Ashtangasamgraha 14
Śaśilekhā 14
- Language
- Sanskrit
14.210
śūkadhānyādīnāmāśnayaiḥ ṣaḍbhirvagaiṃrayamannasyāhārasyaikadeśaḥ lokamātraṃ nirdiṣṭa iti sandheyaḥ| kimbhūto'yaṃ kadeśaḥ? bhūyiṣṭhaṃ prācuryeṇopayogo yasyāsti | kathaṃ nirdiṣṭaḥ? rasavīryavipākaprabhāvasaṃskārādibhiḥ | yathāsvaṃ karmasādhane yathātmīyakāryakartṛtve | ekadeśaḥ kimarthamukta ityata āha na śakyamityādi | sarvaṃ vastujātaṃ sarvathā sarveṇa prakāreṇāpi vaktuṃ na śakyam | mahatāpi granthasambhāreṇa na śakyaṃ, kimuta saṅgraheṇetyapiśabdasyārthaḥ | sarvabhāvānāṃ ca śarīra idaṃ hitamidamahitamiti niyamo'niścitaḥ| kasmādaniścitaḥyato yasmāt, te nānāvidhā bhāvāstastato mātrāsaṃyogakriyādeśakālasvabhāvavipadyāvasthākramādīnāṃ bhedāt tathā tathā tena tena prakāreṇa nānāvidhairviśeṣairddaṣṭāḥ | ato'niścitaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati | pathyamapi mātrādiviśeṣādapathyatāṃ yāti, apathyaṃ ca pathyatāmiti ||
14.214
mātrayā sevitamityādīnā caitadeva savistaramucyate | madyodbhavān rogān tadeva madyaṃ viśiṣṭyā mātrayā pītaṃ nāśayati | tathā ca vakṣyati | “hīnamithyātipītenetyādi” iti mātrākṛto viśeṣaḥ | viṣaṃ māraṇātmakamapi tilamātrābhyāsena sevitamamṛtatvaṃ yātīti mātrākṛto viśeṣaḥ | hīnamātraṃ svalpaṃ bhojanaṃ maruto vāyoḥ kopanam | atimātraṃ nicayasya sannipātasya kopanam | svāsthakarasyāpyāhārasya viśeṣaḥ | madhusarpiṣī svarūpeṇāviruddhe samamātre viṣarūpatvaṃ mātrayā bhajete iti mātrākṛto viśeṣaḥ | kṣāro'mlasaṃyogena madhuratvaṃ yātīti saṃyogaviśeṣaḥ | tindukrena saṃyuktāyā uttuṇḍakyāstiktatvaṃ madhuratvamiva yātīti saṃyogaviśeṣaḥ | hiṅgugairikasindhūtthaṃ ca miśrībhūtaṃ gandhena, varṇena, rasena cādhikaṃ bhavati | hiṅgu saṃyoge rasavarṇāviśepeṇāvijñātamapi gandhena gairikasaindhave abhibhavati, gairikamapi varṇena hiṅgusaindhave, saindhavamapi rasena hiṅgugairike iti saṃyogaviśeṣaḥ | pūgaphalatāmbūlakisalayaśaṅkhasaṃyoge pratyekāsaṃbhavavilakṣaṇavarṇādyudbhava iti saṃyogaviśeṣaḥ | kodravo raktapittaghno vidāhibhiḥ saṃyukto yogavāhitvādvaktapittaṃ karotīti saṃyogaviśeṣaḥ ||
14.220
līnadoṣotkleśena kuṣṭhakāryapi tilaḥ bhallātakaiḥ saṃyukto līnadoṣotkleśanāt kuṣṭhaṃ hantīti saṃyogaviśeṣaḥ | agnisādakaro'pi guḍaḥ harītakīśuṇṭhīprabhṛtibhiḥ saṃyuktastaṃ na karotīti saṃyogaviśeṣaḥ | tṛpi tṛṣṇāyāmatyagneḥ dīpanamapi ghṛtaṃ samadhucchiṣṭaṃ pathyamiti saṃyogaviśeṣaḥ | dīpana syopaṣṭobhakatvāttṛpyapathyatvam | kṣīraṃ jīvanīyaṃ prāṇadhārakamapi viṣaleśe dehasthite'pi taṃ mārayati | viṣaleśo viṣabhuktasya śodhanādināvaśeṣaḥ| sthāvarajaṅgame viṣe tulye sadṛśe api māraṇātmakatvena śarīrasthite api parasparaṃ nāśakāraṇe | sthāvaraṃ viṣaṃ jaṅgamena daṃṣṭrādisambhavena viṣeṇa saṃyoge naśyati, jaṅgamaṃ sthāvaraviṣeṇeti saṃyogaviśeṣaḥ | saktavo rukṣā vātalāśca santo jalamiśritāḥ pītāstarpaṇā iti saṃyogaviśeṣaḥ | maṇimantrādikaṃ guḍūcyādivadanupa yuktamapi jvarādīñchamayatīti svabhāvaviśeṣaḥ | ārdrakācchuṇṭhyāḥ sambhavaḥ tasyāstu laghutvaṃ saṃskāraviśeṣaḥ | svabhāvalaghubhiḥ saktubhiḥ kṛtāḥ siddhapiṇḍikā gurava iti saṃskāra viśeṣaḥ | svabhāvalaghuno'pi raktaśāleḥ sambhṛto bhṛṣṭo musalacchinnaśca pṛthuko gurutvaṃ yātīti kriyāsvabhāvakṛto viśeṣaḥ | laghuḥ śālirapi piṣṭo'piṣṭāt svabhāvaguruto godhūmādapyadhikaṃ gurutvaṃ yātīti kriyāviśeṣaḥ ||
14.224
vrīhitaḥ pittakarāt gurośca sambhṛtā lājā laghavaḥ, pittaharāśceti saṃskāraviśeṣaḥ | saṅgrahaṇasvabhāvāllaghunaśca mudgājjātaḥ kulmāṣo bheditvaṃ gurutvaṃ ca yātīti saṃskāraviśeṣaḥ | kulmāṣo'lpasvinnāni sasyāni | āmaṃ takramatisaṅgrahaṇaṃ pakkaṃ kathitaṃ kiñcitsaṅgrahaṇamiti saṃskāraviśeṣaḥ | nāgarīkṛtaṃ śuṇṭhitvaṃ prāpitamārdrakamatisaṅgrahaṇaṃ tathāsvarūpamiti saṃskāraviśeṣaḥ | guḍena mūtralena toyena ca mūtralena kṛtaṃ pānakamatimūtralamatiguru ca kāraṇāpekṣayeti saṃyogasaṃskāraviśeṣaḥ| guḍo dadhi cātiguru, tatkṛtā rasālā cātigurutarā, sā tvatiśukraleti kriyāsaṃyogaviśeṣaḥ | guruṇaḥ śophakarācca daghno daṇḍamanthanenaiva sasnehamapi takraṃ laghu śophaharaṃ ceti kriyāviśeṣaḥ | arditaṃ vātaṃ ca tasya cātisnigdhatvenātiviparītaṃ ghṛtaṃ na tathāvināśanasamarthaṃ yathā tadūnaṃ navanītamiti svabhāvaviśeṣaḥ||
14.228
godhūmaścakṣuṣyo'pi tailapakko dṛṣṭināśana iti saṃyogasaṃskāraviśeṣaḥ | āmamūlakaṃ tridoṣakaraṃ na tathābhisiddhamiti saṃskāraviśeṣaḥ | viṣanāśanamapi mākṣikamuṣṇaṃ sat viṣībhavatīti saṃskāraviśeṣaḥ | drākṣā durbhājane lohādikṛte sthitāmlatvaṃ tridoṣakaratvaṃ ca yātīti pātraviśeṣaḥ | candanasyātidāhanāśanasya lepaḥ ślakṣṇaḥ śuṣko ghanaśca tvagdūṣmaṇo rodhāddāhanāśane na samarthaḥ | aguroścoṣṇasparśavīryasyāpi ārdaścandanalepasvarūpādanyathā vaiparītyena lepaḥ paruṣaḥ ārdraḥ tanuśca śītakṛditi kriyāprayogaviśeṣaḥ | tilo medhyaḥ puṣṭikaraḥ sparśaśītalśca | tailaṃ medhyam, khalaḥ tailakhalaḥ śītavīryayuktaḥ | trīṇyapi śleṣmasadṛśāni | tila eva śleṣmakaro na khalataile iti kriyāsvabhāvaviśeṣaḥ ||
14.233
dadhni snigdhe śvayathukāritvaṃ dṛṣṭam | takranavanītayostadvikārayoḥ snigdhayorapi na dṛṣṭamiti svabhāvaviśeṣaḥ| bhūmisātmyaṃ deśaviśeṣamāśrayaṃ prāṇināṃ pathyam | yathā maruvāsiṣu dadhyādikaṃ, prācyeṣu yatkiṃcitkṣāraṃ lavaṇādi, sindhudeśejeṣu matsyāḥ, aśmakeṣu tailaṃ amlaśca rasaḥ sātmyaṃ, malayaparvate kandvāni mūlāni ca, koṅkaṇe sātmyaṃ peyā, udīcyeṣu sātmyaṃ mantho'vantibhūmiṣu sātmyaṃ godhūmaḥ, vālhikādīnāṃ māṃsādikaṃ pathyamiti deśaviśeṣaḥ | sātmyamātmanasdehe ucitasabhyastatvāt svāsthyahetuḥ | dehasātmyaṃ yathā kasyacit ghṛtaṃ, kasyacinmāṃsaṃ, kasyacinmadyaṃ, kasyacit peyā, anyasya yūṣaḥ, anyasya śāliḥ, anyasyānyaḥ | yasya ca yat sātmyaṃ tasya rogiṇo'nnapā nauṣadhādikaṃ tenaiva sātmyenāpathyenāpyupahitaṃ miśritaṃ hitam ||
14.237
doṣādīnapekṣya kasmiṃściddoṣāyavasthāviśeṣe sātmyopahitamapyahitaṃ hitamiti jñāpayatīti svabhāvaviśeṣaḥ | sātmyamiśritamauṣadhādikaṃ kimarthaṃ kriyata ityāha | sātmye hyāśu śīghrameva balaṃ karoti | bahu copayuktaṃ nātidoṣakaram | gatamānuṣaṅgikam | svarūpeṇa sraṃsanaṃ sadgavyaṃ kṣīraṃ kasyacit saṅgrāhakatāṃ yātīti dehaviśeṣaḥ| tatra kaphapradhānasya saṅgrahaṇaṃ bhavati | pittapradhānasya bhedanam | tathā prāyeṇa sarvo vātaśleṣmādhiko hime kāle śītena vātaśleṣmādhikyānmandāgnirbhavatīti prakṛtiviśeṣaḥ | sthūlādīnāṃ vamanādikaṃ pratiṣiddhamityavasthāviśeṣaḥ | āmamapakvaṃ takraṃ koṣṭhe kaphaṃ nāśayati kaṇṭhe tu karotīti svabhāvaviśeṣaḥ | drākṣākharjūraṃ vātaharamapi koṣṭhe vātaṃ karotīti svabhāvaviśeṣaḥ ||
14.242
mayūraḥ svāsthye'pathyaḥ, śrotrādīnāṃ ca pathya iti viṣayaviśeṣaḥ | dṛṣṭestejobhavatvena viparītamapi śītaṃ dravyaṃ sparśa iṣyate| tathā śrotrasya vāyavyasyāpyuṣṇamiti svabhāvaḥ| kṣīraṃ madhuraṃ saraṃ śītaṃ ca tasyaivāvasthāntaraṃ dadhyamlaṃ grāhyuṣṇaṃ ca | tato'pyavasthāntaramubhayavilakṣaṇamapi kṣīrāt kālena bahvīṣvavasthāsu gatāsu ghṛtaṃ jāyate | tacca guṇaiḥ kṣīrasadṛśam | kṣīraṃ vātaṃ dadhi ca vātaghnam | tayoścāntare ajātaṃ dadhi vātakaramityavasthāviśeṣaḥ | takraṃ rase kaṣāyāmlaṃ saṅgrahaṇaṃ, kevalāmlaṃ bhedanamityavasthāviśeṣaḥ | dhātakī guḍastoyaṃ ca madyasya kāraṇatāṃ yāti | śuktasya ca tānyeveti saṃskārakālaviśeṣaḥ | na śuktaṃ madyasyāvasthā| api tu tajjātyantarameva | śīte kāle snigdhādayo hitāḥ | na tu tatprārambhaparisamāptyoriti kālaviśeṣaḥ ! udamantho bahudravāḥ saktavaḥ, divāsvapnaśca grīṣmādanyasminnṛttau garhitāviti kālaviśeṣaḥ | gharmādyāḥ grīṣmādyā ṛtavaḥ samayoge'pi vātādisañcayahetutāṃ yāntīti kālasvabhāvaviśeṣaḥ ||
14.247
ṛtuṣu hemantādiṣu raukṣye, snehe, bale cānyaḥ kramaḥ raseṣu ca ṛtusvabhāvavilakṣaṇa eva raukṣyādikramaḥ | tathā ca śiśire kiñcidraukṣyaṃ, tato'dhikaṃ vasante, tato'pyadhikaṃ grīṣme, tata ūnaṃ varṣāsu, tata ūnaṃ śaradi, tato'pyūnaṃ hemanta iti raukṣyakramaḥ | ṛtuṣu snehakramastu varṣāḥ kiñcit snigdhāḥ, tato'pyadhikā śarat, tato'pyadhiko hemantaḥ, tata ūnaḥ śiśiraḥ, tata ūno vasantaḥ, tato'pyūno grīṣma iti snehakramaḥ | balakramastu śiśire'dhikaṃ balaṃ, vasante madhyaṃ, grīṣma ūnaṃ, varṣāṣu conameva, śaradi madhyaṃ, hemante tvādhikamiti | raseṣu raukṣyakramo yathā tiktakaṭukakaṣāyā yathottaraṃ rūkṣāḥ | snehakramo madhurāmlalavaṇā yathāpūrvaṃ snigdhāḥ | balakramo madhuro'tivalyaḥ, tata ūno lavaṇaḥ, tata ūnastiktaḥ, tata ūnaḥ kaṭuḥ, tata ūnaḥ kaṣāya iti svabhāvaḥ | ṛtuviśeṣāśrayeṇa tu rasānāmetadyathoktena prakāreṇa svābhāvikauraukṣyādi vyabhicaratīti kālasvabhāvaviśeṣaḥ | tathāca madhuraḥ snigdho'pi na tathānyartau hemante yathā | amlo snigdho'pi varṣāsvatisnigdhaḥ | lavaṇaḥ snigdho'pyatisnigdhaḥ śaradi | tikto rūkṣo'pyatirūkṣaḥ śiśire | kaṭuko rūkṣo'pyatirūkṣo grīṣme | kaṣāyo vasante | balataśca vyabhicāraḥ | yathā madhuro'mlādibhyo balavānapyatibalo hemante | amlo madhurādūnabalo'pi varṣāsvadhikabalaḥ | lavaṇaḥ svādvamlābhyāmūnabalo'pi śaradyadhikabalaḥ | tikto madhurāmlalavaṇebhya ūnabalo'pi śiśire'dhikabalaḥ | kaṭuko madhurādibhya ūnabalo'pi grīṣme'dhikabalaḥ | kaṣāyo madhurādibhya ūnabalo'pi vasante'dhikabala iti | kākamācī sadyaḥsiddhā rasāyanam| paryuṣitā divasamadhyuṣitā viṣamamityavasthāviśeṣaḥ | bālaṃ mūlakaṃ tridoṣaharam | yattu kandavat mūlakaṃ tadviparītaṃ tridoṣakaramiti jātiviśeṣaḥ | jvare doṣāṇāṃ balāvalaṃ vikalpya peyādayaḥ ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ yojanīyāiti vyāvasthāviśeṣaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | kenacidadhikonabalena ṣaḍahādhikamūnaṃ vāpi yojanīyamiti ṣaḍahamityupayogo bāhulyena | athavānena krameṇa peyādīnāṃ ṣaḍahāntaprayogapratiṣedhaparametat | chardyādibhirāte pratiṣiddhamapi vamanaṃ cikitsāyāṃ nirdiṣṭam | ūrdhvage hi doṣe na vamanaṃ pathyaṃ, chardyā tu bahudoṣasya satatavamathośca vamanameva pathyamiti | hṛdrogagulmayostu yadyapi vātādhikyabhayādvamanaṃ niṣiddhaṃ, tatrāpi śleṣmaṇā vātasya mārgarodhe pathyameva| arśasasya kuṣṭhinaśca pratiṣiddho'pi bastirnidiṣṭa eva | yadyapyarśasasya vātavarjitamalasantarpako vastiḥ | tatrāpyatidoṣauṣadhakṣapitatvānnātādhikye yojya eva | evaṃ kuṣṭhino doṣasya kledasvabhāvatvādapathyamapyatirūkṣatāyāṃ pathyamiti rogāvasthāviśeṣaḥ | sarvarogeṣu sadṛśartutvaṃ sadṛśadoṣatvaṃ cāsādhyatvahetuṃ | tadeva jvare atisukhasādhyatvahetuḥ | jvarasya ca sadṛśartudoṣatve tvekamāgakriyārambheṇa śīghramupaśamaḥ | anyarogāṇāṃ tu sadṛśartudoṣatvaṃ vyādhermahārambhakatvādasādhyatvamiti samprāptiviśeṣaḥ | evaṃ pramehe sadṛśadūṣyatvaṃ raktagulme ca purāṇatvaṃ vijñeyam | etacca vakṣyāmaḥ | abhiṣyande pathyamapyāṃścyotanaṃ prathamadinatrayamaṃpathyamityavasthāviśeṣaḥ ||
14.252
evameva pakvadoṣasyāñjanaṃ pratiśyāye ca nasyamavasthāviśeṣeṇa pathyam | prathamodbhūte timire śirāmokṣaḥ | avasthāviśeṣāt | duṣṭaraktasambhave 'pi raktapitte na sirāvyadhaḥ pathyaḥ | rogasvabhāvāt | netrarogiṇāṃ pathyaṃ netraroganāśanasamarthamapyannaṃ niśāyāmapathyam | pradeśarogasvabhāvaviśeṣāt | sarvasya śuṣkāḥ saktavo'hitāḥ, pramehiṇastu hitāḥ | kāraṇaviśeṣāt | kṣīrādikamahitamapi gulmināṃ hapuṣādinā saṃyuktaṃ hitameveti dravyaśaktiviśeṣaḥ| yenaiva madyena roga utpannastadeva madyaṃ kenācidviśeṣeṇa hitamityupayogaviśeṣaḥ | viṣasya tu vijātīyaṃ viṣameva nāśanasamarthamiti vastusvabhāvaḥ | laśunopayogajo dāhaḥ prāyaḥ sahaśenevāgnyādisvedena naśyatīti vastusvabhāvaḥ ||
14.256
anyedyurbhuktamannaṃ jarāṃ yāti divāsvapnenādyaiva bhuktaṃ divāsvapnena na jarāṃ yātīti kālavastusvabhāvaḥ | sarpādīnāṃ mṛtaśarīrakledādvṛścikotpattiḥ | te ca sarpādyaistaireva vṛścikairdaṣṭāḥ sadya eva jīvitaṃ tyajantīti vastusvabhāvaḥ | viṣaṃ ca svayaṃ tīvramanyaprāṇivat sarpādīnāṃ na tathā bādhate, kiñcidbādhata iti dravyasvabhāvaḥ | teṣāṃ ca sarpādīnāṃ śukravat sarvāṅgavyāpi viṣamuktam | ato'pi tanmāṃsaṃ dehopayogāya māṃsavarge nirdiṣṭamityavasthāviśeṣaḥ | anyathā heyatvādnirdeśaḥ prātaḥ | chardikāraṇānmakṣikāto'pi jātā viṭ charddighnīti svabhāvaḥ ||
14.261
yadyapi sarvaḥ kapho laṅghanasādhyastathāpi jvarakāraṇe kaphe gulmakāraṇe ca laṅghanaṃ pathyatvena na sadṛśaṃ, samprāptiviśeṣāt | tenaitaduktaṃ bhavati | yathaiva deśakālādisampadā kaphajvara utpannaḥ, tathaivolpanne kaphagulme pathyatvena laṅghanaṃ na sadṛśam | jvare tvadhikaṃ pathyamiti | śīghraṃ
vyādhyupaśamāt athavā yadekatra laṅghanaṃ tadanyatretyasamaṃ sarveṇa prakāreṇāmatvena pakvatvena ca dīpanamaṅgrahaṇātvāt | grahaṇyāṃ doṣatrayanāśanaṃ takre vraṇe tu pūyahetutvādoṣatrayakaramiti rogasvabhāvaḥ | pīnamādau siddhameva takre śasyate nāsiddhamiti saṃskārasvabhāvaḥ | ityete bhāveṣu vastuṣu dharmā vicitrā vilakṣaṇā dṛṣṭāḥ sūkṣmā durlakṣyāḥ | durlabho heturyeṣāṃ te durlabhahetukāḥ | anye ca vistarabhayānnoktāḥ dṛṣṭācca stokamātramatra nidarśitam anayā ca diśā aśeṣaṃ sarvamapi vastujātaṃ nānāviśeṣairvākyārthāvabodhena ca spaṣṭabuddhiḥ svayamūheta | kiṃbhūtaḥ ? na śāstramātraśaraṇaḥ śāstravākyapaṭhitamātravastuśaraṇo na bhavet , na cānālocitāgamo bhavediti sambandhaḥ | tena ca śāstreṇa tatruprabhāvinā ca sādhugurūpadeśena sarvaṃ vastujātaṃ svarūpeṇānyaviśeṣeṇa ca buddhyā svayamūhetetyarthaḥ | mātrādiprakaraṇaṃ samāptam ||
iti saptamo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit