Pramāṇa · Search · About · API

Rasahridaya 19

Rasahṛdaya 19

Language
Sanskrit

19.1

athaikonaviṃśatitamo'vabodhaḥ
iti rasarājasya vidhau vedhavidhānaṃ prasaṅgataḥ proktam
adhunā proktānapi vakṣyāmi rasāyane yogān

19.2

ādau prātaḥ prātaḥ saindhavayuktaṃ ghṛtaṃ pibentridinam
tadanu kvāthaṃ tridinaṃ yuñjīyātketakītanujam

19.3

vidhinā svedyo dehaḥ kartavyo vārtikendreṇa
kathitaṃ kaṭurohiṇyāḥ saṃśodhanamanuprayuñjīta

19.4

tadanu ca śuddhādūrdhvaṃ śleṣmānte recite sakalam †
yāvakapathyaṃ tridinaṃ ghṛtasahitaṃ tatprayuñjīta

19.5

punarapi ca pānayogaṃ vakṣyāmi ca sakalabhuvanahitakṛtaye
pītvā prathame yāme coṣṇodakasamamidaṃ cūrṇam

19.6

pathyāsaindhavadhātrīmaricavacāguḍaviḍaṅgarajanīnām
śuṇṭhīpippalorapi cūrṇaṃ tridinaṃ prayuñjīta

19.7

amunā śuddhaśarīraḥ parihṛtasaṃsargadoṣabalī
pītvā payasā sahitaṃ yāvakasamunā bhavecchuddhaḥ

19.8

akṛtakṣetrīkaraṇe rasāyanaṃ yo naraḥ prayuñjīta
tasya krāmati na rasaḥ saṃ rasaḥ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati

19.6-2

iti śuddho jātabalaḥ śālyodanayāvakākhyamudgarasaiḥ
kṣetrīkṛtanijaṃaidehaḥ kurvīta rasāyanaṃ vidhivat†

19.10

sugatarutailaghṛtaṃmadhudhātrīrasapayāṃsi nirmathya
pītvā viśuddhakoṣṭho bhavati pumānantaritaśuddhaḥ

19.11

māsena kāntiṃmedhe dvābhyāṃ praśamayeti doṣanikaraṃ ca
māsatritayena punaḥ khādamaravapurmahātejāḥ

19.12

suradārutailamājyaṃ triphalārasaṃyutaṃ ca samabhāgam
pīta tatsaptāhānnayanavikāraṃ śama nayati

19.13

suratarutailaṃ saghṛtaṃ pītvā śālyodanaṃ ca sakṣīram
jīrṇāhāre bhuktvā harati hi sakuṣṭhāṃn pīnasādīṃśca

19.14

ghṛtasahitaḥ pittakṛtāṃstailayuto vātasaṃbhavān rogān
guḍasahito madhunā vā kaphajān hantyamaradārurasaḥ

19.15

varjitakāñjikaśākaṃ payasā śālyodanaṃ ca yuñjīta
dvicatuḥṣaṭpalamānaṃ mātrā'dhamamadhyamajyeṣṭhāḥ

19.16

tadanu pātanaśuddhaṃ sūtakamāroṭamaśnīyāt
svedanamūrcchotthāpanapātanarodhāśca niyamaṃśca

19.17

abhrakasahitaḥ pātyo vidhinā yāvatsthiro bhavati
athavā mākṣikasahitaḥ pātyaḥ sūto vidhānena

19.18

ityāroṭaḥ sūtaḥ kṣetrīkaraṇe niyujyate prathamam
athavā bhasma ca kṛtvā baddho vā †kalkayogena

19.16-2

mākṣikaśilājatulohacūrṇaṃ pathyākṣaviḍaṅgaghṛtamadhubhiḥ
saṃyuktaṃ rasamādau kṣetrīkaraṇāya yuñjīta

19.20

iti kalkīkṛtasūtaṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktam
bhuktvā'maratāṃ gacchedvetrīkaraṇaṃ pradhānamidam

19.21

atha kṛṣṇaṃ vā pītaṃ vāṃ saṃyogyaṃ ghanaṃ śikhiprabhaṃ bahuśaḥ
surabhīkṣīraniṣiktaṃ gatagiridoṣaṃ rasāyane yojyam

19.22

niścandrikamapi śuddhaṃ viḍaṅgatikalājyamadhumamāyuktam
pratidivasaṃ palamekaṃ bhuktvā kṣīrāśano vidhinā

19.23

trikaṭukaviḍaṅgatriphalāmākṣikaśilājatuyutaṃ vyom
kṣīraudanamaśrīyājjīvati jantuḥ śataṃ varṣam

19.24

ityevamādayo'nye kāñjikayuktāśca kīrtitā bahuśaḥ
patrābhrakaprayogā varjyā niryuktikāste hi

19.25

ye patrābhrakayogā rasāyanārthaṃ kīrtitā vidhinā
ajñātadravyaguṇaistairupadiṣṭo jarāmṛtyuḥ

19.26

aprāptalokabhāvaṃ(?) ghano'sya jaṭharāgnimupaśamaṃ nayati
agniṃ vināpi naśyati paribhūto vividharogagaṇaiḥ

19.27

abhrasya rasāyanināṃ bhakṣyamiha kīrtitaṃ paraṃ sattvam³
trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaḥ kiṭṭaṃ ca patrarajaḥ

19.28

ādau ghanaloharajastriphalārasabhāvanaiśca nirghṛṣṭam
kurvītāñjanasadṛśaṃ sthagitavastreṇa sūryakaraiḥ

19.26-2

itthaṃ ślakṣṇaṃ kṛtvā vividhakāntalohacūrṇasamam
lohaghanaṃ ca tadevaṃ bhṛṅgeṇa ca sādhayedbahuśaḥ

19.30

triphalāghṛtamadhumiśritamamṛtamidaṃ māsasthitaṃ dhānye
śaṅkhakaṭorikasaṃpuṭamadhyagataṃ pūjitaṃ mantraiḥ

19.31

māsena tu taduddhṛtya jñātvā balaṃ tatprayuñjīta
kāntaṃ vinā'tha gaganaṃ gaganaṃ vinā tathā ca kāntam

19.32

sthaulyaṃ paṭalaṃ kācaṃ timirāṃburdakarṇanādaśūlāni
hantyarśāṃsi bhagandaramehaplīhādi pālityam

19.33

etatkurvan matimān gorasamastupradhānamaśrīyāt
jāṅgalamudgājyapayaḥ śālyodanaṃ brahmacaryeṇa

19.34

ghanasatvapādajīrṇaḥ kāntajīrṇo yattīkṣṇasamajīrṇaḥ
kṣetrīkaraṇe paramaḥ prayujyate'pi punarākhoṭaḥ

19.35

ghanasatvakāntamūtaṃ mṛtahema śatāvarīrasopetam
ghṛtamadhulīḍhaṃ varṣāṃnnihanti mṛtyuṃ jarāṃ caiva

19.36

eṣāmekaṃ yogaṃ kṣetrīkaraṇārthamāditaḥ kṛtvā
saṃvatsaramayanaṃ vā niḥśreyasasiddhaye yojayam

19.37

abhrakasasyakamākṣikarasakadaradavimalavajragirijatubhiḥ
vaikrāntakānta̍tīkṣṇairhāṭakatārāratāmraiśca

19.38

saṃyuktairvyastairvā dvitricaturbhiryathālābham
jīrṇāhato rasendro rasāyane śasyate sadbhi

19.36-2

vipanāgavaṅgabaddho bhukto hi rasaḥ karoti kuṣṭhādīn
uparasabaddhe tu rase sphuṭanti bhukte tathāṅgāni

19.40

ghanasatvakāntakāñcībhāskaratīkṣṇaiśca cīrṇajīrṇasya
sūtasya guñjāmātrā māṣakamekaṃ parā mātrā

19.41

śatavedhino hi1 guñjā tathā sahasraikavedhino guñjā
ardhā ca lakṣavedhinaiḥ siddhārthaḥ koṭivedhinaḥ sūtāt

19.42

hemaniyojitasūtaṃ kāntamaṇiṃ vividhaguṭikāśca
japahomadevatārttananirataḥ pumāniti dhārayet

19.43

śālestu piṣṭikodbhavabhojanamājyaṃ ca mudgamāṃsarasaiḥ
yavagodhūmānnāni ca gokṣīraṃ mastu ca viśeṣāt†

19.44

pāne jalamakṣāraṃ madhurāṇi yāni kāni śastāni
peyaṃ cāturjātakakarpūrāmodamuditamukham

19.45

madyāranālapānaṃ tailaṃ dadhi vā rase neṣṭam
kaṭutailenābhyaṅgaṃ vapuṣi na kuryādrasāyane matimān†

19.46

dagdhamapakkamamadhuramuṣṇaṃ kṣīraṃ na naṣṭamāṃsaṃ tu
paryuṣitaṃ phalamūlaṃ bhakṣyaṃ naivātra nirdiṣṭam

19.47

atha laṅghanaṃ na kāryaṃ yāmādho bhojanaṃ naiva
ityapanīya niṣiddhaṃ rasarāje dhīmatā kāryam̍

19.48

varjitacintākopaḥ kuryācca sukhāmbunā snānam
noccāṭayedgrahajvararākṣasabhūtāni mātṛdevīṃśca

19.49

parame brahmaṇi līnaḥ praśāntacittaḥ samatvamāpannaḥ
āśvāsayan trivargaṃ vijitya rasānandaparitṛptaḥ

19.50

yastyaktvā śāstravidhiṃ pravartate svecchayā rase mūḍhaḥ
tasya viruddhācārādajīrṇamutpadyate nitarām

19.51

saṃbhavatīhājīrṇe nidrā''lasyaṃ jvarastamo dāhaḥ
nābhitaleśūlamalpaṃ jaḍatā'ruciraṅgabhaṅgaśca

19.52

jñātvaityevamajīrṇāmasya pracchādanāya yogo'yam
kāryo divasatritayaṃ saṃtyajya rasāyanaṃ sudhiyā

19.53

†karkoṭīmūlarasaṃ kaṣāyamatha sindhunā pibettridinam
sauvarcalasahitaṃ vā gojalasahitaṃ rasām̐jīrṇe

19.54

piṣṭvā'tha mātuluṅgīṃ pibati rasaṃ śuṇṭhisaindhavaṃ prātaḥ‡
kvathitaṃ gosalilena tuṃ raddhati samyak rasājīrṇam

19.55

kathamapi yaccājñānāt nāgādikalāñchito raso bhuktaḥ
tannodanāya ca pibet gojalakaḍukāravalliśiphāḥ

19.56

śarapuṅkhāsuradālīpaṭīlavimbīśca kākamācī ca
ekatamā ceduditā śṛtāmajīrṇe hi seveta

19.57

atyamlam̐lavaṇakaṭukai rasasaṃsrāvo jaro bhavati
atimadhuraiśca vinaśyati jāṭharavahniḥ satatayuktaiśca

19.58

yaḥ punarevaṃ satataṃ karoti mūḍhaḥ samāhāram
tasya vinaśyatyagnirna khalu krāmati raso bhavedvyādhiḥ

19.56-2

yastu mahāgnisahatvādrāsācchutasahasralattavedhīśaḥ
anayā kriyayā siddhayati sa yatnādrasakriyāyogāt

19.60

śatasahasralakṣavedhī koṭirathārbudānirbudaṃ vāpi
piṣṭaṃ bhuñjīta rasaṃ balisahitaṃ siddhido bhavati

19.61

krāmati tato hi sūto janayati putrāṃśca devagarbhābhān
strīṣu ca niścalakāmo bhavati valīpalirtānarmuktaḥ

19.62

buddhirbalaṃ prabhāvaḥ saṃha cāyuṣā vardhate rasāyaninaḥ
prāptasya divyabuddhiṃ divyāśca guṇāḥ pravardhante

19.63

evaṃ rasasaṃsiddho duḥkhajarāmaraṇavarjito guṇavān
khegamanena ca nityaṃ saṃcarate sakalabhuvaneṣu

19.64

dātā bhuvanatritaye sraṣṭā so'pīha padmayoniriva
bhartā viṣṇuriva syātsaṃharttā rudravaddbhūtai

19.65

kāntābhrasattvahematāraṃ cārkaḥ' samāṃśataḥ saṃkhyā
baddhaṃ sūtasamāṃśaṃ dhmātaṃ golaṃ kṛtaṃ khoṭam

19.66

bāhye rasena liptaṃ vadanagataṃ śastravārakaṃ rogān
hanti hi śarīrasaṃsthān nāmnā'marasundarī guṭikā

19.67

yugmam
yaḥ pūrvoktaḥ sūto lakṣādūrdhvaṃ ca vedhate lohān
bam̐ddhe sāraṇayogairmukhasthe ca jārayedratnam

19.68

yuktaḥ samāṃśanāgaiḥ suralohāyaskāntatāpyasattvaiśca
abhrakasattvasametā guṭikā mṛtasaṃjīvanī nāma

19.69

hemayutā gulum̐cchake mukuṭe vā kaṇṭhasūtrakarṇe vā
mṛtyurbhayaśokarogaṃviṣaśastrajarāṃsatataduḥkhasaṃghātam

19.70

yasyāṅge nihiteyaṃ guṭikā mṛtajīvanī nāma
so'surayakṣakinnarapūjyatamaḥ siddhayogīndraiḥ

19.71

prakṣālya toyamadhye guṭikā ghaṭikādvayaṃ tataḥ kṣiptvā
taittayaṃ vadanagatā mṛtakasyotthāpanaṃ kurute

19.72

toyaṃ tadeva pivati khasthaṃ pathyānvitastataḥ puruṣaḥ
labhate divyaṃ sa vapurmṛtyujarāvarjitaḥ sudṛḍham

19.73

kāntaghanasattvakamalaṃ hema ca tāraṃ yathā kṛtadvandvam
samajīrṇaṃ bījavaraṃ vajrayutaṃ vajriṇī guṭikā

19.74

eṣā mukhakuharagatā kurute navanāgatulyavalam
tadvapurapi durbhedyaṃ mṛtyujarāroganirmuktam

19.75

dhūmāvalokitarase pañcamahāratnajārite sarite
bījena gaganasattve mākṣikakāntaprayuktena

19.76

khecarasaṃjñā guṭikā patati mukhe kṣiptamātreṇa
devāsurasiddhagaṇaiḥ pūjyatamo bhavati cendrādyaiḥ

19.77

rasavādo'nantaguṇo dravagolakakalkabhedena
kalitaḥ pradhānasiddhairyairdṛṣṭaste jayanti narāḥ

19.78

śītāṃśuvaṃśasaṃbhavahaihayakulajanmajanitaguṇamahimā
sa jayati śrīmadanaśca kirātanātho rasācāryaḥ

19.79

yasya svayamavatīrṇā rasavidyā sakalamaṅgalādhārā
paramaśreyasehetuḥ śreyaiḥ parameṣṭhinaḥ pūrvam

19.80

tasmātkirātanṛpaterbahumānamavāpya rasakarmanirataḥ
rasahdayākhyaṃ tantraṃ viracitavān bhikṣugovindaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (3)