43
pārāvatasya viṣṭhā strīpayaḥ sarvamekataḥ kṛtvā
krāmaṇakalkaṃ caitacchatavārān raktapītagaṇaiḥ
18.44
bhāvyaṃ kaṅguṇi taile krauñcīpittabhāvanāḥ sapta
kalkenānena pacetsāritapiṣṭiṃ ca haṇḍikāyāṃ hi
18.46
yāvadraktā bhavati hi gacchati nāgaṃ samuttārya
evaṃ hi koṭivedhī rasarājaḥ krāmito bhūtvā
puṃstvāderucchrāyaprado bhūtvā bhogāndatte
18.47
abhrakamākṣikakanakaṃ nāgayutaṃ militaṃ vidhinā
sūte piṣṭiḥ kāryā divyauṣadhiyogataḥ puṭitā
18.48
ṣaḍguṇagandhakadāhaḥ śilayā nāgaṃ samuttārya
tāre hemākṛṣṭimilitā syātṣoḍaśāṃśena
18.46-2
mākṣikanihataṃ śulbaṃ śilayā nihataṃ ca nāgatoolyāṃśam
puṭitaṃ jambīrarasaiḥ saindhavasahitaṃ pacetsthālyām
18.50
taccūrṇaṃ ghṛtamadhukaṭaṅkaṇasahitaṃ ca guptamūṣāyām
tāre triguṇaṃ vyūḍhaṃ hemākṛṣṭarbhaveddivyā
18.51
śulvaṃ balinā nihataṃ tīkṣṇaṃ daradena nihatasamabhāgam
ekīkṛtyā puṭayetpacenmātārasenaiva 2
18.52
tāre vyūḍhaṃ triguṇaṃ mārjārākṣanibhaṃ bhavettacca 3
liptaṃ rasena puṭitaṃ hamārdhena mātrayā tulyam
18.53
liptaṃ tadanu puṭitaṃ nāgaṃ hi rasena pādayuktena
kharparakasthaṃ kṛtvā kāryaṃ vidhinā dṛḍhaṃ tāpyam
18.54
nirguṇḍīrasabhāvitapuṭitaṃ śilayā vartitaṃ ślakṣṇam
tāvanmṛditaṃ puṭitaṃ nirutthabhāvaṃ vrajedyāvat
18.55
tāre tannirvyūḍhaṃ yāvatpītaṃ bhavedruciram
hemasamena ca militaṃ mātrātulyaṃ bhavetkanakam
18.56
tāpyaṃ cāṅgulisaṃjñaṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadantare dattvā
śulbasya guptamūṣā kāryā puṭitātha ca dhmātā
18.57
hemnā militaṃ vidhinā mātrātulyaṃ bhavatyeva
pādādijīrṇasūte lihyātpatrāṇi hemakṛṣṭīnām
18.58
krāmaṇayogena tato vilipya vidhinā nidhāya tulyādhaḥ
paścāddhemnā sahitaṃ dhmātaṃ mūṣodare samāvartya
18.56-2
yantraṃ haṇḍyāṃ pakkaṃ pañcamṛdāvāpya puṭapakam
vakṣyāmi ca lepavidhiṃ krāmeti ca sūto yathā hi patreṣu
rañjeti yena vidhinā samāsataḥ sūtarājastu
18.60
kṛtvā''laktakavastraṃ liptamanusnehamupari cūrṇena
avacūrṇitaṃ tu kṛtvā gandhakaṃśilayā vidhānena
18.61
tadupari śrutaṃ ca datvā gandhakaśilācūrṇaṃ ca sūtavare
paścādvarttiḥ kāryā pātre dhṛtvā'yase ca same
18.62
dīpaṃ pratibodhya tattailaṃ dattvā1 tataḥ stokam
pākaṃ yāmasyārdhaṃ svāṅge2 śītaṃ tataḥ kāryam
18.63
gṛhṇīyādatha sūtaikṛṣṭīṃ5 liptāṃ6 tatastena
krāmaṇayogairliṃptvā7 puṭitā sā hemni nirdhmātā
18.64
athavā daradaśilālairgandhakamākṣīkapakkamṛtanāgaiḥ
kaṅkuṣṭhapravālasahitaiḥ piṣṭaiśca kaṅguṇītaile
18.65
madhye sūto13 yukto mṛditaḥ khalve tathāyase vidhinā
saṃsvedya vaṃśanalikāṃ ḍolāyantre sveditaṃ14 tridinam
18.66
etairliṃptvā kṛṣṇaiḥ patraṃ pūrvoktavidhānena
nāgaṃ dattvā prakaṭaṃ stokaṃ stokaṃ krameṇaiva
18.67
bhavati hi kanakaṃ divyamakṣīṇaṃ devayogyaṃ ca
evaṃ jāritasūte sakalāḥ khalu haṇḍikāḥ sarvāḥ
18.68
nirbījaṃ samajīrṇe pādaikenaiva ṣoḍaśāṃśena
ardhena pādayogaṃ pādenaikaina tulyakanakaṃ ca
18.69
: tārākṛṣṭaṃ vakṣye mṛtavaṅgaṃ tālakena tulyāṃśam
lambitamatha nirdhmātaṃ tāmraṃ tāracchaviṃ vahati
18.70
paścānnāgaṃ deyaṃ prakāśamūṣāsu nirmalaṃ yāvat
tāvad dhmātaṃ vidhinā sunirmalaṃ nistaraṅgaṃ tu
18.71
tālaśilāsārarjikābhiḥ saindhavalavaṇena nayanahitasahitaiḥ
ekaikaṃ sahitaṃ vā vedhaṃ dattvā punaḥ śulve
18.72
chagaṇaṃ māhiṣatakraṃ snuhīkṣīreṇa sarpiṣo kramaśaḥ
saguḍadugdhamadhuvimiśraiḥ kramaśò vedhe niṣekaśca
18.73
kāñcī brāhmī kuṭilaṃ tālakaṃ samabhāgayojitaṃ dhmātam
śulbaṃ viddhamanena tu tārākṛṣṭarbhaveddivyā
18.74
evaṃ tārākṛṣṭiliṅgvā viddhā rasena sāritena
tāraṃ karoti vimalaṃ lepaṃ vā pādajīrṇādi
18.75
iti miśrīkṛtaviddhaṃ kramitaṃ tvatha mātṛkātulyam
tāradalaṃ bhavati chedanatāḍananikaṣaiśca nirdoṣam
18.76
evaṃ vedhavidhānaṃ śāstravidhijñena karmakuśalena
jñātvā gurūpadeśaṃ kartavyaṃ karmanipuṇena
Commentaries (1)
- Rasahdayaṭīkā — Caturbhuja Miśra, Sanskrit
Linked texts (5)
- Rasahṛdayatantra — Govinda Bhagavatpāda (alchemist), Sanskrit
- Rasendracintāmaṇi — Ḍhuṇḍhukanātha, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Āyurvedaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Discussed in (1)
- Minerals and Metals in Ancient India — Biswas & Biswas 1996, English