Ashtangahridayasamhita 1.3.39: Sarvāṅgasundarā

1.3.39.1

atha vasantacaryā| sā ca dvividhā, śodhanī śamanī ca| tatra cayapūrvake prakope śodhanī, acayapurvake śamanī| tatrākṛtāyāṃ pūrvartucaryāyāṃ pūrvartunā citasya doṣasyottareṇa yaḥ prakopaḥ sa cayapurvakaḥ| sa evāpathyajaḥ, pūrvartusevitā pathyajātatvāt| yastu kṛtāyāṃ tasyāṃ pūrveṇācitasyottareṇa yaḥ prakopaḥ so+acayapūrvakaḥ| sa eva pathyajaḥ, pūrvartusevitapathyajātatvāt| uktaṃ ca-"doṣaprakopo dvividhaḥ pathyāpathyanimittajaḥ| tatrāpathyanimitto yaḥ sa saṃśodhanamarhati|| pathyajaḥ śamanīyaśca prāya āganutjaśca yaḥ|" iti| tatra saṃśodhanīṃ vidhatte-kaphaścita iti| yasmācchiśire citaḥ kapho, vasante sūryaraśmibhirdravīkṛtaḥ san, jalamiva pratyanīkatvāt vahniṃ hatvā, rogān karoti| atastaṃ-citaṃ akupitaṃ kaphaṃ, vasantārambha eva tīkṣṇadravyakṛtairvamananasyadhūmagaṇḍūṣādyaiḥ śodhanairjayet| tathā, laghurūkṣaistiktakaṭukaprāyaiḥ saṃsarjanakrameṇa bhojanaiśca| śiśiraśabdena śītaparyāyeṇa śiśirahemantayorgrahaṇam, dvayorapi kaphacayāt| yadāha khāraṇādiḥ-"hemante nicitaḥ śleṣmā śiśire+api na kupyati| āhāraiśca gurusnigdhai gurustrigdhairbhṛśamevopacīyate||" iti| śamanīṃ vidhatte-vyāyāmodvartanāghātairiti| ulbaṇaṃ śleṣmāṇaṃ vyāyāmādyairjitvā snātastataḥ karpūrādyairanuliptaḥ, purāṇayavādīn bhuñjānaḥ, āsavādīn pibet| prakope prakṛte+apyulbaṇagrahaṇamacaryapūrvakaprakopārtham| āghātaḥ-padbhyāṃ mardanam| kaphagrastasyābhyaṅganiṣedhādrūkṣā eva vyāyāmādayaḥ| snānaśīla iti ca vacanātprāpte+api snāne, snāta iti śleṣmakālīnaprātaḥsnānaniṣedhārtham| vyāyāmādīnkṛtvaiva snāyānna pūrvamityarthaḥ| purāṇatvaṃ yavagodhūmakṣaudrāṇām| jāṅgalaṃ-mṛgādimāṃsam, tasya śūlyaṃ-bhaṭitram| sahakāraḥ-atisurabhirāmraḥ, tasya rasaḥ-tatphalavṛntaniryāsaḥ, tena unmiśrān-adhivāsitān| priyayā rasaviśeṣajñānārthaṃ svayamāsvādyārpitān| gandhaviśeṣajñānārthaṃ saṅgatena sahajasurabhiṇā priyāmukhena surabhīkṛtān| vaimalyādijñānārthamavalokayantyāḥ priyāyāḥ pratibimbitābhyāṃ netrābhyāmutpalaiśca sākṣannikṣiptairaṅkitān| saumanasyakṛtaḥ-pariṇāmena manaḥpraśāntikarān| hṛdyānāsvāde| nirgadān-nirdoṣān| akvathitairoṣadhaiḥ kṛtaṃ madyamāsavaḥ| kvathitairariṣṭaḥ| ikṣurasena sīdhuḥ| drākṣārasena mārdvīkam, madhunā mādhavaḥ| śṛṅgaberāmbu-śuṇṭhyā kvathitaṃ jalam| asanādisāraiḥ sārāmbu| mustārbhirjaladāmbu| madhumiśraṃ jalaṃ madhvambu| anekadravavidhānaṃ yasya yatsātmyaṃ tattena sevanārthamityarthaḥ|