Pramāṇa · Search · About · API

Rasahridaya 18

Rasahṛdaya 18

Language
Sanskrit

18.1

atha aṣṭādaśo'vabodhaḥ
atha vedhavidhānam
anayā khalu sāraṇayā krāmeṇena ca viśati yojito vidhivat
asati vedhavidhau na rasaḥ svaguṇānprakāśayati

18.2

rasadaradatāpyagandhakamanaḥśilārājavartakaṃ vimalam
puṭamṛtaśulbaṃ tāre nirvyūḍhaṃ hemakṛṣṭiriyam

18.3

aṣṭānavatirbhāgāstārastveko'pi kanakabhāgaḥ syāt
sūtasyaiko bhāgaḥ śatāṃśavidhireṣa vikhyātaḥ†

18.4

ekonapañcāśadbhāgāstārasyeha tathaiva śulbasya
kanakasyaiko bhāgo vedhaścaikena sūtasya

18.5

evaṃ sahasravedhī niyujyate koṭivedhī ca
jāraṇabījavaśena tu sūtasya balobalaṃ jñātvā

18.6

dattvādau prativāpa lākṣāmatsyādipittabhāvanayā
tāre vā śulbe vā tārāriṣṭe tathā kṛṣṭau

18.7

tadanu krāmaṇamṛdite tatkalkenāpi piṇḍitarasena
atividrute ca tasminvedho'sau kuntavedhena̍

18.8

tattailārdrapaṭena sthagayetpalalena bhasmanā vāpi
vidhivadvedhyaṃ dravyaṃ rasarājakrāmaṇārthaṃ hi

18.6-2

iti sāritasya kathitaṃ rasa̍sya vedhādi krāmaṇaṃ karma
pādādijīrṇabī̍jo yujyate patralepena

18.10

amlaudhodvartitatārāriṣṭādipatramatiśuddham
ālipya rasena tataḥ krāmaṇalipte puṭeṣu viśrāntam

18.10-2

atiśuddhaṃ nirmalaṃ amlādyudvartitaṃ tārāriṣṭaśabdātsitaṃ svarṇaṃ grāhyaṃ,
tataḥ rasenālipya, tataḥ kāmaṇālipte kāmaṇāpiṇḍena lepe kṛte sati,
puṭeṣu utpalāgnau viśrāntaṃ sthāpitaṃ kuryāt | patrarañjanavidhirayam

18.11

ardhena miśrayitvā hemnā jyeṣṭhena taddalaṃ puṭitam
kṣitikhagapaṭṭūraktamṛdā varṇo puṭo'yaṃ tato deyaḥ

18.12

bhūpativartakacūrṇaṃ śirīṣapuṣparasabhāvitaṃ bahuśaḥ
sadyaḥ karoti raktaṃ sitakanakamam̐sitabhāgena

18.13

rasadaradavimalatāpyaṃ paiṭuśilāmākṣikanṛpāścaiva
pravālakaṅguṣṭhaṭaṅkaṇagairikaprativāpitaṃ sitaṃ kanakam

18.14

tāpībhavanṛpāvartabījapūrarasāditam
karoti puṭapākena hema sindūrasannibham

18.15

vaṅgābhraṃ sitamākṣikaṃ śailaṃ vā vāhayetsite
ttattāraṃ ca daśāṃśena tārotkarṣaṃ karoti hi

18.16

nāgaḥ karoti mṛdutāṃ nirvyūḍhastāṃ ca raktatāṃ ca raviḥ
tāṃ pītatāṃ ca tīkṣṇaṃ kācastatkālikavināśaṃ ca

18.17

kanakāruṇasamamākṣikakarañjatailāpluto dhmātaḥ
pāte pāte daśa daśa vindati yāvadvi koṭimapi

18.18

sa cāyaṃmativilīnaḥ kaṅguṇītailasecito bahuśaḥ
mākṣīkaravinivāpaṃ vidhyati kanakaṃ śatāṃśena

18.16-2

śulbahataṃ rasagandhāhatakagapītaṃ daśāṃśena
vidhyati kanakaṃ kurute tannirvyūḍhaṃ marditaṃ sudṛḍham

18.20

rasakasamaṃ sudhmātaṃ kanakaṃ bhuktvā tato'rkacandralepena
mākṣikasattvaṃ hemnā karoti jīrṇo rasaḥ śatāṃśena

18.21

aṣṭaguṇaṃ mṛtaśulvaṃ kaladhautena mūkambhūṣayā liptam
tatṣoḍaśāṃśajīrṇaṃ vidhyati tāraṃ śatārdhena

18.22

āvṛttya kanakakaraṇau śilayā prativāpitau tato bhuktvā
dolāyantre gandhakajīrṇastāre daśāṃśavedhī syāt

18.23

ripunihatalohaṣaṭkaṃ jīrṇo dhānyasthitaścaturmāsam
sahitaḥ puraisurābhyāṃ vidhyati ghoṣaṃ śatāṃśena

18.24

vakṣye saṃprati samyagyadbījaṃ samarase jīrṇam
piṣṭiratambhādividhiṃ prakāśyamānaṃ budhāḥ śṛṇuta

18.25

rājāvartakavirmelapītābhragandhatāpyerasairkaiśca
kāṅkṣīkāsīsaśilādaradaiśca samanvitaṃ nāgam

18.26

ahimārasaiḥ puṭitaṃ māraya nāgaṃ nirutthakaṃ yāvat
tadanu ca tasya hi madhye śulvaṃ gandhaṃ ca lavaṇakaṅkuṣṭham

18.26-2

tatsarvaṃ śatavārān bhāvaya pakkārka
rūpaṃ, vakṣyamāṇauṣadheṣu secayettadanu

18.30

nirguṇḍīkākamācīkanyārasamelanaṃ kṛtvā
vārān sapta ca vidhinā tadapi ca nirvāpayeddhemni

18.32

yāvaccaturviṃśatiguṇaṃ bījavaraṃ rañjayettacca
pam̐kaṃ mākṣikameva hi tena ca vidhinā tadapi caturviṃśatiguṇam
tadvījaṃ laghumātraṃ rasarāje saṃskṛte pūrvam
mūṣāyāṃ khalu dattvā daśaguṇaṃ ca gandhakaṃ dāhyam

18.33

athavā bālukayantre sudṛḍhe caturdaśāṅgulamūṣāyām
madhye sūtaṃ muktā laghutarapuṭayogato pihitā

18.34

tena samaṃ bījavare piṣṭiḥ pādāṃśataḥ kāryā
aṅgulinavaparimāṇe mūṣāmadhye ca piṣṭikāṃ dattvā

18.35

nirguṇḍīkākamācīgojihvādugdhikāraktāgṛhakanyāmadhumandhavapiṇḍairapi samantataśchādyā

18.36

tāvatkāryaḥ puṭayogo yāvad dṛḍhatāṃ sāmayāti
ṣaḍguṇagandhakatālakakāṅkṣīkāsīsalavaṇakacāram

18.37

tāpyaṃ tatsarvasamaṃ deyaṃ bāhye tadauṣadhipiṇḍam
ṣaḍguṇaṣaḍguṇasahitaṃ piṣṭīṃ yantre'tha kacchape dattvā

18.42

svedyaṃ puṭayogena tu tridinaṃ ghaṭikātrayaṃ yāvat
uddhṛtya tato yatnāt pi
kāntagairikaṭaṅgaṇabhūmilatārudhiraśakragoparasaiḥ
mahiṣīṇāṃ karṇamalairmṛtalohaṃ vāyasasya viṣṭhā ca

18.43

pārāvatasya viṣṭhā strīpayaḥ sarvamekataḥ kṛtvā
krāmaṇakalkaṃ caitacchatavārān raktapītagaṇaiḥ

18.44

bhāvyaṃ kaṅguṇi taile krauñcīpittabhāvanāḥ sapta
kalkenānena pacetsāritapiṣṭiṃ ca haṇḍikāyāṃ hi

18.46

yāvadraktā bhavati hi gacchati nāgaṃ samuttārya
evaṃ hi koṭivedhī rasarājaḥ krāmito bhūtvā
puṃstvāderucchrāyaprado bhūtvā bhogāndatte

18.47

abhrakamākṣikakanakaṃ nāgayutaṃ militaṃ vidhinā
sūte piṣṭiḥ kāryā divyauṣadhiyogataḥ puṭitā

18.48

ṣaḍguṇagandhakadāhaḥ śilayā nāgaṃ samuttārya
tāre hemākṛṣṭimilitā syātṣoḍaśāṃśena

18.46-2

mākṣikanihataṃ śulbaṃ śilayā nihataṃ ca nāgatoolyāṃśam
puṭitaṃ jambīrarasaiḥ saindhavasahitaṃ pacetsthālyām

18.50

taccūrṇaṃ ghṛtamadhukaṭaṅkaṇasahitaṃ ca guptamūṣāyām
tāre triguṇaṃ vyūḍhaṃ hemākṛṣṭarbhaveddivyā

18.51

śulvaṃ balinā nihataṃ tīkṣṇaṃ daradena nihatasamabhāgam
ekīkṛtyā puṭayetpacenmātārasenaiva 2

18.52

tāre vyūḍhaṃ triguṇaṃ mārjārākṣanibhaṃ bhavettacca 3
liptaṃ rasena puṭitaṃ hamārdhena mātrayā tulyam

18.53

liptaṃ tadanu puṭitaṃ nāgaṃ hi rasena pādayuktena
kharparakasthaṃ kṛtvā kāryaṃ vidhinā dṛḍhaṃ tāpyam

18.54

nirguṇḍīrasabhāvitapuṭitaṃ śilayā vartitaṃ ślakṣṇam
tāvanmṛditaṃ puṭitaṃ nirutthabhāvaṃ vrajedyāvat

18.55

tāre tannirvyūḍhaṃ yāvatpītaṃ bhavedruciram
hemasamena ca militaṃ mātrātulyaṃ bhavetkanakam

18.56

tāpyaṃ cāṅgulisaṃjñaṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadantare dattvā
śulbasya guptamūṣā kāryā puṭitātha ca dhmātā

18.57

hemnā militaṃ vidhinā mātrātulyaṃ bhavatyeva
pādādijīrṇasūte lihyātpatrāṇi hemakṛṣṭīnām

18.58

krāmaṇayogena tato vilipya vidhinā nidhāya tulyādhaḥ
paścāddhemnā sahitaṃ dhmātaṃ mūṣodare samāvartya

18.56-2

yantraṃ haṇḍyāṃ pakkaṃ pañcamṛdāvāpya puṭapakam
vakṣyāmi ca lepavidhiṃ krāmeti ca sūto yathā hi patreṣu
rañjeti yena vidhinā samāsataḥ sūtarājastu

18.60

kṛtvā''laktakavastraṃ liptamanusnehamupari cūrṇena
avacūrṇitaṃ tu kṛtvā gandhakaṃśilayā vidhānena

18.61

tadupari śrutaṃ ca datvā gandhakaśilācūrṇaṃ ca sūtavare
paścādvarttiḥ kāryā pātre dhṛtvā'yase ca same

18.62

dīpaṃ pratibodhya tattailaṃ dattvā1 tataḥ stokam
pākaṃ yāmasyārdhaṃ svāṅge2 śītaṃ tataḥ kāryam

18.63

gṛhṇīyādatha sūtaikṛṣṭīṃ5 liptāṃ6 tatastena
krāmaṇayogairliṃptvā7 puṭitā sā hemni nirdhmātā

18.64

athavā daradaśilālairgandhakamākṣīkapakkamṛtanāgaiḥ
kaṅkuṣṭhapravālasahitaiḥ piṣṭaiśca kaṅguṇītaile

18.65

madhye sūto13 yukto mṛditaḥ khalve tathāyase vidhinā
saṃsvedya vaṃśanalikāṃ ḍolāyantre sveditaṃ14 tridinam

18.66

etairliṃptvā kṛṣṇaiḥ patraṃ pūrvoktavidhānena
nāgaṃ dattvā prakaṭaṃ stokaṃ stokaṃ krameṇaiva

18.67

bhavati hi kanakaṃ divyamakṣīṇaṃ devayogyaṃ ca
evaṃ jāritasūte sakalāḥ khalu haṇḍikāḥ sarvāḥ

18.68

nirbījaṃ samajīrṇe pādaikenaiva ṣoḍaśāṃśena
ardhena pādayogaṃ pādenaikaina tulyakanakaṃ ca

18.69

: tārākṛṣṭaṃ vakṣye mṛtavaṅgaṃ tālakena tulyāṃśam
lambitamatha nirdhmātaṃ tāmraṃ tāracchaviṃ vahati

18.70

paścānnāgaṃ deyaṃ prakāśamūṣāsu nirmalaṃ yāvat
tāvad dhmātaṃ vidhinā sunirmalaṃ nistaraṅgaṃ tu

18.71

tālaśilāsārarjikābhiḥ saindhavalavaṇena nayanahitasahitaiḥ
ekaikaṃ sahitaṃ vā vedhaṃ dattvā punaḥ śulve

18.72

chagaṇaṃ māhiṣatakraṃ snuhīkṣīreṇa sarpiṣo kramaśaḥ
saguḍadugdhamadhuvimiśraiḥ kramaśò vedhe niṣekaśca

18.73

kāñcī brāhmī kuṭilaṃ tālakaṃ samabhāgayojitaṃ dhmātam
śulbaṃ viddhamanena tu tārākṛṣṭarbhaveddivyā

18.74

evaṃ tārākṛṣṭiliṅgvā viddhā rasena sāritena
tāraṃ karoti vimalaṃ lepaṃ vā pādajīrṇādi

18.75

iti miśrīkṛtaviddhaṃ kramitaṃ tvatha mātṛkātulyam
tāradalaṃ bhavati chedanatāḍananikaṣaiśca nirdoṣam

18.76

evaṃ vedhavidhānaṃ śāstravidhijñena karmakuśalena
jñātvā gurūpadeśaṃ kartavyaṃ karmanipuṇena

Commentaries (1)

Linked texts (5)

Discussed in (1)