Ashtangahridayasamhita 1.1.38: Sarvāṅgasundarā

1.1.38.1

taiśca vātādibhistisraḥ prakṛtayaḥ pṛthagbhaveyurhīnamadhyottamāḥ| prakṛtiḥ śarīrasvarūpam| śukrārtavasthairiti, śukraṃ piturdvitribindukāvasthaṃ retaḥ| ṛtau bhavamārtavam, māturdvitribindukāvasthaṃ śoṇitam| śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtave, tatra tiṣṭhantīti śukrārtavasthāḥ, taistathāvidhairjanmādau garbhādhānakāle janmaprārambhe garbhādāvityarthaḥ| nanu ca yadā vātādayo+adhikāḥ śukrārtave tiṣṭhanti, tadā kutaḥ śarīrasya niṣpattirbhavatīti| yataśca yo doṣāṇāmadhiko bhāvaḥ saiva vikṛtiḥ| tatkathaṃ doṣā ādhikyaṃ prāptāḥ prakṛteḥ kāraṇatāmutsahante, vikṛtatvāt| na hi vikṛtiḥ kadācitprakṛteḥ kāraṇamiti vaktuṃ yujyate| kāraṇasadṛśena ca kāryeṇa bhavitavyamityāśaṃkya saparihāraṃ dṛṣṭāntamāha| viṣeṇeva viṣakrimeriti| yathā viṣeṇa jīvitanāśahetunāsya viṣakrimerjanma prakṛteḥ sambhavo dṛśyate| tathā etairdūṣaṇasvabhāvairapi pramāṇādhikairdoṣaiḥ śukrārtavasthaireva janmādau śarīrasya niṣpattirbhavatīti| vātotkarṣeṇa hīnā| pittotkarṣeṇa madhyamā| kaphotkarṣeṇottamā| sarvāsu prakṛtiṣu madhye yā samadhātuḥ prakṛtiḥ, sā samā śreṣṭhottamā caturthī| samā dhātavo yasyāḥ| dhātuśabdo+atra doṣaparyāyaḥ, "dhāraṇāddhātavaḥ" iti (saṃ.sū.a.20) vacanāt| yā vātapittajā vātaśleṣmajā pittaśleṣmajā iti miśradoṣajāstisraḥ prakṛtayastā nindyā garhaṇīyāḥ, anārogyāspadatvāt|