Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangahridayasamhita 1.5.155: Sarvāṅgasundarā

Sarvāṅgasundarā 1.5.155

Language
Sanskrit

Sarvāṅgasundarā

1.5.155.1

sarvaṃ tailaṃ svakāraṇasamaguṇaṃ bhavati| yato yadabhinirvṛttaṃ tatsvarūpameva tadityarthaḥ| tatra-taileṣu madhye, mukhyaṃ-tilodbhavaṃ, yattailaṃ tattīkṣṇaṃ-mandaviparītam| tathā, vyavāyi-vyāptiśīlam, yaddehaṃ vyāpya pākaṃ yāti| tathā, tvagdoṣakṛt-pānābhyāsena tvacaṃ dūṣayati| acakṣuṣyaṃ-cakṣuṣe hitaṃ na bhavati| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| uṣṇaṃ-uṣṇavīryam| svayonivadityatideśātkaphakṛttvaṃ prāptamityāha-kaphakṛnna ca,-kaphaṃ na karoti| saṅgrahe+apyuktam (sū.a.7)-"medhyastilaḥ sparśaśīto, medhyaṃ tailaṃ, khalo hima| tasyaiva śleṣmakartṛtvaṃ, na tailasya khalasya vā||" iti| pānakastvāyurvedāvatāre+adhijage-"vipāke kaṭukaṃ tailaṃ vātaghnaṃ kaphapittakṛt|" iti| nanu ca, tailamiti kathamasya mukhyaṃ nāma ? yato yathā tilasya vikāraḥ snehastailamityucyate, tathairaṇḍādīnāmapi yo vikāraḥ snehaḥ so+api tailamityucyate| munarapyāha (ca.vi.a. 8|21)- "atailamapi tailameva kṛtvopadekṣyate, tailaprādhānyāt|" snehaprādhānyāditi yāvat| sāmānādhikaraṇyaprayogo+ata evopapannaḥ| yathā-kausumbhaṃ tailamairaṇḍaṃ tailamiti| atrocyate| tilasyedaṃ vastu tailamityanvarthatā tilodbhavasyaiva tailasya sambhavati, na kausumbhādīnām| api ca, kausumbhaṃ tailamityādau tailaśabdaḥ kāṇḍādivyavacchedaparaḥ sambhāvyate| yathā-kausumbhaṃ tailaṃ, na patraṃ kāṇḍaṃ veti| idaṃ tailaṃ tailamityatra tu sāmānādhikaraṇyena yadi tailaśabdo nirdiśyate tataḥ pūrvasmāttailaśabdātsnehābhidhāyino+adhikamarthāntaraṃ na vakti| nanu, atrāpi tailaśabdaḥ kasmātkāṇḍādivyavacchedaparo na bhavati ? iti cet brūmaḥ| rūḍhirūpatvāttailaśabdasya| snehaviṣaya eva tailaśabdo rūḍhaḥ, na kāṇḍapatrādiviṣaye| tilasya hi kāṇḍaṃ patraṃ vā na tailamityucyate, kiṃ tarhi ? tilapatraṃ tilakāṇḍamiti| ata eva tailaśabdoccāraṇasya samanantaraṃ snehaviṣayaiva dhīrjāyate, na patrakāṇḍādiviṣayā| tasmādasyaivaitanmukhyaṃ nāmeti yuktamuktam| saṃskārānuvartitvena sarvarogajittvāccāsya mukhyatvam| tathā coktam-"saṃskārātsarvarogajit" iti| kusumbhādīnāṃ tilaśabdasya ca snehanārthavācye vikāre snehe tailacpratyaye sati kusumbhatailameraṇḍatailaṃ tilatailamiti rūpaṃ bhavati| kṛśānāṃ puṃsāṃ bṛṃhaṇāya-bṛhattvāya, alaṃ-paryāptam| sthūlānāṃ ca karśanāyālam| nanu, kathamekasmādvastuno viruddhaṃ kāryadvayaṃ karśanatvabṛṃhaṇatvarūpaṃ syāditi ? brūma| kṛśānāṃ tātvatsrotāṃsi saṅkocamāyānti| saṅkucitasrotasāṃ ca narāṇāṃ tailamantareṇānyāni dravyāṇi bṛṃhaṇaguṇayuktānyapi na tathā praveṣṭuṃ samarthāni bhavanti| tailaṃ punaḥ saṅkucitāni srotāṃsi tīkṣṇādibhirguṇairjhaṭityeva praviśya śodhayati| srotaḥśuddhyā ca śarīrapuṣṭiḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 8|43)- " srotaḥsu takraśuddheṣu raso dhātūnupaiti yaḥ| tena tuṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ puṣṭiśca jāyate||" iti| tasmātkṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālamityupapannam| tathā, sthūlānāṃ sūkṣmasrotogāmitvātsarvasrotaḥsu tailaṃ praviśya tīkṣṇoṣṇādiguṇayogānmedaḥ kṣapayati| tatkṣapaṇācca karśanaṃ sampadyate, iti sthūlānāṃ karśanāya cetyapyupapannam| snehādiguṇayogāttailasya bṛṃhaṇatvakarśanatve siddhe sati 'kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca|' ityuktaṃ jñāpanārtham| yaditthaṃbhūtaṃ tīkṣṇādiguṇayuktamanyadapi, tat kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ceti| baddhetyādi| baddhā viṭ yena tadbaddhaviṭkam| kapsamāsāntaḥ| grathitapurīṣamityarthaḥ| tathā, kṛmighnam| saṃskārādityādi| viśiṣṭadravyakṛtaṃ saṃskāramāśrityāśeṣarogajit|

Linked texts (1)