Ashtangahridayasamhita 1.5.146: Sarvāṅgasundarā
Sarvāṅgasundarā 1.5.146
- Language
- Sanskrit
Sarvāṅgasundarā
1.5.146.1
madhu cakṣuṣe hitam| tathā, chedi-ubhayathā+a+aścotanavraṇalepādāvupayuktam, tathā+abhyavahāraviṣaye+api| taikṣṇyādyo dehe piṇḍitān bhāvān chinatti-vibhajati, sa chedīti kathyate| tathā, tṛḍādinut mehādijiditi ca prāyeṇābhyavahāraviṣaya eva| vraṇānāṃ śodhanaṃ sandhānaṃ ropaṇaṃ ca| śodhanaṃ-yat pūyapaicchilyādiprerakam| sandhānaṃ-yad dvau vraṇau caikīkaroti| ropaṇaṃ-suprasiddham| etacca kāryaṃ bāhyaviṣayamevāsya vedyam| tathā, vātalametaccāsya bāhyopayogenābhyantaropayogena ca, ante vyastaśrutatvāt| "cakṣuṣyaṃ chedi" ityādinā+asya madhunaḥ karmanirdeśaḥ| "rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ" ityanenāsya svarūpanirdeśaḥ| lāghavāccātra granthakāreṇaitadbhedādi noktam| tathā hyayameva tantrakāraḥ saṅgrahe (sū.a.6) madhuno bhedānākhyat| yathā-"bhrāmaraṃ pauttikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram| [tatra syādbhrāmaraṃ śuklaṃ ghṛtavarṇaṃ tu pauttikam|| kṣaudraṃ tu kapilaṃ proktaṃ tailābhaṃ mākṣikaṃ smṛtam| bhrāmaraṃ tarpaṇaṃ svādu, tridoṣaṃ pauttikaṃ viduḥ|| varaṃ ca gurvabhiṣyandi kṣaudraṃ rūkṣaṃ manāgguru| mākṣikaṃ laghvapavanaṃ madhuraṃ śasyate vraṇe|| garīyaḥ svādvabhiṣyandi navaṃ, jīrṇamato+anyathā| maṇḍaḥ purāṇo madhurastīkṣṇo rūkṣo laghustanuḥ||"] iti| tathā saṅgrahe kaṭupākitvagurutvaśaityaviṣānvayatvaviruddhopakramatvayogavāhitvādīn guṇānavocat| yogavāhitve ca vivadante bahuvidaḥ| tatra kecidevaṃ samagiranta,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa saṃyujyātmīyaṃ svabhāvaṃ hitvā saṃyuktadravyasvabhāvamevānuvartate, tadyogavāhīti| na caitadyuktam| yato yadyevaṃ yogavāhitā niścīyate tadānīṃ yogavāhidravyopayogo nirarthakaḥ syāt| tathā hi-yogavāhidravyamantareṇāpi yatsvabhāvaṃ dravyaṃ prāgāsīt tatsvabhāvameva yogavāhidravyayuktamapi| tasmādasadetadyogavāvāhilakṣaṇamiti| kecittvevaṃ pratijānate,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa yuktaṃ sat tasya dravyasya śaktyutkarṣamutpādayati, tadyogavāhīti| tadapyasamyak| yasmādevamabhyupagamyamāne bahūni dravyāṇi yogavāhīni syuḥ| tathā ca madhvāderapi dravyasya kiñcidhravyaṃ samānaguṇaṃ śaktyutkarṣaṃ kurvadeva dṛṣṭam| tatkathaṃ madhvādereva yogavāhitvamucyate nāparasyeti| tadetadapi lakṣaṇamasacchrutatvādalakṣaṇam| apare tvevamāhuḥ,-yadhravyaṃ dravyāntareṇānanuguṇenāpi yuktaṃ sattadguṇānanuvartate svaṃ ca kāryaṃ tadaviruddhaṃ kiñcitkaroti, tadyogavāhi dravyaṃ bhṛtyavat| yathā bhṛtyaḥ svāmikāryamatyajan svakāryamapi śarīrayātrādikaṃ svāmyaviruddhaṃ karoti, tathaiva madhu madanaphalasaṃyuktaṃ vamanakāryaṃ karoti, na tu vamananivāraṇaṃ madhukāryam| evaṃ madhu harītakīsaṃyogādvirecanakāryameva karoti, na madhukāryaṃ stambhanarūpamiti| ye tvatraivaṃ pratipannāḥ,-madanaphalādeḥ śaktyuktarṣastathāvidho+asti yena madhusambandhikāryamavadhūya, svaṃ kāryaṃ karotīti, te caivaṃ codayanto bhavantīti vacanīyāḥ| yataḥ stambhanadravyeṇānyena yena kenacitsaṃyuktasya sudhākṣīrasyāpi śaktiḥ kiñcidapahīyamānā dṛṣṭā, madhunā tu stambhanasvabhāvenāpyasya nāpahīyate manāgapi| ato madhvādereva yogavāhitvaṃ nānyasya| api cānyadā yogavāhi dravyaṃ trivṛtādimadanaphalena yuktaṃ sadvirecanaṃ vamanaṃ cobhayakāryaṃ kurvaddṛṣṭam, na kevalaṃ vamanameva virecanameva vā| tasmānmadhvādereva yogavāhitvamiti sthitametat| tattulyeti madhusamā guṇairmadhuśarkarā|
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit