Ashtangahridayasamhita 1.1.128: Sarvāṅgasundarā
Sarvāṅgasundarā 1.1.128
- Language
- Sanskrit
Sarvāṅgasundarā
1.1.128.1
sarvauṣadhakṣame deha utpanno vyādhiḥ sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ, tathā kālenālpena sādhyate| sarvāṇyauṣadhāni yaḥ kṣamate sahate tīkṣṇmadhyamṛdurūpāṇi nānādeśajāni śamanāni tathā śodhanarūpāṇi tathā viṣakṣārādīni| yūnaḥ- vayasyasya, taruṇasyetyarthaḥ| puṃso- na striyāḥ| puṃgrahaṇaṃ strīnivṛttyartham| yatastasyāḥ sarvadā bhīrutvamabuddhimattvaṃ ca, ato yathoktānurūpaguṇābhāvaḥ| sā tu yasmāttīkṣṇoṣṇauṣadhāni na sahate, saukumāryādiyogāt| jitātmano+alolupasya, jita ātmā yena, viṣayābhilāṣaṃ pariharataḥ| amarmago- na marmasthaḥ, marmāṇi- śirohṛdayabastiprabhṛtīni, teṣu gacchatīti marmagaḥ, na marmago+amarmagaḥ, hṛtkaṇṭhādipīḍākaraṇāsamarthaḥ| alpahetvagrarūparūpa iti| hetuścāgrarūpaṃ ca rūpaṃ ca tāni hetvagrarūparūpāṇi, alpāni hetvagrarūparūpāṇi yasya sa tathāvidhaḥ| heturnidānam, agrarūpaṃ- pūrvarūpam, rūpaṃ- lakṣaṇam, etānyalpāni yasya| anupadrava iti| na vidyate upadravo yasya, utpannasya vyādheranantaraṃ jāyate yo+anyo vyādhiḥ, na tallakṣaṇabhūto+apradhānaḥ, na yathāsvalakṣaṇaḥ, tadupakramanirodhakaḥ, sa upadravaḥ| tathā cāgamaḥ- "vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava ucyate||" iti| atulyadūṣyadeśartuprakṛtiriti| dūṣyaśca deśaśca ṛtuśca prakṛtiśca tā dūṣyadeśartuprakṛtayaḥ, atulyā dūṣyadeśartuprakṛtayo yasya| atulyāḥ- na sadṛśāḥ| yathā- dūṣye medomajjādau, anūpadeśe, śītartau, āturo vātaprakṛtiḥ, tasya kupitaṃ pittaṃ sukhasādhyamiti| atulyadūṣyo yathā- śleṣmaṇā śītena raktamuṣṇaṃ dūṣitam| atulyadeśo vyādhiryathā- anūpadeśe pittasambhūtaḥ| atulyarturyathā- śaradi kaphodbhavaḥ| atulyaprakṛtiryathā- pittaprakṛteḥ śleṣmodbhavo vyādhiḥ| nanvatulyadūṣyadeśartuprakṛtitvādasau kṛcchrasādhyo yāpyo vā prāptaḥ, na sukhasādhyaḥ, anekasukhopakramasādhyatvāt| yato dūṣyādīnāmatulyatvātparasparamanya evopakramaḥ| ekasukhopakramaḥ sukhasādhyo vyādhiḥ| ata eva sādhyayāpyaparityājyā mehāḥ śleṣmapittavātotthāḥ (hṛ.ni.a.10/6)- "samāsamakriyatayā mahātyayatayāpi ca" ityevaṃ nirdiśati| atrocyate| tathāprabhāvatvātpramehākhyasya vyādheḥ, yaduta śleṣmapramehaḥ samakriyatvātsādhyaḥ, pittaprameho viṣamakriyatvādyāpyaḥ, mahātyayatvācca vātapramehaḥ pratyākhyeyaḥ| kiñca tulyadūṣyadeśartuprakṛtitvānmahārambho niṣpratyanīko vyādhirjāyate, ato+asau na sukhasādhyaḥ| kutracidvyādhau tulyadūṣyādirapi sukhasādhyatvena jyāyān| tathā ca granthaḥ- "jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ||" pādasampadīti| bhiṣagādīnāṃ caturṇāṃ pādānāṃ sampatsamṛddhiḥ, tasyāṃ satyāṃ, aṅgacatuṣṭaye paripūrṇe sati| graheṣvanuguṇeṣviti| grahāḥ- sūryādayaḥ, teṣvanuguṇeṣvanukūlarāśisthiteṣu śobhanasthānagateṣu satsu| ekadoṣamārga iti| doṣaśca mārgaśca doṣamārgam, ekaṃ doṣamārgaṃ yasya sa tathoktaḥ| doṣo- vātādiḥ| mārgastrividhaḥ śākhādirvakṣyamāṇo bāhyābhyantaramadhyabhedena| tenaikena vātādīnāmanyatamena doṣeṇa yo jāto na dvābhyāṃ tribhirvā, tathaikenāpi mārgeṇa bāhyena madhyenābhyantareṇa vā jātaḥ| navo- na jaraṭhaḥ, acirotpanna ityarthaḥ| yasmādvatsarātītā vyādhayo+asādhyāḥ| sa tathāvidho vyādhiḥ sukhaḥ- sukhena sādhyate| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2, ca.ni.a.8)- "sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate" iti|
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit