Ashtangasamgraha 154
Śaśilekhā 154
- Language
- Sanskrit
154.1
atra prathamameva kīṭānāṃ svarūpamucyate | tadavijñāne hi cikitsāyāḥ pradarśanasyāśakyatvāt | sarpāṇāmeva viṣṭādiṣu kīṭā jāyante vakṣyamāṇena vāyavyāgneyasaumyasaṅkīrṇabhedena caturvidhāḥ | krameṇa ca prathamā trayo doṣairvātādibhirvyastairyuktā anyāḥ samastaiḥ |
154.2
prakopanāḥ | [ śarāvakurdo'bhirājiḥpuruṣaścitraśīrṣakaḥ | śatabāhuśca yaścāpi raktarājiḥ prakīrttitaḥ | iti suśrutapāṭhaḥ | vyākhyā | tāneva catuṣprakārān vātādisvabhāvairnirddiśannāha | kumbhīnama ityādi | ete kīṭakabhedā nānādeśīyalokādavagantavyāḥ | yataḥ surasavīranandivarāha jejjaṭagayadāsādibhiḥ ṭīkākārairnavyākhyātāḥ | vātaprakopanānāṃ kumbhīnasādīnāṃ madhye śṛṅgiviciṭiṅgaśarāvakurdīcitraśīrṣakān varjayitvā śeṣāścaturdaśa mukhasandaṃśaviṣāḥ | iti prabandhasaṅgrahaḥ | ]
154.4
kumbhīnasādayo'ṣṭādaśa kīṭā vāyavyāste ca vāta-
154.7
kauṇḍinyakādayaścaturviṃśatiḥ kīṭā āgneyāste ca pittavikāradāḥ |
154.9
viśvambharādayastrayodaśa kīṭāḥ saumyāste ca śleṣmaprakopanāḥ |
154.11
tuṅganāsādayo dvādaśa kīṭāḥ saṅkīrṇāṃste ca prāṇanāśanāḥ sannipātikatvāt |
154.13
daṣṭasyakīṭairityādinā caturṇī kīṭānāṃ krameṇa daṃśalakṣaṇam |
154.14
kīṭeṣu viṣavegāḥ sarpavadvijñeyā vātādi viśeṣeṇa | atra tu śopho varddhiṣṇurvisraraktatādikaṃ ca |
154.15
sarveṣāṃ kāṭānāṃ karṇikādisāmānyaṃ liṅgam | karṇikākārā piṭakoktā kṣudraroge |
154.16
vātika ityādinā caturṇāṃ kīṭānāṃ daṃśānopāyāḥ sarvatheti pakṣavātena sparśānmukhena ca |
154.17
daṣṭasya kaṇabhairityādinā kīṭebhyaḥ pradhānavivaraṇam | śyāvarakto viśīryata ityevamantaṃ kaṇabhe |
154.19
trikaṇṭakairiti | varccobhedāntaṃ trikaṇṭakai | bhṛśalohitāntaṃ kṛkalāsadaṃśe | dambhavodbhavo daṃśo raktaiḥ saśalaiḥ sphoṭaiścito bhavati |
154.20
ekadaṃṣṭrārpita ityādi haritaṃ vamedityantaṃ dārdure daṃśe | darduro maṇḍūkaḥ |
154.21
mātsyo daṃśaḥ sarugdāho rugdāhasahito bhavati | jalaukasāṃ tu daṃśaḥ prāksūtrasthānaevoktaḥ | koṭhajanmāntaṃ viśvambharakṛte daṃśe |
154.22
śatapadyāḥ karṇajalūkikāyā daṃśaḥ pītaḥ svedādimāṃśca | athavā atasīpuṣpavarṇaḥ piṭakāyukto bhramapradaśca |
154.23
granthisambhavāntaṃ gṛhagodhikāyā gharodhikāyā daṃśe |
154.24
mandavedanāntaṃ maśakadaṃśe | asādhyamaśakakṣatamasādhyakīṭalakṣaṇairjñeyam |
154.25
makṣikāḥ prāyeṇa netre daśanti | taddaṃśo makṣikādaṃśaḥ śvayathūlvaṇaḥ śvayathubahulo dāhādimāṃśca | tāsāṃ makṣikāṇāṃ madhye yā sthālikānāma makṣikā tāṃ tu tyajedasādhyatvāt | taddaṣṭa iti sthālikādaṣṭe bhūryupadravāntalakṣaṇā piṭakā syāt |
154.26
dahyata ityetadantaṃ pipīlikādaṃśe |
154.27
jalabinduprakhyairdāhādyānvitaiḥ sphoṭaiairyadgātramācitaṃ vyāptamūṣmasahitaṃ bhavati tadviṣaprāṇinā avamūtritamiti vidyāt |
154.29
te vṛścikāstribhiḥ kothairjāyante | te ca gavādipostkṛtakothajā mandaviṣāḥdigdhadagdhādikothajā madhyaviṣāḥ sarpakothajā mahāviṣāḥ | kothaḥ kledaḥ |
154.30
pāṇḍurodarāntaṃ mandaviṣavṛścike lakṣaṇa |
154.31
aruṇāntaṃ madhyaviṣe |
154.32
piśaṅgādikaṃ mahāviṣe |
154.33
sitodarāntamagnyābheṣu | dve vā ekaṃ vā parva yeṣāṃ te tathoktāḥ |
154.35
tairantyārmairdaṣṭaḥ śūnarasanādikaḥ san prāyo'sūna vijahāti |
154.36
uñciṭiṅgākhyo vṛścikastu vaktreṇa daśatyadhikavyathaśca bhavati | (vṛścikastanudīrghākṣa uñciṭiṅgaḥ smṛto budhairiti mañjarī |
154.37
sādhyataḥ sādhyasaṃjñād vṛścikāt śephastambhādikaṃ bhavati | daṃśaścāṅgānāṃ śītāmbunā sekaṃ karotīva | sa eva mādhyasaṃjño vṛścika uṣṭravad dhūmavarṇatvādduṣṭradhūma ityuktaḥ | rātricaraṇācca rātrikaḥ |
154.38
kaṇabhādiṣvavaśeṣeṣu pṛthak pratyekaṃ tu bhedāḥ santopi na kīrtitāḥ | kuta ityāha | vikārāṇāṃ vyādhīnāṃ sādhanasya cikitsatasya cābhedāt |
154.39
sarve kīṭāḥ prāyeṇa vātapittādhikāḥ | kaṇabhondurāstu prāyaḥ ślaiṣmikāḥ | vṛścikā uṣṭradhūmakāśca prāyo vātolbaṇaviṣāḥ |
154.40
yatra yasya doṣasya liṅgānāmādhikyaṃ pratarkayet kalpayet tatra tasyaiva viparītaguṇairauṣadhairdravyādibhiḥ kriyāṃ cikitsāṃ kuryāt |
154.41
hṛtpīḍādikaṃ vātike kīṭaviṣe bhavati |
154.42
saṃjñānāśādikaṃ paittike kīṭaviṣe |
154.43
chardyādikaṃ śleṣmādhike | vātikādīnāṃ cikitsāṃ krameṇāha
154.44
piṇyākenetyādinā hitāntena vātike viṣe cikitsā |
154.45
śītalairityantena paittike |
154.46
lekhanādibhiḥ ślaiṣmikaṃ jayet |
154.47
triprakārāṇāṃ vātādibhedena trividhānāṃ kīṭānāṃ traividhyena vātādicikitsāprakāreṇa kriyā cikitsā hitā |
154.48
mūrcchāyā daṃśapākāddaṃśakothāccānyatra sarvakīṭeṣu prāyaḥ koṣṇān svedādīnavacārayet |
154.49
nṛkeśādinā kāśyapoktaṃ daṃśadhūpanam | pītā iti sarṣapaviśeṣaṇam | jīrṇa iti guḍasya |
154.50
viṣaghnaṃ ca sarvaṃ vidhiṃ saṃśodhanāni ca kuryāt |
154.51
viṣograirugraviṣaiḥ kīṭairvṛścikaiśca daṣṭāt sarpavat sarpadaṣṭavat sādhayet cikitset |
154.52
taṇḍulīyakasamāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā ghṛtena piban puruṣaḥ kīṭaviṣaistathā kampaṃ na yāti yathā kailāso'nilaiḥ |
154.53
kṣīrivṛkṣa ityādi subodham | śuddha iti vāntavirikte | muktālepaḥ śophādipraṇudvaraḥ śreṣṭhaśca |
154.54
vacādibhiḥ kāśyapavinirmitaṃ daśāṅganāmānamagadaṃ pītvā sarvaṃ kīṭaviṣaṃ jayet |
catvāraḥ snehāḥ kṣīraṃ madhu cetyaikadhyaṃ pītaṃ kīṭaviṣaṃ jayet |
154.55
śikhipicchādibhirdhūpaḥ kīṭavṛścikajaṃ viṣaṃ śīghraṃ hanti |
154.56
kaṇabhaviṣe unduroktamupakramaṃ cikitsāṃ kuryāt | undurūmūṣakaḥ | snukkṣīreṇa sudhākṣīreṇa kalkitaṃ śirīṣabījaṃ maṇḍūkaviṣe lepaḥ | maṇḍūko darduraḥ | madhvādinā lepo matsyaviṣe | śvetapiṇḍāmūlaṃ madanamūlam | śvetabhiṇḍā iti ca pāṭhaḥ | bhiṇḍā bhiṇḍatiko bhiṇḍī bhiṇḍakaḥ kṣetrasambhavaḥ | catuṣpadaḥ suśākaśca karaparṇo'srapatrakaḥ | vṛttabījaścatuṣpuṇḍro bhiṇḍa ityābhidhīyate | grāhiyūṣṇā rucikarī sāmlā bhiṇḍā prakīrtitā iti rājanighaṇṭau | mūlāni śvetabhaṇḍīnāmiti carakapāṭhaḥ | bhiṇḍā veṇṭa iti bhāṣā |
154.59
vacādikaṃ kenacit pittena kalpayet so'gado viśvambharādiṣvālepanādito varaḥ śreṣṭhaḥ | guhā pṛśniparṇī | atiguhā sālaparṇī | śvetā kaṭabhī | kattṛṇaṃ bhūstṛṇam | rohītakaṃ dāḍimapuṣpakākhyam |
154.60
svarjikādibhiragadaḥ śatapadyāḥ karṇajalaukikāyā viṣe hitaḥ | akṣipīr̤akaḥ śaṅkhinī |
154.61
kapitthādibhiragado gṛhagodhoviṣāpahaḥ | kapittho dadhitthaḥ | karañjo naktamālaḥ |
154.62
kākasyāṇḍena yuktastaṇḍulīyakaḥ sarvaviṣāṇāṃ praśasto' gadaḥ | tadvat mayūrāṇḍena vāyasapīlukaḥ kākapīlukaphalāni | kākapīluko guñjā |
154.63
tagarādikaṃ pānalepābhyāṃ pāne lepane ca prayuktaṃ makṣikāviṣanāśanaṃ bhavati |
154.64
sitāsitalavaṇādikaṃ varaṭīnāṃ pipīlikānāṃ viṣāpaham | sitalavaṇaṃ śuklalavaṇam | asitalavaṇaṃ kṛṣṇalavaṇam | phaṇijjako maruvakaḥ tasya rasaḥ |
154.66
sadya ityādi | cakrādeva gṛhītaṃ tailamāmaṃ cakratailaṃ tenā'thavā vidārigandhayā sālaparṇyā siddheneṣaduṣṇenetareṇa tilatailena vṛścikajaṃ daṃśaṃ sadyaḥ secayet | athavā salavaṇottamena ghṛtena | lavaṇottamaṃ saindhavam | athavā koṣṇena kṣīralavaṇayuktenāranālena siñcet | upanāho daṃśe bandhaḥ | ajājirajamodā | makṣāralavaṇena vā iti ca pāṭhaḥ |
154.67
ādaṃśamiti yatra daṃśastatra svedaḥ | pracchānaṃ kṛtvā rajanyādicūrṇaiḥ pratisāraṇaṃ daṃśe |
154.68
mātuluṅgāmlena gomūtreṇa piṣṭaṃ surasāgrajaṃ lepe | sukhoṣṇaḥ piṇyākopi vā gomayaḥ |
154.69
mākṣikayuktaṃ ghṛtaṃ pāne athavā bhūriśarkaraṃ kṣīram | subodham |
arkakṣīrabhāvitaṃ palāśabījaṃ vṛścikeṣu śūlaghno lepaḥ |
154.72
pārāvatapurīṣādiko'gadaḥ subodhaḥ | tathaiva ca manohvādiguṭikā laśunādikā ca | vṛścikenāditaḥ pīḍito vṛścikārditaḥ | śaṅkarī sukhakarī |
154.73
uṣṭrasya daṃṣṭrā ca śaivalena yuktā vṛścikaviṣaṃ hanti |
154.74
hiṅguharitālābhyāṃ piṣṭābhyāṃ mātuluṅgarasena kṛtā guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā lepe'ñjane ca prayuktā |
154.75
karañjādīnāṃ puṣpāṇi mastunā piṣṭāni vṛścikadaṃśe lepanam |
154.76
pippalyādīni kutallakṣārodakena kalpitāni lepo' liviṣe | alirvṛścikaḥ |
154.77
yāḥ kīṭadaṣṭo mohādiyuktastasya pathyādikaṃ maricāntamalāmbuvṛntasahitaṃ vārtārkirasapiṣṭaṃ daṃśalepanam |
154.79
daṃśaṃ evādaṃśastatra yasya kaṇḍūvādikaṃ syāt tasya lepastrikaṭukādayo mātuluṅgarasenārkakṣīreṇa vā drutāḥ |
154.80
yasya vṛścikārditasya hṛdayapīḍādiromaharṣāntaṃ bhavati tasya viṣavegaḥ pañcāhādvinivartate kriyayā cikitsayā vinā naiva vā nivartate |
154.81
tatra hṛdayapīḍādau śvetapāṭalyādibhirbilvamūlādiyuktai rmastukālkirtadeśasya pralepanaṃ kurvīta | hariṇī pītayūthikā |
154.83
utkṛtyata iva chidyata ivādaṃśo daṃśa ityevamādikaṃ yatra tatra svarjikādinācchasurayā piṣṭena lepanam |
154.84
sarvatra cogrāṇāmalīnāṃ viṣe madhusarpiṣī pāyayet | sarvatreti sarvavikāreṣu anilāpahāntamugrāliviṣe | subodham |
154.85
nāgarādiko'gado lepanādalikulajaṃ vṛścikasamūhajaṃ viṣamāśu vinihanti | gṛhakapotasya pārāvatasya purīṣam |
154.86
ante iti anantaroktāyāṃ kriyāyāmasiddhāyāṃ vṛścikaje viṣe bhṛśaṃ samudīrṇe sthāvareṇa viṣeṇa yathocitaṃ kṛtvā daṃśamālepayet | [atrāntaśabdakathanena prāṇasandeha-kāriṇo viṣasya prayogaḥ nānyathopāyinyeva gade kārya iti ca dyotyate | viṣeṇa sthāvareṇa vatsanābhādinā daṃśavraṇaṃ pralepayet | ]
154.87
iyaṃ ca vṛścikoktā kriyā ucciṭiṅgepi yojyā | kāñjikādinā suptvāmlaiḥ sukhoṣṇaiśca pāṃsubhiḥ pratilomamudvartanaṃ tathā ghanaiḥ pāṃsubhiḥ pracchādanaṃ ca hitam |
154.90
pippalīcūrṇena miśraṃ śirīṣabījaṃ trīn vārānarkadugdhena bhāvitamagadaḥ kīṭādīnāṃ viṣāṇi hanti | | iti tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit