Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 154

Śaśilekhā 154

Language
Sanskrit

154.1

atra prathamameva kīṭānāṃ svarūpamucyate | tadavijñāne hi cikitsāyāḥ pradarśanasyāśakyatvāt | sarpāṇāmeva viṣṭādiṣu kīṭā jāyante vakṣyamāṇena vāyavyāgneyasaumyasaṅkīrṇabhedena caturvidhāḥ | krameṇa ca prathamā trayo doṣairvātādibhirvyastairyuktā anyāḥ samastaiḥ |

154.2

prakopanāḥ | [ śarāvakurdo'bhirājiḥpuruṣaścitraśīrṣakaḥ | śatabāhuśca yaścāpi raktarājiḥ prakīrttitaḥ | iti suśrutapāṭhaḥ | vyākhyā | tāneva catuṣprakārān vātādisvabhāvairnirddiśannāha | kumbhīnama ityādi | ete kīṭakabhedā nānādeśīyalokādavagantavyāḥ | yataḥ surasavīranandivarāha jejjaṭagayadāsādibhiḥ ṭīkākārairnavyākhyātāḥ | vātaprakopanānāṃ kumbhīnasādīnāṃ madhye śṛṅgiviciṭiṅgaśarāvakurdīcitraśīrṣakān varjayitvā śeṣāścaturdaśa mukhasandaṃśaviṣāḥ | iti prabandhasaṅgrahaḥ | ]

154.4

kumbhīnasādayo'ṣṭādaśa kīṭā vāyavyāste ca vāta-

154.7

kauṇḍinyakādayaścaturviṃśatiḥ kīṭā āgneyāste ca pittavikāradāḥ |

154.9

viśvambharādayastrayodaśa kīṭāḥ saumyāste ca śleṣmaprakopanāḥ |

154.11

tuṅganāsādayo dvādaśa kīṭāḥ saṅkīrṇāṃste ca prāṇanāśanāḥ sannipātikatvāt |

154.13

daṣṭasyakīṭairityādinā caturṇī kīṭānāṃ krameṇa daṃśalakṣaṇam |

154.14

kīṭeṣu viṣavegāḥ sarpavadvijñeyā vātādi viśeṣeṇa | atra tu śopho varddhiṣṇurvisraraktatādikaṃ ca |

154.15

sarveṣāṃ kāṭānāṃ karṇikādisāmānyaṃ liṅgam | karṇikākārā piṭakoktā kṣudraroge |

154.16

vātika ityādinā caturṇāṃ kīṭānāṃ daṃśānopāyāḥ sarvatheti pakṣavātena sparśānmukhena ca |

154.17

daṣṭasya kaṇabhairityādinā kīṭebhyaḥ pradhānavivaraṇam | śyāvarakto viśīryata ityevamantaṃ kaṇabhe |

154.19

trikaṇṭakairiti | varccobhedāntaṃ trikaṇṭakai | bhṛśalohitāntaṃ kṛkalāsadaṃśe | dambhavodbhavo daṃśo raktaiḥ saśalaiḥ sphoṭaiścito bhavati |

154.20

ekadaṃṣṭrārpita ityādi haritaṃ vamedityantaṃ dārdure daṃśe | darduro maṇḍūkaḥ |

154.21

mātsyo daṃśaḥ sarugdāho rugdāhasahito bhavati | jalaukasāṃ tu daṃśaḥ prāksūtrasthānaevoktaḥ | koṭhajanmāntaṃ viśvambharakṛte daṃśe |

154.22

śatapadyāḥ karṇajalūkikāyā daṃśaḥ pītaḥ svedādimāṃśca | athavā atasīpuṣpavarṇaḥ piṭakāyukto bhramapradaśca |

154.23

granthisambhavāntaṃ gṛhagodhikāyā gharodhikāyā daṃśe |

154.24

mandavedanāntaṃ maśakadaṃśe | asādhyamaśakakṣatamasādhyakīṭalakṣaṇairjñeyam |

154.25

makṣikāḥ prāyeṇa netre daśanti | taddaṃśo makṣikādaṃśaḥ śvayathūlvaṇaḥ śvayathubahulo dāhādimāṃśca | tāsāṃ makṣikāṇāṃ madhye yā sthālikānāma makṣikā tāṃ tu tyajedasādhyatvāt | taddaṣṭa iti sthālikādaṣṭe bhūryupadravāntalakṣaṇā piṭakā syāt |

154.26

dahyata ityetadantaṃ pipīlikādaṃśe |

154.27

jalabinduprakhyairdāhādyānvitaiḥ sphoṭaiairyadgātramācitaṃ vyāptamūṣmasahitaṃ bhavati tadviṣaprāṇinā avamūtritamiti vidyāt |

154.29

te vṛścikāstribhiḥ kothairjāyante | te ca gavādipostkṛtakothajā mandaviṣāḥdigdhadagdhādikothajā madhyaviṣāḥ sarpakothajā mahāviṣāḥ | kothaḥ kledaḥ |

154.30

pāṇḍurodarāntaṃ mandaviṣavṛścike lakṣaṇa |

154.31

aruṇāntaṃ madhyaviṣe |

154.32

piśaṅgādikaṃ mahāviṣe |

154.33

sitodarāntamagnyābheṣu | dve vā ekaṃ vā parva yeṣāṃ te tathoktāḥ |

154.35

tairantyārmairdaṣṭaḥ śūnarasanādikaḥ san prāyo'sūna vijahāti |

154.36

uñciṭiṅgākhyo vṛścikastu vaktreṇa daśatyadhikavyathaśca bhavati | (vṛścikastanudīrghākṣa uñciṭiṅgaḥ smṛto budhairiti mañjarī |

154.37

sādhyataḥ sādhyasaṃjñād vṛścikāt śephastambhādikaṃ bhavati | daṃśaścāṅgānāṃ śītāmbunā sekaṃ karotīva | sa eva mādhyasaṃjño vṛścika uṣṭravad dhūmavarṇatvādduṣṭradhūma ityuktaḥ | rātricaraṇācca rātrikaḥ |

154.38

kaṇabhādiṣvavaśeṣeṣu pṛthak pratyekaṃ tu bhedāḥ santopi na kīrtitāḥ | kuta ityāha | vikārāṇāṃ vyādhīnāṃ sādhanasya cikitsatasya cābhedāt |

154.39

sarve kīṭāḥ prāyeṇa vātapittādhikāḥ | kaṇabhondurāstu prāyaḥ ślaiṣmikāḥ | vṛścikā uṣṭradhūmakāśca prāyo vātolbaṇaviṣāḥ |

154.40

yatra yasya doṣasya liṅgānāmādhikyaṃ pratarkayet kalpayet tatra tasyaiva viparītaguṇairauṣadhairdravyādibhiḥ kriyāṃ cikitsāṃ kuryāt |

154.41

hṛtpīḍādikaṃ vātike kīṭaviṣe bhavati |

154.42

saṃjñānāśādikaṃ paittike kīṭaviṣe |

154.43

chardyādikaṃ śleṣmādhike | vātikādīnāṃ cikitsāṃ krameṇāha

154.44

piṇyākenetyādinā hitāntena vātike viṣe cikitsā |

154.45

śītalairityantena paittike |

154.46

lekhanādibhiḥ ślaiṣmikaṃ jayet |

154.47

triprakārāṇāṃ vātādibhedena trividhānāṃ kīṭānāṃ traividhyena vātādicikitsāprakāreṇa kriyā cikitsā hitā |

154.48

mūrcchāyā daṃśapākāddaṃśakothāccānyatra sarvakīṭeṣu prāyaḥ koṣṇān svedādīnavacārayet |

154.49

nṛkeśādinā kāśyapoktaṃ daṃśadhūpanam | pītā iti sarṣapaviśeṣaṇam | jīrṇa iti guḍasya |

154.50

viṣaghnaṃ ca sarvaṃ vidhiṃ saṃśodhanāni ca kuryāt |

154.51

viṣograirugraviṣaiḥ kīṭairvṛścikaiśca daṣṭāt sarpavat sarpadaṣṭavat sādhayet cikitset |

154.52

taṇḍulīyakasamāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā ghṛtena piban puruṣaḥ kīṭaviṣaistathā kampaṃ na yāti yathā kailāso'nilaiḥ |

154.53

kṣīrivṛkṣa ityādi subodham | śuddha iti vāntavirikte | muktālepaḥ śophādipraṇudvaraḥ śreṣṭhaśca |

154.54

vacādibhiḥ kāśyapavinirmitaṃ daśāṅganāmānamagadaṃ pītvā sarvaṃ kīṭaviṣaṃ jayet |
catvāraḥ snehāḥ kṣīraṃ madhu cetyaikadhyaṃ pītaṃ kīṭaviṣaṃ jayet |

154.55

śikhipicchādibhirdhūpaḥ kīṭavṛścikajaṃ viṣaṃ śīghraṃ hanti |

154.56

kaṇabhaviṣe unduroktamupakramaṃ cikitsāṃ kuryāt | undurūmūṣakaḥ | snukkṣīreṇa sudhākṣīreṇa kalkitaṃ śirīṣabījaṃ maṇḍūkaviṣe lepaḥ | maṇḍūko darduraḥ | madhvādinā lepo matsyaviṣe | śvetapiṇḍāmūlaṃ madanamūlam | śvetabhiṇḍā iti ca pāṭhaḥ | bhiṇḍā bhiṇḍatiko bhiṇḍī bhiṇḍakaḥ kṣetrasambhavaḥ | catuṣpadaḥ suśākaśca karaparṇo'srapatrakaḥ | vṛttabījaścatuṣpuṇḍro bhiṇḍa ityābhidhīyate | grāhiyūṣṇā rucikarī sāmlā bhiṇḍā prakīrtitā iti rājanighaṇṭau | mūlāni śvetabhaṇḍīnāmiti carakapāṭhaḥ | bhiṇḍā veṇṭa iti bhāṣā |

154.59

vacādikaṃ kenacit pittena kalpayet so'gado viśvambharādiṣvālepanādito varaḥ śreṣṭhaḥ | guhā pṛśniparṇī | atiguhā sālaparṇī | śvetā kaṭabhī | kattṛṇaṃ bhūstṛṇam | rohītakaṃ dāḍimapuṣpakākhyam |

154.60

svarjikādibhiragadaḥ śatapadyāḥ karṇajalaukikāyā viṣe hitaḥ | akṣipīr̤akaḥ śaṅkhinī |

154.61

kapitthādibhiragado gṛhagodhoviṣāpahaḥ | kapittho dadhitthaḥ | karañjo naktamālaḥ |

154.62

kākasyāṇḍena yuktastaṇḍulīyakaḥ sarvaviṣāṇāṃ praśasto' gadaḥ | tadvat mayūrāṇḍena vāyasapīlukaḥ kākapīlukaphalāni | kākapīluko guñjā |

154.63

tagarādikaṃ pānalepābhyāṃ pāne lepane ca prayuktaṃ makṣikāviṣanāśanaṃ bhavati |

154.64

sitāsitalavaṇādikaṃ varaṭīnāṃ pipīlikānāṃ viṣāpaham | sitalavaṇaṃ śuklalavaṇam | asitalavaṇaṃ kṛṣṇalavaṇam | phaṇijjako maruvakaḥ tasya rasaḥ |

154.66

sadya ityādi | cakrādeva gṛhītaṃ tailamāmaṃ cakratailaṃ tenā'thavā vidārigandhayā sālaparṇyā siddheneṣaduṣṇenetareṇa tilatailena vṛścikajaṃ daṃśaṃ sadyaḥ secayet | athavā salavaṇottamena ghṛtena | lavaṇottamaṃ saindhavam | athavā koṣṇena kṣīralavaṇayuktenāranālena siñcet | upanāho daṃśe bandhaḥ | ajājirajamodā | makṣāralavaṇena vā iti ca pāṭhaḥ |

154.67

ādaṃśamiti yatra daṃśastatra svedaḥ | pracchānaṃ kṛtvā rajanyādicūrṇaiḥ pratisāraṇaṃ daṃśe |

154.68

mātuluṅgāmlena gomūtreṇa piṣṭaṃ surasāgrajaṃ lepe | sukhoṣṇaḥ piṇyākopi vā gomayaḥ |

154.69

mākṣikayuktaṃ ghṛtaṃ pāne athavā bhūriśarkaraṃ kṣīram | subodham |
arkakṣīrabhāvitaṃ palāśabījaṃ vṛścikeṣu śūlaghno lepaḥ |

154.72

pārāvatapurīṣādiko'gadaḥ subodhaḥ | tathaiva ca manohvādiguṭikā laśunādikā ca | vṛścikenāditaḥ pīḍito vṛścikārditaḥ | śaṅkarī sukhakarī |

154.73

uṣṭrasya daṃṣṭrā ca śaivalena yuktā vṛścikaviṣaṃ hanti |

154.74

hiṅguharitālābhyāṃ piṣṭābhyāṃ mātuluṅgarasena kṛtā guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā lepe'ñjane ca prayuktā |

154.75

karañjādīnāṃ puṣpāṇi mastunā piṣṭāni vṛścikadaṃśe lepanam |

154.76

pippalyādīni kutallakṣārodakena kalpitāni lepo' liviṣe | alirvṛścikaḥ |

154.77

yāḥ kīṭadaṣṭo mohādiyuktastasya pathyādikaṃ maricāntamalāmbuvṛntasahitaṃ vārtārkirasapiṣṭaṃ daṃśalepanam |

154.79

daṃśaṃ evādaṃśastatra yasya kaṇḍūvādikaṃ syāt tasya lepastrikaṭukādayo mātuluṅgarasenārkakṣīreṇa vā drutāḥ |

154.80

yasya vṛścikārditasya hṛdayapīḍādiromaharṣāntaṃ bhavati tasya viṣavegaḥ pañcāhādvinivartate kriyayā cikitsayā vinā naiva vā nivartate |

154.81

tatra hṛdayapīḍādau śvetapāṭalyādibhirbilvamūlādiyuktai rmastukālkirtadeśasya pralepanaṃ kurvīta | hariṇī pītayūthikā |

154.83

utkṛtyata iva chidyata ivādaṃśo daṃśa ityevamādikaṃ yatra tatra svarjikādinācchasurayā piṣṭena lepanam |

154.84

sarvatra cogrāṇāmalīnāṃ viṣe madhusarpiṣī pāyayet | sarvatreti sarvavikāreṣu anilāpahāntamugrāliviṣe | subodham |

154.85

nāgarādiko'gado lepanādalikulajaṃ vṛścikasamūhajaṃ viṣamāśu vinihanti | gṛhakapotasya pārāvatasya purīṣam |

154.86

ante iti anantaroktāyāṃ kriyāyāmasiddhāyāṃ vṛścikaje viṣe bhṛśaṃ samudīrṇe sthāvareṇa viṣeṇa yathocitaṃ kṛtvā daṃśamālepayet | [atrāntaśabdakathanena prāṇasandeha-kāriṇo viṣasya prayogaḥ nānyathopāyinyeva gade kārya iti ca dyotyate | viṣeṇa sthāvareṇa vatsanābhādinā daṃśavraṇaṃ pralepayet | ]

154.87

iyaṃ ca vṛścikoktā kriyā ucciṭiṅgepi yojyā | kāñjikādinā suptvāmlaiḥ sukhoṣṇaiśca pāṃsubhiḥ pratilomamudvartanaṃ tathā ghanaiḥ pāṃsubhiḥ pracchādanaṃ ca hitam |

154.90

pippalīcūrṇena miśraṃ śirīṣabījaṃ trīn vārānarkadugdhena bhāvitamagadaḥ kīṭādīnāṃ viṣāṇi hanti | | iti tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)