<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha) › [Shashilekha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu) › 156

# Ashtangasamgraha 156: atha pañcacatvāriṃśodhyāyaḥ

Śaśilekhā 156

- **Language:** Sanskrit

### atha pañcacatvāriṃśodhyāyaḥ

### [156.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.p1)

sāmānyena lūtānāṃ cikitsāvidhānamuktvā yathāpradhānaṃ pratyekaṃ cikitsāṃ pradarśayitumadhyāya ārabhyate |

### [156.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.4)

kapilākhyayā lūtayā ādaṃśe tāmrā sthirā ca piṭakā bhavenmūrdhagauravāntaṃ ca | atra niśādikaṃ nākulyantaṃ pānādiṣu yojayedathavā kuṣṭhādikaṃ kuṅkumāntam | kakubhorjunaḥ | arkaparṇyarkaḥ |

### [156.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.7)

agnimukhyākhyayā lūtayā ādaṃśe atiruksphoṭaḥ sambhavati yathāgnidagdhe | agnijvālāsadṛśena ca viṣoṣmaṇā puruṣaḥ prasvidyati | tṛḍādimāṃśca raktapittamatisāryate | tatrāgnimukhyāṃ pratyākhyānaṃ kṛtvā tvarayā pūrvavat kapilāvat pānādikaṃ yojayet | kuṣṭhādikaṃ ca yojayet | śītavīryāṇi candanośīrādīni ca lābhato yathālābham | tālīsādikaṃ ca |

### [156.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.9)

pītākhyayā lūtayā ādaṃśe sati puruṣaḥ pītavarṇairpiḍādibhirmūrcchādibhiśca yukto bhavati | tatra kaṭabhādikaṃ pānādiṣu yojayet | athavā vanyādikam | kaṭabhā kaṭabhī | joṅgakaṃ kṛṣṇāgaru |

### [156.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.11)

padmākhyayā ādaṃśe padmābhaḥ sphoṭo bhavati | bhinno'pi san punarabhinno bhavati | sa ca sphoṭa āśu klidyatyuṣṇaṃ ca kledaṃ sravati | sparśe cātirukkaro bhavati tatra padmotpalādikaṃ śarkarāntaṃ pānādiṣu |

### [156.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.13)

mūtraviṣāyāḥ pūtirdaṃśo bhavati visarpādyanvitaśca | tatra manaśilādikaṃ pānādiṣu bheṣajam |

### [156.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.15)

śvetākhyayā ādaṃśe śvetā kaṇḍūlā dāhyādikāriṇī ca piṭakā bhavati | tatra śītādikaṃ pānādiṣviṣṭaṃ | śītaṃ candanam |

### [156.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.16)

kṛṣṇākhyayā ādaṃśaḥ kṛṣṇavarṇaḥ purīṣagandhaḥ kledaśophayuktaśca bhavati | duṣṭaṃ kṛṣṇaṃ cāsṛgutthāpyate virecyate | tatra mahāsugandhādikaṃ bheṣajam | mahāsugandhā rāsnā | vakraṃ tagaram | gandhanākuṃlī (ni) sūkṣmapatrā parā jñeyā sarpākṣī gandhanākulī |

### [156.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.17)

pāṇḍurayā daṃśaḥ śūno bhavati | vaktraśopho gauravādikaṃ ca | tatra vāruṇapuṣpāṃmūlādi bheṣajam | vāruṇapuṣpā viśālā |

### [156.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.18)

raktapādākhyayā daṃśa āpāṇḍubhiḥ piṭakābhiryuktaḥ śophavāṃśca bhavati | asrasrucca | tatra naladādikaṃ bheṣajam | naladaṃ māṃsī | sevyamuśīram | udīcyaṃ bālakam | himaṃ candanam |

### [156.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.19)

bhṛṅgākhyayā daṃśo bhṛṅgābho bhramaravarṇaḥ piṭakā ca dāharukkarī bhavati | gātraṃ ca koṭhaiścīyate | tatrāṅkolasārādikaṃ bhiṣagjitamauṣadhaṃ śastam | phalinī priyaṅguḥ | misiḥ śatapuṣpā | gadaḥ kuṣṭham | aṅkolavṛkṣaḥ prasiddhastasya sāraḥ |

### [156.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.21)

piṅgākhyayā daṃśo'snigdhāmo bhavati | sphoṭaśca bahusrutistīvraśophādibhiryukto bhavati | tatra sitādikamaṃgadaḥ |

### [156.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.23)

trimaṇḍalākhyāyā daṃśo bahalo ghano bhavati | kṛṣṇavarṇe ca raktaṃ kṣarati sravati | arucyādikaṃ ca bhavati | asya cāturasya śarīraṃ vividhairnānāvidhairmaṇḍalairupacīyate | tatrārkamūlādikamagadaḥ |

### [156.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.25)

pūtigandhākhyāyā ādaṃśo visarpādimānalajīsadṛśatvādiyuktaśca bhavati | bhāṅgaryādikaṃ tu pūtigandhāviṣāpaham |

### [156.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.27)

vīrākhyāyā daṃśaścitrairmaṇḍalairyūkto bhavati | piṭakājālakairāvṛto mūrdharugādibhiryuktaśca | śvapittena piṣṭaṃ haridrādvayādikaṃ tu pānādibhirvīrāviṣāpahaṃ bhavati |

### [156.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.28)

kumudākhyayā daṃśo dāhādimān picchilakledasrāvī śvāsagalagrahābhyāṃ yuktaśca bhavati | śvāsastamakaśvāsaḥ | atra pratyākhyānaṃ kṛtvā sāmānyoktaṃ pūrvādhyāyavihitaṃ kriyākramaṃ cikitsitaṃ kuryān |

### [156.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.30)

alaviṣāyā daṃśe pītādiguṇāḥ sarṣapapramāṇāḥ piṭakā bhavanti | tāluśoṣādikaṃ ca | tatra sevyādikaṃ vaṭāṅkurāntaṃ bheṣajam | sevyamuśīram | vaṭāṅkuro vaṭaprarohaḥ |

### [156.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.31)

raktākhyayā lūtayā daṃśo raktānto bhavati | pāṇḍuvarṇābhiḥ piṭakābhirjvareṇa ca yuktaḥ | atisāraśca śveto bhavati | śvasanādikaṃ ca | atra śleṣmātakatvagādikaṃ sinduvāramūlāntaṃ śastam | sinduvāraḥ prasiddhaḥ |

### [156.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.33)

citrākhyayā ādaṃśe raktādiguṇā piṭakā bhavati | sā ca svayaṃ bhinnā kṛṣṇatvamabhyeti prāpnoti | pītāsrāvā mahāruṇā ca bhavati | tatra kuṣṭhādikamiṣṭam |

### [156.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.34)

santānikākhyayā daṃśe śūlādikamākṣepakantaṃ bhavati | pradaraṃ strīyonirajaḥ | ākṣepako vātavyādhiḥ | tatra nāgakesarādikaṃ bheṣajam | mūlaśabdasyāgrādyaśmantakāntaiḥ sambandhaḥ |

### [156.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.35)

mecakākhyāyāḥ sambadhino daṃśasya madhye jatukaṇopamā piṭakā jvaraḥ śophaśca bhavati | atra vāruṇyādikaṃ bheṣajam | vāruṇīndravāruṇī |

### [156.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.36)

kasanākhyāyā daṃśo rājīmān śirorugādiyuktaśca bhavati | tatra raktākhyādaṃśoktaṃ bheṣajam |

### [156.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.37)

kākāṇḍyā daṃśaḥ pāṇḍuraktatvādiguṇo bhavati | smṛtimoṣakṛcca | hidhmādayaśca bhavanti | itaḥ prabhṛtyasādhyatvāccikitsānocyate | ( nidrākṣepaḥ sahṛdgadaḥ iti ca pāṭhaḥ | )

### [156.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.38)

eṇapādāyā daṃśaḥ paryanteṣu lohitaḥ kṛṣṇatilākṛtirdāhādimāṃśca bhavati |

### [156.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.39)

lājavaṇyāṃ daṃśaḥ pūtyādiguṇo bhavati | śītajvaraheturdāhādimāṃśca |

### [156.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.40)

vaidehyā daṃśa agnidagdhanibhatvādiguṇo bhavati |

### [156.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.41)

jālinyā daṃśa ūrdhvarājīcitatvādiyukto bhavati | uddīrṇā vṛddhāstṛṣṇādayo yasmin | avadīryate bhidyate |

### [156.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.43)

mālāguṇāyā daṃśo dhūmagandhatvādiyukto bhavati | syāṃ ca lūtāyāmantardāhādayaḥ prāṇānāmantakāriṇa |

### [156.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.44)

sauvarṇikākhyāyā daṃśo dhmātatvādiguṇo bhavati | śirorugādikaṃ ca |

### [156.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.45)

yāsāmasādhyatvāccikitsānoktā tāsāmasādhyānāmapi pratyākhyānaṃ kṛtvā doṣocchrāyaviśeṣavaśena hitaṃ cikitsitaṃ yojayet | chedadāhādikaṃ varjayitvā | yasmin dehadeśe yā lūtā daśati sā kapiletyādinā krameṇa pradarśyate |

### [156.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156.52)

tatra tāsāṃ lūtānāṃ madhye kapilā nāma lṛtā nāsāyāṃ daśati | evamagnirityādi | ityetāni nāsādīni kṣetrāṇi kapilādīnāṃ lūtānāṃ niyatāni | yāstvatyudīrṇaviṣā bhavanti tā lūtāḥ parakṣetrepi vartante yathātivalā rājāna iti | || iti pañcacatvāriṃśodhyāyaḥ ||

## Linked texts (1)

- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.44.91) — Vāgbhaṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.156) · Pramāṇa
