Ashtangasamgraha 76
Commentary of Indu 76
- Language
- Sanskrit
76.4
sarvaroganidānoktaiḥ kopanaiḥ kupitāḥ pittādhikā yatra bhavantīti yattadornityasambandhājjñeyam | tatretyādinā pāṇḍurogasya samprāptirniruktiḥ | taditi pittaparāmarśaḥ | tvaṅmāṃsayorantaraṃ prāpya tvaci pṛthagvidhān nānāvidhān varṇān kurute | tatra ca pāṇḍutvamadhikamataḥ sa rogaḥ pāṇḍurityuktaḥ |
76.7
malā duṣṭā vātādayaḥ sarve yathoktaistiktakaṭukādibhiḥ
76.8
tena ca pāṇḍurogeṇa śarīragauravaṃ syāt | dhātūnāṃ śaithilyaṃ svarūpāddhāniḥ | ojo nāma pradhāno dhātuḥ pūrvoktaṃ prasṛtamānaṃ tasya ye guṇā mandasnigdhādayasteṣāṃ hāniḥ | tato dhātuṣu śithileṣu ojani ca kṣīṇaguṇe alparaktādiyukto nā puruṣaḥ syāt | subodhamanyat |
76.13
sarvasya pāṇḍurogasya hṛdayaspandanādi pūrvarūpam | gātra rugādi vātapāṇḍurogalakṣaṇam | haritasirāditvādi pittāt pāṇḍuroge bhavati | śuklasirāditvādi chardyantaṃ kaphāt pāṇḍuroge bhavati | ādigrahaṇena nakhaviṇmūtranetrāṇāṃ grahaṇam | nicayātsannipātānmiśraliṅgaḥ so'tiduḥsahaḥ |
76.15
kaṣāyā mṛdanilaṃ dūṣayitvā ūṣarāmṛt pittaṃ dūṣayitvā madhurā mṛt kaphaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāditi sambandhaḥ| mṛddoṣaviśeṣeṇa doṣaviśeṣakopanatvaṃ rasādidūṣaṇaṃ sādhāraṇam srotāṃsyāpūrya rudhvā ca pūrvaditi pāṇḍurogasamānasamprāptyā taireva ca lakṣaṇairiti| tato naraḥ śūnanābhyādiyutaḥ | atra tu nābhiśrayathvādiviśeṣa ityarthaḥ | uktaḥ pāṇḍurogaḥ | atha tadaṅgamṛtā kāmalocyate |
76.18
pāṇḍurogī yo naraḥ pittalamāhārādikaṃ sevate tasya kāmalāṃ pittamāvahet | kiṃ kṛtvetyāha | asṛṅmāṃsaṃ dagdhvā tasyāñcobhayo mārgaḥ koṣṭhaḥ śākhā ca asau ca kāmalākhyo rogaḥ pāṇḍurogādvinā pittolbaṇasya puṃso bhavati | api cetiyuktisamuccaye |
upekṣyā acikitsayā śophāḍhyā satī kumbhakāmaletyucyate | sā ca kṛcchrasādhyā |
76.21
pāṇḍuroge yadā haritādirūpatvaṃ vātapittādhikyādbhavedbhramādikaṃ ca tadāsau rogo halīmaka ucyate | tameva loḍharamalasaṃ ca śaṃsanti | teṣāmiti pradhānānāṃ pāṇḍurogāṇāṃ grahaṇam | pūrvamiti vikṛtavyādhivijñānīye śophapradhānā upadravāḥ kathitāḥ pāṇḍurogaḥ śvayathumānityādinā | ataḥ kāraṇādatra śopha eva nigadyata iti | śophaṃ prati grantho nigadyata ityarthaḥ |
76.22
vāyuḥ svakāraṇena duṣṭaḥ pittādīn duṣṭān bahiḥsirā nītvā taiḥ pittādibhī ruddhagatiḥ san tvacaṃ māṃsaṃ cāśrayana utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ nāmnā rogaṃ kuryān | ataḥ kāraṇāt sarvaḥ śopho nicayātmakaḥ |
76.24
evamukto'pi svaliṅgaviśeṣavaśānnavātmā doṣādibhedena | doṣaiḥ pṛthak saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitaiśceti sapta | abhighātādviṣāditi dvau | athavā kiṃ navātmakatvena dvidhaivocyatām | vātādyutthā nijāḥ śeṣa āganturiti | sarvāṅgaikāṅgabhedenāparaṃ dvaividhyam | pṛthvādiviśeṣeṇa tasyaiva trividhatvam | tatra doṣajānadhikṛtyāha |
76.30
sāmānyaheturityādi vātādijānāṃ śophānāṃ hetuḥ | sāmānyaḥ sarvaroganidānādyuktaḥ | vyādhītyādi teṣāṃ viśeṣato'tiśayena hetuḥ | vyādhyādibhiḥ kṣīṇasya drutaṃ jhaṭiti gurvādi bhajataḥ | vyādhikarśādyabhāvinastvaṃ vibhāvyānyatyātimātraṃ mātrādhikyena gurvāhikaṃ bhajataḥ | svapnajāgarāvakāt ityarthāt | vallūraṃ śuṣkamāṃsam | ajīrṇe adhvādinā śramaḥ ajīrṇe eva ca maithunam | pradaro'sṛgdaraḥ | śramādayo'nye ca rogā mithyopakrāntāstairhetubhiḥ duṣṭā vakṣasi sthitāḥ śarīrasya pūrvabhāge śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| vastau sthitā adhaḥ śophaṃ kurvanti | suvodham | nāstyaṅgaparāmarśaḥ | davathvādi sarvaśopheṣu pūrvarūpam | cakṣurādīndriyeṣu dāho davathuḥ |
76.40
vātādityādinā krameṇa navānāṃ śophānāṃ lakṣaṇamucyate | calatvādirūpo vātāt | pītetyādi pittāt | kaṇḍūmānityādi kaphāt | styāno ghanībhūtaḥ | ākrāntaḥ karapīḍitaḥ | kuśādikṣataḥ saṃścirāt picchāṃ sraveta |
76.43
viṣaja ityādinā navamaśophalakṣaṇam | viṣaprāṇinaḥ sarpādayaḥ | parisarpaṇaṃ gamanam | aviṣaprāṇināmapi daṃṣṭrādipātāt | daṃṣṭrā sūkarādīnām | dantanakhaṃ puruṣādīnāmapi subodham | garo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ mṛdurityādi navamaśophalakṣaṇam | nava ityādinā sādhyaśophalakṣaṇam | asādhyastu purā vikṛtavyādhivijñāniye īrita uktaḥ anekopadravayuta ityādinā | ityuktaḥ śophaḥ |
anantaraṃ visarpa ucyate |
76.45
viṣavarjya hetuṃ dūṣyaṃ ca visarpe śophavat | taṃ ca visarpe tryadhiṣṭhānaṃ ca prāhurmunaya iti śeṣaḥ | kaścit vāhyāśrayaḥ | kaściccāntarāśrayaḥ | kaścidubhayāśraya iti | bāhyādāttaro dussādhyaḥ | tata ubhayāśraya iti yathottarārthaḥ | vidāhibhiḥ vidāhisaṃyuktaiḥ svahetubhiḥ prakupitā dehe visarpanti |
vidyādityādināntarbahirbhedaliṅgamāha |
76.47
marmopatāpādyāntaravimarpalakṣaṇam | marmaṇāṃ hṛdayādīnāmupatāpastathoktaḥ | moha eva sammohaḥ | ayanāni srotāṃsi teṣāṃ vighaṭṭanāt pīḍanādāntaraṃ visarpa vidyāditi sambandhaḥ | āntaraliṅgaviparyayāt vāhyaṃ vidyāt |
76.50
tatretyādinā vātādikrameṇāṣṭānāṃ visarpāṇāṃ lakṣaṇamucyate | subodham | sarve vātādivisarpā upekṣitāḥ santaḥ svakāraṇadoṣalakṣaṇaiḥ sphoṭaiścīyante | te ca sphoṭāḥ pūrvaṃ pakvāḥ paścāt bhinnāḥ svaṃ svaṃ vātādivraṇalakṣaṇaṃ bibhrati | vātasphoṭā vātavraṇalakṣaṇam | evamanyayorapi vācyam |
76.57
vātapittādagnivisarpo bhavati | jvarādibhiryutaḥ sarvaṃ ca śarīraṃ dīptairaṅgārairavakīrṇamiva karoti | sa ca visarpo yaṃ yaṃ dehadeśaṃ visarpati sa sa deśaḥ śāntāṅgāravatkṛṣṇo nīlo vā rakto vā bhavati | sa ca visarpo'gnidagdhavat sphoṭaiścīyate | vātapittakāraṇatvena śīghragatvāt jhaṭiti marmāṇi hṛdayādīnyanusarati | tato marmānugamanādūrdhvamatibalo vāto'ṅgavyathādikaṃ kuryāt | sa nā puruṣa īdṛśīmavasthāṃ gato'nityamantayā śayyādiṣu na kaciccharma sukhaṃ labhate | tathā ceṣṭamānaḥ kliṣṭaḥ san manodehaśramodbhavāṃ nidrāmaśnute yadā tadā duṣprabodho bhavati | sa nāmnāgnivisarpaḥ |
76.61
vātakaphāt granthivisarpo bhavati | tasyaiva kaphenetyādinā samprāptilakṣaṇaṃ cocyate | taṃ kaphaṃ bahudhā bhittvā vā vṛddharaktasya puruṣasya pavano raktaṃ khaṇḍaśaḥ kṛtvā vā granthīnāṃ mālāṃ kurute | ubhayathāpi śvāsādiyutām | kiṃbhūtaṃ raktamāha | tvagādigaṃ dūṣayitvā vetyarthāt tvagādīneva |
76.66
kaphapittāt jvarādiyukto visarpo bhavati tamācāryāḥ kardamākhyamuśanti | vikṣepo'jñānām | indriyādhiṣṭhānagauravamupacārādindriyagauravam | sa ca visarpaḥ prāyeṇāmāśayaikadeśaṃ gṛhṇan visarpati | mecakaḥ kṛṣṇakapilaḥ | māṃse śīrṇe spṛṣṭāḥ snāyyādayo yatra sa tathoktaḥ |
76.70
sannipātajo visarpaḥ sarvadhātvabhisarpaṇo bhavati | bāhyahetorityādinā abhighātajarvisarpa ucyate | subodham | pṛthagityādi sādhyāsādhyavisarpalakṣaṇam | pṛthagdoṣairvātādibhistrayo visarpāḥ sādhyāḥ | dvandvajāḥ saṃsargajāḥ anupadravāḥ santaḥ sādhyāḥ | upadravāḥ śārīroktāḥ kāryavaivarṇyādayaḥ | kṣatajaḥ sannipātajaścāsādhyaḥ | sarve ca visarpā ākrāntamarmatvādiyutā asādhyā iti |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit