Ashtangasamgraha 155: atha catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 155
- Language
- Sanskrit
atha catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ
155.p1
jaṅgamaviṣaprasaṅgena lūtānāṃ cikitsāṃ pradarśayitumadhyāya ārabhyate |
155.2
tatra prathamaṃ lūtānāṃ sambhava ucyate tatra ca pakṣatrayam | kecidācāryā āhuḥ kasmiṃściditihāse | viśvāmitrāya kruddhasya vasiṣṭhasya ye lalāṭajāḥ svedaleśāste nikaṭavartini lūne chinne tṛṇe patitāste lūtāḥ smṛtā iti |
155.3
anye punarāhuḥ | khāṇḍavadahane dahyamānānāmasurāṇāṃ śarīrādye agnisrphuliṅgā viniśceste samprati lūtā vartanta iti |
anye tu vadanti | bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrchanānniśrībhāvāt kodravaviṣavadye visphoṭā utpadyante te lūtā iti |
155.4
te cāvincāritapūrvajanmabhedā yathāsvaṃ vāyavyādibhedena kīṭalakṣaṇaṃ dhārayantaḥ kīṭā ityucyante |
155.5
pūrvebhyaśca kīṭebhyo ghoratamā lūtāḥ sadṛśatvepi | tā api lūtāstīkṣṇādibhedena tridhā bhavanti | tāścācikitsatā āśu ghnanti | tīkṣṇāḥ saptāhena ghnanti madhyā daśāhena avarāḥ pakṣeneti kramārthaḥ |
155.6
kapilādayaḥ svedajāḥ sapta lūtā āgneyyo bhavanti | tāśca pittavikāradāḥ |
155.7
aṇḍajāḥ pāṇḍurādayaḥ sapta lūtāḥ saumyā bhavanti | tāśca śleṣmavikāradāḥ |
155.8
udbhidāḥ kumudādayaḥ sapta lūtā vāyavyā bhavanti tāśca vāyurogadāḥ |
155.10
kākāṇḍyādayaḥ sapta lūtā miśrāḥ saṅkīrṇā bhavanti | tāścopapādikā ucyante | jvaladagnivadāśu gātrāṇi vyāpnuvanti sannipātaṃ ca kurvantyasādhyāśca | itarāḥ pittavikāradādayaḥ kṛcchrasādhyāḥ |
155.11
tāśca lūtāḥ sitapakṣādiṣu krameṇa daśanti | āgneyyaḥ śuklapakṣe | saumyāḥ kṛṣṇapakṣe | vāyavyāḥ sandhāvamāvāsyārātrayoḥ | miśrāḥ sadaiva |
155.14
kurute vraṇamityevamantaṃ sāmānyena lūtārdaśalakṣaṇam |
155.15
etāśca sarvā lūtāḥ śvāsādibhiraṣṭābhiḥ karaṇairviṣamudvamanti | vaktreṇa tu viśeṣeṇodvamanti |
155.20
śvāsenetyādinā karaṇaviśeṣodbhūtānāṃ daṃśānāṃ lakṣaṇaṃ suvodham | dāhāntaṃ śvāsena daṃśe | dāhasaṃyuta ityevamantaṃ daṃṣṭrākṛte | pīluphalopama ityevamantaṃ śakṛtkṛte | dahyata ityevamantaṃ mūtreṇa daṃśe | tīvravedana ityevamantaṃ śukreṇa | mṛdurityevamantaṃ lālayā | dhūmāyana ityevamantaṃ nakhadaṃśe | cañcumālavānityevamantaṃ rajasā ārtavena | kiṃśukodaraṃ palāśakusumābhyantaram | cañcuriva mālamuparibhāgosyāstīti cañcumālavān |
155.21
lūtetyādi | suvodham | taddṣitaṃ lūtādūṣitaṃ vastrādi ādiśabdena śayanāsanādikaṃ gṛhyate | dehe pṛktaṃ sampṛktaṃ yathāsvaṃ vikārakṛt bhavati |
155.22
lūtāviṣodbhavo daṃśaḥ dinārdhaṃ na lakṣyata eva |
155.23
tataḥ prathame'hanyasau daṃśaḥ sūcīvyadhavat pīḍāmāvahati | subodham |
155.24
granthisannibha ityevamantaṃ dvitīye'hani |
155.25
sāsrava ityevamantaṃ tṛtīye'hani |
155.26
bhramaprada ityevamantaṃ caturthe'hani |
155.27
pañcamādiṣu subodham |
155.28
atitīkṣṇānāṃ lūtānāmevaitadvipalakṣṇam | itare madhyamalpaṃ cāto lakṣaṇādyathātathameva lāghavena buddhyā vibhajet |
155.29
viṣamityādi subodham |
155.30
jvaramohavānityevamantaṃ pittātmakalūtādaṃśaviṣalakṣaṇam | alparugityevamantaṃ kaphātmake | parvabhedādirukkara ityevamantaṃ vātātmake |
155.32
sarvā api lūtāḥ prāyeṇa tridoṣāḥ pittakaphārdhi kāśca |
155.34
prāṇāntikīṣu māraṇaphalāsu lūtāsu hṛnmohādikaṃ pakvajambūsavarṇaśoṇitasrāvāntaṃ lakṣaṇam |
155.35
athetyādinā lūtānāṃ cikitsā daṃśa evādaṃśastam | jāmbavoṣṭhaṃ nāma yantraṃ sūtroktam | pittottaraṃ tu daṃśaṃ na dahet | chedanadahanāyogyaṃ darśayati |
155.36
karkaśādikaṃ daṃśaṃ na chindīta nāpi daheta |
155.37
dagdhaṃ ca daṃśaṃ madhusaindhavayuktairagadairlepayet | tathānu paścāt kṣīrivṛkṣajaiḥ suśītaiḥ kaṣāyaiḥ secayecca |
155.38
sarvataḥ iti sarvāṅgebhyaḥ |
155.42
prapauṇḍarīkādikaṃ ślokacatuṣṭayoktaṃ yathālābhaṃ sarvaṃ saṅgṛhya saghṛtaḥ sannahorātraṃ paryuṣito lepaḥ paittike lūtāvraṇe praśastaḥ | kośavatī kośātakī | vāyasī kākodumbarikā |
155.45
śyāmādvayādibhistribhiḥ ślokaiḥ ślaiṣmike lūtāviṣe lepaḥ | śyāmādvayaṃ pippalī priyaṅguśca | suvahottamakāriṇī | nirguṇḍī prasiddhā | aśmantako mālukaparṇaḥ | śukākhyā śukanāsā | mahiṣākrāntā āsphotorkaḥ | gundrā tṛṇajātiḥ |
155.49
bimbyādibhiścaturbhiḥ ślokairvātike lūtāviṣe lepaḥ | suvahottamakāriṇī | ariṣṭakaḥ kṛṣṇaphalaḥ | sairyakaḥ sahacaraḥ | indravāruṇī gavācī | rājavṛkṣaḥ āragvadhaḥ | vāyasī kākodumbarikā | katakaḥ phalaviśeṣaḥ | misiḥ śatapuṣpā | vyāghrapadī śārdūlapadikā | siṃhapucchī guhā | maṇḍalaparṇikā śikhā | śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ | kolo badaraḥ | śvetapuṣpikā revatī | śvetapuṣpī gavākṣī |
155.50
bodhyādikaṃ sarvatra sarvasmin lūtāviṣe lepe śasyate | bodhiḥ pippalaḥ | śleṣmātakaḥ śeluḥ | akṣako vibhītakaḥ |
155.52
mahati viṣe udīrṇadoṣādiyuktān kākāṇḍakyādibhirvāmayet | kākāṇḍakī kākamācī | kośavatī kośātakī | karaghāṭo madanaḥ |
155.53
triphalādibhirudīrṇadoṣādikameva virecayet | athavaibhistriphalādibhiḥ palārdhikairardhapalapramāṇairghṛtāt prasthaṃ samabrāhmīrasaṃ pacet | śeṣaṃ subodham |
155.54
śodhanauṣadhāni | sūboktāni virecanadravyāṇi teṣāṃ pṛthak kalkairyathāsvaṃ doṣādyapekṣayā yuktaṃ pañcamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ toyaṃ vā śodhanārthaṃ dadyāt |
155.56
śuddhasya ca saṃsarjane peyādikrame pippalyādibhiḥ siddhā peyā ghṛtasahitā viṣanāśinī yojyā |
155.61
ādhmānādiṣvanyeṣu parvabhedādiṣu vātarogeṣu ca eraṇḍādikvāthe ghṛtanmaṇḍaṃ pacet | ghṛtamaṇḍād dviguṇa eraṇḍādikvāthastāvanmātrameva gokṣīram | yaṣṭyāhvādikaṃ garbham | gāṅgeyī mustā | madanaḥ karaghāṭaḥ | idaṃ ghṛtaṃ vastau yojyam | tasmin gudāt prayāgate pañcamūlānvitairmāṃsarasairśnīyāt |
155.63
gauravādike girikarṇyādikaṃ sarpagandhikāntaṃ nāvanam |
155.64
śyāmādikaṃ vārtārsarārpaṣṭaṃ nasyaṃ paraṃ viṣaharam | yavaphalā dugdhikā |
155.65
anena ca tīkṣṇanasyena virikte śirasi sarpirmaṇḍo'nu paścādbhāvanaṃ hitam |
155.68
netroparodhādike vacādibhistribhiḥ ślokairgomūtrapiṣṭairañjanam |
155.69
surasaprasavādikaṃ chāgalīmūtrapiṣṭaṃ lūtākīṭaviṣaghnamañjanam | surasaprasavaṃ surasamañjarī | surāhvayaṃ devadāru |
155.71
śirīṣādikaḥ śleṣmātakasvarasapiṣṭoyamagado nāvanādike yukto lūtāsu paramaṃ hitaḥ | sinduvārako nirguṇḍī | śeluḥ śleṣmātakaḥ |
155.72
payasyādiragadastadguṇaḥ pūrvaguṇaḥ | kṣīramoraṭā madhusravā | gojī gojihvā |
155.73
śirīṣakusumādikaṃ śvetagirikarṇikāntaṃ tatheti guṇaiḥ pūrvavat | surālā ativiṣā |
155.74
tadvadeva tagarādikaṃ balāntam |
155.76
haridrāyugalādiragadaḥ sakṣaudraḥ sarvaviṣeṣu sarvāmīṣṭakarmakṛt | kuṭannaṭaṃ paripelavam | somavalkaḥ somavṛkṣavalkaḥ | ( somavṛkṣaḥ kaṭphalaḥ | )
155.77
sarpākṣyādirvastamūtrakalkito lūtāsu lepe pāne ca yojyaḥ| anena samo lūtāviṣasyāgado na bhavati | ( sarpākṣī raktapuṣpā pūrvadeśe prasiddhā | vakraṃ tagaram | gandhanākulī sugandhamūlā rāsnā | iti prabandhasaṅgrahe | )
155.79
kaṭabhīmūlādibhiścaturguṇakṣīraṃ siddhaṃ ghṛtaṃ pānābhyañjanayoḥ paramadāruṇe lūtādiviṣe hitam | samaṅgā mañjiṣṭhā | gāṅgeyī mustā |
155.80
evaṃ dāhaśophādau nivṛtte sati vraṇāt pūrvoktāṃ karṇikāṃ pātayet |
155.82
kusumbhapuṣpādi dantīparyantaṃ karṇikāyāḥpātanam | haridrādikapotaviḍantaṃ tatheti karṇikāpātanam | vaṃśalekhaḥ vaṃśatanuvalkaḥ | saindhavādirājakośātakīmūlāntaṃ ca tadvat pūrvavat |
155.83
yadā tu karṇikā pātyate tadā ye viṣāpahā bhavanti taiairyathāyathaṃ ca bṛṃhayet |
155.84
lūtānāṃ ca yadā garbhagrahaṇayoga ṛtukālo bhavati tadā yāvantaḥ śukravindavaḥ puṃso deheṣveṣu patanti tāvatya eva karṇikāḥ samamekakālaṃ jāyante |
155.86
godantādikaṃ vraṇānāṃ śodhanam | kāntādibhiḥ siddhaṃ sarpirvraṇāpaham |
155.87
śirīṣādikaṃ kalkādibhiḥ prayuktaṃ kīṭānāṃ lūtānāṃ ca vraṇāpaham |
155.88
śatāhvādīnāṃ cūrṇo vraṇaropaṇaḥ |
155.89
rūḍhe ca lākṣādibhirlepaḥ paraṃ tvaco viśuddhatvaṃ karoti |
155.90
vraṇasādhane vraṇapratiṣedhe yat kiñcidromasañjananamuktaṃ tadatrāpi kuryāt |
155.91
yat kiñcidabhyañjanāvanādiklehakāryaṃ tat sarpiṣaiva samācaret nānyena tailādinā snehena | tailaṃ yatnataḥ pariharet | yatastailaṃ tathā vṛddhaye bhavati yathā tṛṇolapa magneriti | [ tailaṃ tīkṣṇādiguṇasāmyādviṣasya vṛddhaye bhavati tṛṇolapaṃ śuṣkatṛṇamagnervṛddhaye yathā | ] || iti catuścatvāriṃśodhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit