Rasahridaya 19
Rasahṛdaya 19
- Language
- Sanskrit
19.1
athaikonaviṃśatitamo'vabodhaḥ
iti rasarājasya vidhau vedhavidhānaṃ prasaṅgataḥ proktam
adhunā proktānapi vakṣyāmi rasāyane yogān
19.2
ādau prātaḥ prātaḥ saindhavayuktaṃ ghṛtaṃ pibentridinam
tadanu kvāthaṃ tridinaṃ yuñjīyātketakītanujam
19.3
vidhinā svedyo dehaḥ kartavyo vārtikendreṇa
kathitaṃ kaṭurohiṇyāḥ saṃśodhanamanuprayuñjīta
19.4
tadanu ca śuddhādūrdhvaṃ śleṣmānte recite sakalam †
yāvakapathyaṃ tridinaṃ ghṛtasahitaṃ tatprayuñjīta
19.5
punarapi ca pānayogaṃ vakṣyāmi ca sakalabhuvanahitakṛtaye
pītvā prathame yāme coṣṇodakasamamidaṃ cūrṇam
19.6
pathyāsaindhavadhātrīmaricavacāguḍaviḍaṅgarajanīnām
śuṇṭhīpippalorapi cūrṇaṃ tridinaṃ prayuñjīta
19.7
amunā śuddhaśarīraḥ parihṛtasaṃsargadoṣabalī
pītvā payasā sahitaṃ yāvakasamunā bhavecchuddhaḥ
19.8
akṛtakṣetrīkaraṇe rasāyanaṃ yo naraḥ prayuñjīta
tasya krāmati na rasaḥ saṃ rasaḥ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati
19.6-2
iti śuddho jātabalaḥ śālyodanayāvakākhyamudgarasaiḥ
kṣetrīkṛtanijaṃaidehaḥ kurvīta rasāyanaṃ vidhivat†
19.10
sugatarutailaghṛtaṃmadhudhātrīrasapayāṃsi nirmathya
pītvā viśuddhakoṣṭho bhavati pumānantaritaśuddhaḥ
19.11
māsena kāntiṃmedhe dvābhyāṃ praśamayeti doṣanikaraṃ ca
māsatritayena punaḥ khādamaravapurmahātejāḥ
19.12
suradārutailamājyaṃ triphalārasaṃyutaṃ ca samabhāgam
pīta tatsaptāhānnayanavikāraṃ śama nayati
19.13
suratarutailaṃ saghṛtaṃ pītvā śālyodanaṃ ca sakṣīram
jīrṇāhāre bhuktvā harati hi sakuṣṭhāṃn pīnasādīṃśca
19.14
ghṛtasahitaḥ pittakṛtāṃstailayuto vātasaṃbhavān rogān
guḍasahito madhunā vā kaphajān hantyamaradārurasaḥ
19.15
varjitakāñjikaśākaṃ payasā śālyodanaṃ ca yuñjīta
dvicatuḥṣaṭpalamānaṃ mātrā'dhamamadhyamajyeṣṭhāḥ
19.16
tadanu pātanaśuddhaṃ sūtakamāroṭamaśnīyāt
svedanamūrcchotthāpanapātanarodhāśca niyamaṃśca
19.17
abhrakasahitaḥ pātyo vidhinā yāvatsthiro bhavati
athavā mākṣikasahitaḥ pātyaḥ sūto vidhānena
19.18
ityāroṭaḥ sūtaḥ kṣetrīkaraṇe niyujyate prathamam
athavā bhasma ca kṛtvā baddho vā †kalkayogena
19.16-2
mākṣikaśilājatulohacūrṇaṃ pathyākṣaviḍaṅgaghṛtamadhubhiḥ
saṃyuktaṃ rasamādau kṣetrīkaraṇāya yuñjīta
19.20
iti kalkīkṛtasūtaṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktam
bhuktvā'maratāṃ gacchedvetrīkaraṇaṃ pradhānamidam
19.21
atha kṛṣṇaṃ vā pītaṃ vāṃ saṃyogyaṃ ghanaṃ śikhiprabhaṃ bahuśaḥ
surabhīkṣīraniṣiktaṃ gatagiridoṣaṃ rasāyane yojyam
19.22
niścandrikamapi śuddhaṃ viḍaṅgatikalājyamadhumamāyuktam
pratidivasaṃ palamekaṃ bhuktvā kṣīrāśano vidhinā
19.23
trikaṭukaviḍaṅgatriphalāmākṣikaśilājatuyutaṃ vyom
kṣīraudanamaśrīyājjīvati jantuḥ śataṃ varṣam
19.24
ityevamādayo'nye kāñjikayuktāśca kīrtitā bahuśaḥ
patrābhrakaprayogā varjyā niryuktikāste hi
19.25
ye patrābhrakayogā rasāyanārthaṃ kīrtitā vidhinā
ajñātadravyaguṇaistairupadiṣṭo jarāmṛtyuḥ
19.26
aprāptalokabhāvaṃ(?) ghano'sya jaṭharāgnimupaśamaṃ nayati
agniṃ vināpi naśyati paribhūto vividharogagaṇaiḥ
19.27
abhrasya rasāyanināṃ bhakṣyamiha kīrtitaṃ paraṃ sattvam³
trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaḥ kiṭṭaṃ ca patrarajaḥ
19.28
ādau ghanaloharajastriphalārasabhāvanaiśca nirghṛṣṭam
kurvītāñjanasadṛśaṃ sthagitavastreṇa sūryakaraiḥ
19.26-2
itthaṃ ślakṣṇaṃ kṛtvā vividhakāntalohacūrṇasamam
lohaghanaṃ ca tadevaṃ bhṛṅgeṇa ca sādhayedbahuśaḥ
19.30
triphalāghṛtamadhumiśritamamṛtamidaṃ māsasthitaṃ dhānye
śaṅkhakaṭorikasaṃpuṭamadhyagataṃ pūjitaṃ mantraiḥ
19.31
māsena tu taduddhṛtya jñātvā balaṃ tatprayuñjīta
kāntaṃ vinā'tha gaganaṃ gaganaṃ vinā tathā ca kāntam
19.32
sthaulyaṃ paṭalaṃ kācaṃ timirāṃburdakarṇanādaśūlāni
hantyarśāṃsi bhagandaramehaplīhādi pālityam
19.33
etatkurvan matimān gorasamastupradhānamaśrīyāt
jāṅgalamudgājyapayaḥ śālyodanaṃ brahmacaryeṇa
19.34
ghanasatvapādajīrṇaḥ kāntajīrṇo yattīkṣṇasamajīrṇaḥ
kṣetrīkaraṇe paramaḥ prayujyate'pi punarākhoṭaḥ
19.35
ghanasatvakāntamūtaṃ mṛtahema śatāvarīrasopetam
ghṛtamadhulīḍhaṃ varṣāṃnnihanti mṛtyuṃ jarāṃ caiva
19.36
eṣāmekaṃ yogaṃ kṣetrīkaraṇārthamāditaḥ kṛtvā
saṃvatsaramayanaṃ vā niḥśreyasasiddhaye yojayam
19.37
abhrakasasyakamākṣikarasakadaradavimalavajragirijatubhiḥ
vaikrāntakānta̍tīkṣṇairhāṭakatārāratāmraiśca
19.38
saṃyuktairvyastairvā dvitricaturbhiryathālābham
jīrṇāhato rasendro rasāyane śasyate sadbhi
19.36-2
vipanāgavaṅgabaddho bhukto hi rasaḥ karoti kuṣṭhādīn
uparasabaddhe tu rase sphuṭanti bhukte tathāṅgāni
19.40
ghanasatvakāntakāñcībhāskaratīkṣṇaiśca cīrṇajīrṇasya
sūtasya guñjāmātrā māṣakamekaṃ parā mātrā
19.41
śatavedhino hi1 guñjā tathā sahasraikavedhino guñjā
ardhā ca lakṣavedhinaiḥ siddhārthaḥ koṭivedhinaḥ sūtāt
19.42
hemaniyojitasūtaṃ kāntamaṇiṃ vividhaguṭikāśca
japahomadevatārttananirataḥ pumāniti dhārayet
19.43
śālestu piṣṭikodbhavabhojanamājyaṃ ca mudgamāṃsarasaiḥ
yavagodhūmānnāni ca gokṣīraṃ mastu ca viśeṣāt†
19.44
pāne jalamakṣāraṃ madhurāṇi yāni kāni śastāni
peyaṃ cāturjātakakarpūrāmodamuditamukham
19.45
madyāranālapānaṃ tailaṃ dadhi vā rase neṣṭam
kaṭutailenābhyaṅgaṃ vapuṣi na kuryādrasāyane matimān†
19.46
dagdhamapakkamamadhuramuṣṇaṃ kṣīraṃ na naṣṭamāṃsaṃ tu
paryuṣitaṃ phalamūlaṃ bhakṣyaṃ naivātra nirdiṣṭam
19.47
atha laṅghanaṃ na kāryaṃ yāmādho bhojanaṃ naiva
ityapanīya niṣiddhaṃ rasarāje dhīmatā kāryam̍
19.48
varjitacintākopaḥ kuryācca sukhāmbunā snānam
noccāṭayedgrahajvararākṣasabhūtāni mātṛdevīṃśca
19.49
parame brahmaṇi līnaḥ praśāntacittaḥ samatvamāpannaḥ
āśvāsayan trivargaṃ vijitya rasānandaparitṛptaḥ
19.50
yastyaktvā śāstravidhiṃ pravartate svecchayā rase mūḍhaḥ
tasya viruddhācārādajīrṇamutpadyate nitarām
19.51
saṃbhavatīhājīrṇe nidrā''lasyaṃ jvarastamo dāhaḥ
nābhitaleśūlamalpaṃ jaḍatā'ruciraṅgabhaṅgaśca
19.52
jñātvaityevamajīrṇāmasya pracchādanāya yogo'yam
kāryo divasatritayaṃ saṃtyajya rasāyanaṃ sudhiyā
19.53
†karkoṭīmūlarasaṃ kaṣāyamatha sindhunā pibettridinam
sauvarcalasahitaṃ vā gojalasahitaṃ rasām̐jīrṇe
19.54
piṣṭvā'tha mātuluṅgīṃ pibati rasaṃ śuṇṭhisaindhavaṃ prātaḥ‡
kvathitaṃ gosalilena tuṃ raddhati samyak rasājīrṇam
19.55
kathamapi yaccājñānāt nāgādikalāñchito raso bhuktaḥ
tannodanāya ca pibet gojalakaḍukāravalliśiphāḥ
19.56
śarapuṅkhāsuradālīpaṭīlavimbīśca kākamācī ca
ekatamā ceduditā śṛtāmajīrṇe hi seveta
19.57
atyamlam̐lavaṇakaṭukai rasasaṃsrāvo jaro bhavati
atimadhuraiśca vinaśyati jāṭharavahniḥ satatayuktaiśca
19.58
yaḥ punarevaṃ satataṃ karoti mūḍhaḥ samāhāram
tasya vinaśyatyagnirna khalu krāmati raso bhavedvyādhiḥ
19.56-2
yastu mahāgnisahatvādrāsācchutasahasralattavedhīśaḥ
anayā kriyayā siddhayati sa yatnādrasakriyāyogāt
19.60
śatasahasralakṣavedhī koṭirathārbudānirbudaṃ vāpi
piṣṭaṃ bhuñjīta rasaṃ balisahitaṃ siddhido bhavati
19.61
krāmati tato hi sūto janayati putrāṃśca devagarbhābhān
strīṣu ca niścalakāmo bhavati valīpalirtānarmuktaḥ
19.62
buddhirbalaṃ prabhāvaḥ saṃha cāyuṣā vardhate rasāyaninaḥ
prāptasya divyabuddhiṃ divyāśca guṇāḥ pravardhante
19.63
evaṃ rasasaṃsiddho duḥkhajarāmaraṇavarjito guṇavān
khegamanena ca nityaṃ saṃcarate sakalabhuvaneṣu
19.64
dātā bhuvanatritaye sraṣṭā so'pīha padmayoniriva
bhartā viṣṇuriva syātsaṃharttā rudravaddbhūtai
19.65
kāntābhrasattvahematāraṃ cārkaḥ' samāṃśataḥ saṃkhyā
baddhaṃ sūtasamāṃśaṃ dhmātaṃ golaṃ kṛtaṃ khoṭam
19.66
bāhye rasena liptaṃ vadanagataṃ śastravārakaṃ rogān
hanti hi śarīrasaṃsthān nāmnā'marasundarī guṭikā
19.67
yugmam
yaḥ pūrvoktaḥ sūto lakṣādūrdhvaṃ ca vedhate lohān
bam̐ddhe sāraṇayogairmukhasthe ca jārayedratnam
19.68
yuktaḥ samāṃśanāgaiḥ suralohāyaskāntatāpyasattvaiśca
abhrakasattvasametā guṭikā mṛtasaṃjīvanī nāma
19.69
hemayutā gulum̐cchake mukuṭe vā kaṇṭhasūtrakarṇe vā
mṛtyurbhayaśokarogaṃviṣaśastrajarāṃsatataduḥkhasaṃghātam
19.70
yasyāṅge nihiteyaṃ guṭikā mṛtajīvanī nāma
so'surayakṣakinnarapūjyatamaḥ siddhayogīndraiḥ
19.71
prakṣālya toyamadhye guṭikā ghaṭikādvayaṃ tataḥ kṣiptvā
taittayaṃ vadanagatā mṛtakasyotthāpanaṃ kurute
19.72
toyaṃ tadeva pivati khasthaṃ pathyānvitastataḥ puruṣaḥ
labhate divyaṃ sa vapurmṛtyujarāvarjitaḥ sudṛḍham
19.73
kāntaghanasattvakamalaṃ hema ca tāraṃ yathā kṛtadvandvam
samajīrṇaṃ bījavaraṃ vajrayutaṃ vajriṇī guṭikā
19.74
eṣā mukhakuharagatā kurute navanāgatulyavalam
tadvapurapi durbhedyaṃ mṛtyujarāroganirmuktam
19.75
dhūmāvalokitarase pañcamahāratnajārite sarite
bījena gaganasattve mākṣikakāntaprayuktena
19.76
khecarasaṃjñā guṭikā patati mukhe kṣiptamātreṇa
devāsurasiddhagaṇaiḥ pūjyatamo bhavati cendrādyaiḥ
19.77
rasavādo'nantaguṇo dravagolakakalkabhedena
kalitaḥ pradhānasiddhairyairdṛṣṭaste jayanti narāḥ
19.78
śītāṃśuvaṃśasaṃbhavahaihayakulajanmajanitaguṇamahimā
sa jayati śrīmadanaśca kirātanātho rasācāryaḥ
19.79
yasya svayamavatīrṇā rasavidyā sakalamaṅgalādhārā
paramaśreyasehetuḥ śreyaiḥ parameṣṭhinaḥ pūrvam
19.80
tasmātkirātanṛpaterbahumānamavāpya rasakarmanirataḥ
rasahdayākhyaṃ tantraṃ viracitavān bhikṣugovindaḥ
Commentaries (1)
- Rasahdayaṭīkā — Caturbhuja Miśra, Sanskrit
Linked texts (3)
- Rasahṛdayatantra — Govinda Bhagavatpāda (alchemist), Sanskrit
- Rasendracintāmaṇi — Ḍhuṇḍhukanātha, Sanskrit
- Āyurvedaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit