Ashtangasamgraha 156: atha pañcacatvāriṃśodhyāyaḥ
Śaśilekhā 156
- Language
- Sanskrit
atha pañcacatvāriṃśodhyāyaḥ
156.p1
sāmānyena lūtānāṃ cikitsāvidhānamuktvā yathāpradhānaṃ pratyekaṃ cikitsāṃ pradarśayitumadhyāya ārabhyate |
156.4
kapilākhyayā lūtayā ādaṃśe tāmrā sthirā ca piṭakā bhavenmūrdhagauravāntaṃ ca | atra niśādikaṃ nākulyantaṃ pānādiṣu yojayedathavā kuṣṭhādikaṃ kuṅkumāntam | kakubhorjunaḥ | arkaparṇyarkaḥ |
156.7
agnimukhyākhyayā lūtayā ādaṃśe atiruksphoṭaḥ sambhavati yathāgnidagdhe | agnijvālāsadṛśena ca viṣoṣmaṇā puruṣaḥ prasvidyati | tṛḍādimāṃśca raktapittamatisāryate | tatrāgnimukhyāṃ pratyākhyānaṃ kṛtvā tvarayā pūrvavat kapilāvat pānādikaṃ yojayet | kuṣṭhādikaṃ ca yojayet | śītavīryāṇi candanośīrādīni ca lābhato yathālābham | tālīsādikaṃ ca |
156.9
pītākhyayā lūtayā ādaṃśe sati puruṣaḥ pītavarṇairpiḍādibhirmūrcchādibhiśca yukto bhavati | tatra kaṭabhādikaṃ pānādiṣu yojayet | athavā vanyādikam | kaṭabhā kaṭabhī | joṅgakaṃ kṛṣṇāgaru |
156.11
padmākhyayā ādaṃśe padmābhaḥ sphoṭo bhavati | bhinno'pi san punarabhinno bhavati | sa ca sphoṭa āśu klidyatyuṣṇaṃ ca kledaṃ sravati | sparśe cātirukkaro bhavati tatra padmotpalādikaṃ śarkarāntaṃ pānādiṣu |
156.13
mūtraviṣāyāḥ pūtirdaṃśo bhavati visarpādyanvitaśca | tatra manaśilādikaṃ pānādiṣu bheṣajam |
156.15
śvetākhyayā ādaṃśe śvetā kaṇḍūlā dāhyādikāriṇī ca piṭakā bhavati | tatra śītādikaṃ pānādiṣviṣṭaṃ | śītaṃ candanam |
156.16
kṛṣṇākhyayā ādaṃśaḥ kṛṣṇavarṇaḥ purīṣagandhaḥ kledaśophayuktaśca bhavati | duṣṭaṃ kṛṣṇaṃ cāsṛgutthāpyate virecyate | tatra mahāsugandhādikaṃ bheṣajam | mahāsugandhā rāsnā | vakraṃ tagaram | gandhanākuṃlī (ni) sūkṣmapatrā parā jñeyā sarpākṣī gandhanākulī |
156.17
pāṇḍurayā daṃśaḥ śūno bhavati | vaktraśopho gauravādikaṃ ca | tatra vāruṇapuṣpāṃmūlādi bheṣajam | vāruṇapuṣpā viśālā |
156.18
raktapādākhyayā daṃśa āpāṇḍubhiḥ piṭakābhiryuktaḥ śophavāṃśca bhavati | asrasrucca | tatra naladādikaṃ bheṣajam | naladaṃ māṃsī | sevyamuśīram | udīcyaṃ bālakam | himaṃ candanam |
156.19
bhṛṅgākhyayā daṃśo bhṛṅgābho bhramaravarṇaḥ piṭakā ca dāharukkarī bhavati | gātraṃ ca koṭhaiścīyate | tatrāṅkolasārādikaṃ bhiṣagjitamauṣadhaṃ śastam | phalinī priyaṅguḥ | misiḥ śatapuṣpā | gadaḥ kuṣṭham | aṅkolavṛkṣaḥ prasiddhastasya sāraḥ |
156.21
piṅgākhyayā daṃśo'snigdhāmo bhavati | sphoṭaśca bahusrutistīvraśophādibhiryukto bhavati | tatra sitādikamaṃgadaḥ |
156.23
trimaṇḍalākhyāyā daṃśo bahalo ghano bhavati | kṛṣṇavarṇe ca raktaṃ kṣarati sravati | arucyādikaṃ ca bhavati | asya cāturasya śarīraṃ vividhairnānāvidhairmaṇḍalairupacīyate | tatrārkamūlādikamagadaḥ |
156.25
pūtigandhākhyāyā ādaṃśo visarpādimānalajīsadṛśatvādiyuktaśca bhavati | bhāṅgaryādikaṃ tu pūtigandhāviṣāpaham |
156.27
vīrākhyāyā daṃśaścitrairmaṇḍalairyūkto bhavati | piṭakājālakairāvṛto mūrdharugādibhiryuktaśca | śvapittena piṣṭaṃ haridrādvayādikaṃ tu pānādibhirvīrāviṣāpahaṃ bhavati |
156.28
kumudākhyayā daṃśo dāhādimān picchilakledasrāvī śvāsagalagrahābhyāṃ yuktaśca bhavati | śvāsastamakaśvāsaḥ | atra pratyākhyānaṃ kṛtvā sāmānyoktaṃ pūrvādhyāyavihitaṃ kriyākramaṃ cikitsitaṃ kuryān |
156.30
alaviṣāyā daṃśe pītādiguṇāḥ sarṣapapramāṇāḥ piṭakā bhavanti | tāluśoṣādikaṃ ca | tatra sevyādikaṃ vaṭāṅkurāntaṃ bheṣajam | sevyamuśīram | vaṭāṅkuro vaṭaprarohaḥ |
156.31
raktākhyayā lūtayā daṃśo raktānto bhavati | pāṇḍuvarṇābhiḥ piṭakābhirjvareṇa ca yuktaḥ | atisāraśca śveto bhavati | śvasanādikaṃ ca | atra śleṣmātakatvagādikaṃ sinduvāramūlāntaṃ śastam | sinduvāraḥ prasiddhaḥ |
156.33
citrākhyayā ādaṃśe raktādiguṇā piṭakā bhavati | sā ca svayaṃ bhinnā kṛṣṇatvamabhyeti prāpnoti | pītāsrāvā mahāruṇā ca bhavati | tatra kuṣṭhādikamiṣṭam |
156.34
santānikākhyayā daṃśe śūlādikamākṣepakantaṃ bhavati | pradaraṃ strīyonirajaḥ | ākṣepako vātavyādhiḥ | tatra nāgakesarādikaṃ bheṣajam | mūlaśabdasyāgrādyaśmantakāntaiḥ sambandhaḥ |
156.35
mecakākhyāyāḥ sambadhino daṃśasya madhye jatukaṇopamā piṭakā jvaraḥ śophaśca bhavati | atra vāruṇyādikaṃ bheṣajam | vāruṇīndravāruṇī |
156.36
kasanākhyāyā daṃśo rājīmān śirorugādiyuktaśca bhavati | tatra raktākhyādaṃśoktaṃ bheṣajam |
156.37
kākāṇḍyā daṃśaḥ pāṇḍuraktatvādiguṇo bhavati | smṛtimoṣakṛcca | hidhmādayaśca bhavanti | itaḥ prabhṛtyasādhyatvāccikitsānocyate | ( nidrākṣepaḥ sahṛdgadaḥ iti ca pāṭhaḥ | )
156.38
eṇapādāyā daṃśaḥ paryanteṣu lohitaḥ kṛṣṇatilākṛtirdāhādimāṃśca bhavati |
156.39
lājavaṇyāṃ daṃśaḥ pūtyādiguṇo bhavati | śītajvaraheturdāhādimāṃśca |
156.40
vaidehyā daṃśa agnidagdhanibhatvādiguṇo bhavati |
156.41
jālinyā daṃśa ūrdhvarājīcitatvādiyukto bhavati | uddīrṇā vṛddhāstṛṣṇādayo yasmin | avadīryate bhidyate |
156.43
mālāguṇāyā daṃśo dhūmagandhatvādiyukto bhavati | syāṃ ca lūtāyāmantardāhādayaḥ prāṇānāmantakāriṇa |
156.44
sauvarṇikākhyāyā daṃśo dhmātatvādiguṇo bhavati | śirorugādikaṃ ca |
156.45
yāsāmasādhyatvāccikitsānoktā tāsāmasādhyānāmapi pratyākhyānaṃ kṛtvā doṣocchrāyaviśeṣavaśena hitaṃ cikitsitaṃ yojayet | chedadāhādikaṃ varjayitvā | yasmin dehadeśe yā lūtā daśati sā kapiletyādinā krameṇa pradarśyate |
156.52
tatra tāsāṃ lūtānāṃ madhye kapilā nāma lṛtā nāsāyāṃ daśati | evamagnirityādi | ityetāni nāsādīni kṣetrāṇi kapilādīnāṃ lūtānāṃ niyatāni | yāstvatyudīrṇaviṣā bhavanti tā lūtāḥ parakṣetrepi vartante yathātivalā rājāna iti | || iti pañcacatvāriṃśodhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit