Ashtangasamgraha 152: atha ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 152
- Language
- Sanskrit
atha ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
152.p1
sthāvaraṃ viṣamuktvā jaṅgamamucyate | tatrāpi sarpāṇāṃ prādhānyāttadvijñānārthamadhyāya ārabhyate |
152.4
dvividhāḥ pannagāḥ sarpāḥ kecit divyāḥ kecit bhaumāḥ | subodham | tebhyo divyabhyo namostu teṣu kruddheṣu cikitsā nāsti |
bhaumānāṃ sarpāṇāṃ traividhyaṃ darśayati |
152.5
bhaumāstu pannagā darvīkarādibhedāt tridhā samāsataḥ saṅkṣepeṇa | te tu darvīkarādayo vyāsato vistarato yonibhedena jātiviśeṣeṇānekadhā bahuprakāreṇa bhidyante bhinnā bhavanti tathāpi nocyante'nupayogataḥ prayojanābhāvāt |
darvīkarādīnāṃ viṣasya vātādikopakāraṇatvaṃ darśayati |
152.6
eṣāṃ ca darvīkarādīnāṃ viṣaṃ kramādeva ca vātādikopanam | darvīkarāṇāṃ viṣaṃ rūkṣakaṭukaṃ vātakopanaṃ ca | maṇḍalināmamloṣṇaṃ pittakopanaṃ ca rājīmatāṃ svādu śītalaṃ kaphakopanaṃ ceti kramārthaḥ |
eteṣāṃ viṣavṛddhikālamāha |
152.7
ete ca darvīkarādayastāruṇyādiṣu vṛṣṭyādiṣu caturṣu viṣolbaṇā bhavanti | darvīkarāstāruṇye vṛṣṭikāle ca viṣolbaṇā bhavanti | maṇḍalino madhyavayasi śītakāle ca | rājīmanto vṛddhatve ātapakāle ca | vyantarāḥ saṅkarajātayaḥ yeṣāṃ vijātīyau pitarau te vyantarāste ṛtusandhiṣu krameṇaiva viṣolbaṇā bhavanti | ṛtusandhiḥ svābhāvikārambhāt pūrvam |
darvīkarādīnāṃ viśeṣaḥ kathaṃ jñāyata ityatrāha |
152.8
rathāṅgādicihnadhāriṇaḥ phaṇāvantaḥ śīghragamanāśca sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ | rathāṅgaṃ cakram | lāṅgalo halaḥ | anyat subodham |
jñeyā iti | te maṇḍalino jñeyāḥ ye abhogāḥ phaṇarahitāḥ vividhairnānāprakārairmaṇḍalaimaṃṇḍalākārairvarṇaviśeṣaiścitā vyāptāḥ prāṃśavo dīrghākṛtayaḥ mandagamanā alpavegāśca bhavanti |
152.9
ye snigdhāstiryagūrdhvaṃ ca vicitravarṇābhīrājībhileṃkhābhiścitritāścihnitāste rājimantaḥ |
vijātīyānāha
152.10
godhāyaḥ sutaścatuṣpānnāmnā gaudheraḥ sa darvīkarasamaviṣaḥ prasaṅgāduktaḥ | [gaudheraśabdenaiva godhāsutatve siddhe punarapi godhāsutatvakathanaṃ jātyantaraśaṅkāpanodanārtham | tuśabdena kīṭānāṃ madhye vaktavyāyā godhāyā atra vijātīyaprasaṅgoktyā tadviṣasya darvīkaraviṣasāmyakathanācca godhāyāṃ darvīkareṇotpādita iti ca dyotyate | viṣe darvīkaraiḥsamaḥ jātyantaratve'pi viśeṣa darvīkaratulyaḥ darvīkara ityupalakṣaṇaṃ maṇḍalirājilayorapyevamūhyam |
152.11
eteṣāmeva darvīkarādīnāṃ saṅkarāt strīpuṃsamiśrībhāvāt vyantarān vidyāt | te hi vyantarā yathāsaṅkaraṃ vyāmiśralakṣaṇāḥ sannipātaprakopaṇāśca |
152.13
divyakādināmābhiḥ ṣoḍaśāhvayaḥ sarpā nirviṣā bhavanti |
152.14
prāyeṇetyādinā janmādikrameṇa sarpā ucyante | pannagī sarpiṇī jyeṣṭhaṃ māsaṃ prāyeṇarttamatī garbhādhānayogyā tiṣṭhati | tata āṣāḍhe māsi sarpasaṃyogāt sā pannagī kārtike māsyaṇḍānāṃ catvāriṃśadadhikaṃ śatadvayaṃ sūte |
152.15
tatra cāṇḍeṣu karkaitanākhyamaṇisavarṇe'ṇḍe samudbhinne bhagne bhujaṅgamaḥ sarpo jāyate | dīrghābhīlohitābhiśca rekhābhiścitrate'ṇḍe yoṣit sarpiṇī jāyate | samudbhinne iti sarvatra yojyam | śirīṣapuṣpasadṛśe'nḍe napuṃsakaṃ jāyate |
152.17
tāḥ kramānmudgamātrotrāvinduḥ—
tatrādhobhavayorvāmā asitavarṇā tadūrdhvā uparibhavā vāmā pītavarṇā adhobhavā tu dakṣiṇā raktā lohitā uttarādūrparabhavā dakṣiṇā śyāvavarṇā | nīlapītalohitaśyāvāśca tā daṃṣṭrā uktakrameṇaikādiviṣavindukāḥ | tenādhovāmāyāmekaṃ viṣavindumbhavati ! ūrdhvavāmāyāṃ dvau bindū | adho dakṣiṇāyāṃ trayo bindavaḥ | ūrdhvadakṣiṇāyāṃ catvāra iti kramārthaḥ | atra nu viṣe bindoḥ pramāṇaṃ mudgamātram |
eṣa tvanantarokto 'nānāvidho bhogināṃ sarpāṇāmeva viṣe vikalpaḥ na tvanyeṣāṃ jaṅgamaviṣāśrayāṇām |
prakṛtamucyate |
152.18
bhujaṅgasyāparāścaturuttarāścatvāriṃśaddaṃṣṭrā vidyāttā nirviṣāḥ |
152.19
sarpāṇāṃ cāyurviṃśaṃ śataṃ viṃśatyadhikaṃ varṣaśatam | gonasāstu pañcavarṣaśatāyuṣo bhavanti | te ca gonasā gharmataptānāṃ gavāṃ nāsikāta udbhavanti |
152.21
tatra gonaseṣu ya ūrdhvadṛktavādiyuktaḥ sa pumāniti vijñeyaḥ | etallakṣaṇaviparyaye āyatā capalā ca strī vijñeyā | mahatcchabdaḥ kāyādibhiḥ svarāntaiḥ sambadhyate | vyaktaḥ sphuṭo bhogo yasya sa tathoktaḥ | klībo napuṃsako gonasaḥ sukumārattvādiguṇo bhavati |
152.22
te ca trayo gonasāḥ krameṇa dinādiṣu prabalā bhavanti | pumān dine strī triyāmāyāṃ rātryāṃ klībaḥ sandhyāsviti kramārthaḥ| krameṇa ca te tadaiva ca dinādāvaparādhyanti bhakṣayanti | pannagī tu sarpiṇī sarvadaivāparādhyati | etat prasaṅgenoktam |
brāhmaṇādibhedena sarpāṇāṃ lakṣaṇamucyate |
152.24
brāhmaṇā ityādi | suvodham | raktāsyā lohitamukhāḥ | medhyo deśaḥ śuciḥ pradeśaḥ | dvijacihnaṃ yajñopavītādibrāhmaṇacihnam |
152.26
kṣatriyā iti | bhogerddhacandrādilācchanaṃ cihnaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ |
152.27
vaiśyā iti | vajraṃ hīram | gomedako nāma maṇiviśeṣaḥ | bindavo vartulāśchedāḥ | vastādīnāṃ gandhataḥ samā iti sambandhaḥ |
152.28
śūdrā iti | kardamāntaiḥ savarṇā iti sambandhaḥ |
pūrvāhṇe brāhmaṇāścaranti daśanāya | madhyāhne kṣatriyāḥ| aparāhne vaiśyāḥ | śūdrāstu khādastamite caranti |
152.29
brāhmaṇāḥ puro'grato'vasthitā daśanti | kṣatriyā dakṣiṇe pārśve | vaiśyā vāme | śūdrāstu pṛṣṭhe |
152.30
brāhmaṇāstrīnapi doṣān kopayanti | kṣatriyādayastrayastrīn doṣānyathāsaṅkhyenānilapūrvakān kopayanti kṣatriyo'nilaṃ vaiśyaḥ pittaṃ śūdraḥ kaphamiti kramārthaḥ |
152.31
teṣāṃ ca brāhmaṇādīnāṃ yathāyathaṃ yathāsvaṃ daṃśagandho| daṣṭasyāṅgagandhena jñeyaḥ |
152.33
āhārārthamityādinā daśavidhaṃ sarpāṇāṃ daṃśakāraṇam | teṣu ca daśasu kāraṇeṣu yathottaraṃ viṣādhikyamuktam | pāṭhakrameṇa yo yasmāduttarastatra tasmādadhikaṃ viṣaṃ bhavati |
152.34
āviṣṭādāśu mantreṇāhūtāt sarpāt daṃśeṣu daśamānyatamaṃ kāraṇaṃ jñātvā yathāyathaṃ pratīkāramauṣadhamantrādikaṃ kuryādvā na vā | (uktaṃ ca sūtre | mantradevatayā''hūtānācakṣīran mahāhayaḥ | viṣasuptaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣa iti) | [ āviṣṭāt sarpadaṃṣṭādṛtādvādūtameva daṣṭakaṃ manyante tallakṣaṇavidaḥ| dūtasyākṛtyavasthānaceṣṭāvyavahṛtivarṇasaṃkhyādilakṣaṇaviśeṣeṇa sarpāṇāṃ saviṣaniṃrviṣatvaviśeṣaṃ jātikāraṇadaṃśasthānaviśeṣaṃ tuṇḍahatyālīḍhavyāluptadaṣṭakadaṣṭanipīḍitaṃ daṃṣṭrāpadaviśeṣaṃ ca buddhvā yathāyathaṃ pratikuryāt | ]
152.35
vyantarastu sarpaḥ pāpasvabhāvatvānmārgaṃ panthānamāvṛtya rudhvā tiṣṭhati |
152.38
yatretyādinā daṃṣṭrāsaṃyogaviśeṣakrameṇa daṃśalakṣaṇam | yatra daṃṣṭrākṣatena vināṅge lālādimātraṃ dṛśyate taddaṃśaṃ nāmnā tuṇḍāhatamādiśet | yatra tvekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā daṃṣṭrāpade dṛśyete taṃ daṃśamaśoṇitaṃ santaṃ vyālīḍhamādiśet | sarakte tu daṃṣṭrāpade nāmnā vyāluptamādiśet | tānīti daṃṣṭrāpadāni trīṇi māṃsacchedādvetorāvicchinnaraktavāhīni nāmnā daṣṭakam | catvāri daṃṣṭrāpadāni tadvaditi māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni nāmnā daṣṭaniṣpīḍitaṃ bhavati |
152.39
atra tuṇḍāhatādipañcake ādyaṃ dvayaṃ tuṇḍāhataṃ vyālīḍhaṃ ca nirviṣam | paścimaṃ tu dvayaṃ daṣṭakaṃ daṣṭaniṣpīḍitaṃ ca asādhyaṃ vaden | pāriśeṣyādvyāluptaṃ saviṣaṃ sādhyaṃ ca |
152.40
āheyamāṃhesambandhi sāpaṃ viṣamaprāpya raktaṃ vapurna dūṣayate | aṇvapi svalpamapi viṣaṃ tu raktaṃ prāptaṃ tailavinduvarddhate |
152.41
bhīrostu puṃso vinaiva daṃśaṃ sarpasyāṅgasparśamātreṇa bhayenānilaḥ kupitaḥ kadācicchophaṃ kurute sarpāṅgābhihataṃ nāmnā tad bhavati |
152.42
durgāndhakāre kenacit kaṇṭakādinā viddhasya puṃso daṣṭaśaṅkayā viṣodvegādikaṃ bhavet glānyādikaṃ ca tannāmnā śaṅkāviṣamucyate |
152.43
saśophādikaḥ sarvo daṃśaḥ saviṣo vijñeyaḥ | asmādviparītastu nirviṣaḥ |
152.48
tatra phaṇāvatāṃ darvīkarāṇāṃ daṃśaḥ kūrmapṛṣṭhonnatatvādiguṇo bhavati | tatra ca vaktraśyāvatādayo vikārāḥ | śyāvatāśabdasya viṭtvacāmityantena sambandhaḥ | grahaśabdasya pṛṣṭhakaṭyādibhiḥ | malāśyaḥ śopo rodhaśca | malaṃ purīṣam |
152.51
maṇḍalināṃ | daṃśaḥ soṣmādiguṇo bhavati | tatra ca vikārā vaktradantādipītatādayaḥ | sarveṣvaṅgeṣvāśu viṣasya visṛtiḥ |
152.54
rājīmatāṃ daṃśaḥ snigdhātvādiguṇaḥ | atra ca vikārāḥ śirovyathādayaḥ | pākaḥ kaṇṭha eva | himo jvaraḥ śītajvaraḥ | śvetanakhāditetyādiśabdena nayanatvagādīnāṃ grahaṇam | tamaścāsa uktalakṣaṇastamakraśvāsaḥ |
vyantarasarpadaṃśeṣu yathāsaṅkaraṃ miśralakṣaṇam |
152.56
daṣṭa ityādinā sarpaliṅgaviśeṣeṇa daṣṭalakṣaṇam | puṃso daṃśaḥ rātrāvalpavego bhavati | ūrdhvakṣaṇādilakṣaṇebhyo viparīto hīnasvaratvādiyuktaśca yoṣitāṃ daṣṭo vijñeyaḥ |
152.57
tiryagdṛgādirūpo napuṃsakena daṣṭaḥ syāt | vṛddhena daṣṭe cirādvedanā bhavanti tāśca mandāḥ | bālena daṣṭe śīghraṃ vedanā bhavanti tāśca vedanāstīkṣṇāḥ |
kumāreṇa tvadṛṣṭasarpiṇīsambandhen daṣṭo dakṣiṇākṣirogī syāt | kumāryā tvanāsāditasarpasaṃyogāyā tu yo daṣṭaḥ sa vāmekṣiṇa rogī syāt |
152.59
garbhiṇyā tu daṣṭaḥ kṛṣṇayā jihvayā dṛśā ca yukto jṛmbhādiyuktaśca syāt | yaḥ sūtayā daṣṭaḥ sa kṛcchreṇa śūlenārtaḥ san śoṇitaṃ mehati raktaṃ mūtrayāte sūcībhiriva bhidyate ca |
152.60
sarpasya viṣaṃ yānāśritya krameṇa vegān kurute te raktamāṃsādyāḥ pūrvaṃ dhanvantarimate vegānāṃ sapta āśrayā uktāḥ |
152.64
darvīkṛtetyādi | sarpantīva ca kīṭakā ityantaṃ prathame vege lakṣaṇam | vaktrādāvityatrādiśabdena nakhaviṇmūtranetratvacāṃ parigrahaḥ | dvitīye vege granthayaḥ syuḥ | daṃśavikledāntaṃ tṛtīye | tandrāntaṃ caturthe | hidhmāntaṃ pañcame | atīsārāntaṃ ṣaṣṭhe | saptame vege viṣaṃ śuklaṃ prāpya skandhādibhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanaṃ ca bhavati | iti darvīkareṣu |
152.66
athetyādinā maṇḍalināṃ vegāḥ | dāhāntaṃ prathame vege | śvayathūdbhavo dvitīye | tṛṣṇāntaṃ tṛtīye | caturthe jvaraḥ | pañcame sarvagātrago dāhaḥ | śeṣayoḥ pūrvavadvadediti rājīmata uktamapekṣyata iti maṇḍaliṣu |
152.68
daṣṭasyetyādinā rājīmatāṃ vegakīrtanam | prathame vege raktasya pāṇḍutvāt gātrāṇāṃ pāṇḍutā | dvitīye gātrāṇāmātigurutā | mukhasrāvāntaṃ tṛtīye | manyāstambhāntaṃ caturthe | śītajvarāntaṃ pañcame | śeṣayoḥ ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavadvarṇīkaravadvadet | iti rājīmatsu |
152.69
sarvasarpaviṣeṣu ca pūrveṣu pañcasveva vegeṣu cikitsāṃ kuryāt |
152.71
jalāplutādisvarūpāḥ sarpā alpaviṣā matā ācāryāṇām | ratiḥ strīsaṃyogastayā kṣīṇāstathoktāḥ | aciraṃ vimuktaviṣakañcukāḥ | vidyādhyuṣitaṃ ca deśaṃ ye caranti te ca | vidyādhyuṣitaṃ deśaṃ yatra viṣaghnī vidyā yantrādisthā prativasati |
152.75
śmaśānādiṣu sarpā ye vasanti cakrādyaṅkā jaṭāśca ye dhārayanti te āśīviṣopamāḥ syuḥ āśīviṣaṃ mūlaviṣam | teṣāṃ ca kālaniyamādikaṃ na vidyate | taiśca daṣṭa upahārādiparāyaṇaḥ san yadi kaścideva jīvati | prāyeṇa tatra na jīvyata ityarthaḥ | yaśca jīvet sa virūpo vā vikalo vā bhūtvā |
152.77
śmaśānādiṣu deśakāleṣu daṣṭaṃ marmasu daṣṭaṃ ca parityajet citiryājñikānāmagnicayanasthānam | pakṣasandhi amāvāsyāpaurṇamāsyau | madhyaśabdau rātridinaśabdābhyāṃ sambadhyate | yāmyādikaṃ nakṣatraṃ gṛhyate | yāmyā bharaṇī āgneyaṃ kṛttikā | nairṛtaṃ mūlam | nairṛtākhyo dvādaśo muhūrtaḥ |
152.78
daṣṭamātra eva yaḥ sitāsyākṣatvādiyuktaḥ sa na jīvati |
152.82
jāmbavapratimatvādikaṃ yasya bhavati taṃ tyajet | daṃśato raktaṃ naiva pravartate ! sarvebhyaśca sūkṣmasūkṣmebhyaḥ srotobhyaḥ pravartate |
152.83
atonantaroktebhyaḥ sarvebhyo'sādhyalakṣaṇebhyo 'nyathā vaiparītye bhiṣak kaṇṭhagatān prāṇānāturasya rakṣan pradīptaveśmavadāśu viṣaṃ śamaṃ nayediti : | iti ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
uktakrameṇa sarpāṇāṃ viṣahetūpacāreṇa cikitsāṃ pradarśayitumadhyāya ārabhyate | mātrāśatamityādi | daṣṭasya dehino viṣaṃ daṃśe mātrāśataṃ sthitvā rudhirādīn dhātūn pradūṣayaddehe prakrameta | etasmin mātrāśātākhye'ntare'vasare daṃśasyotkartanaprakṣālanālepanabandhanādikaṃ karma śīghraṃ kuryādyathā dehe viṣavallī na rohati ! vallirhi rūḍhā satyasaṃśayaṃ saphalā sudūravistārā bhavati !
152.84
phenaṃ vamatītyādīni rūpāṇi viṣapītāderjīvitakṣaye samprāpte bhavanti |
152.85
tathā yamāntikaṃ vaivasvatānikaṭaṃ prāptasya mṛtasya sutīkṣṇairapi nasyaiścetanā na bhavati | tatkāla ca śastrādinā kṣatādbhāt kṣatajasya raktasyāgamo na bhavati ! daṇḍena cābhihatasya dehe rājī na dṛśyate |
152.86
vepaśvādayaḥ pretarājasya kiṅkarā ājñākāriṇaḥ | maraṇakāla ete bhavantītyarthaḥ !
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit