Ashtangasamgraha 157: atha ṣaṭcatvāriṃśodhyāyaḥ
Śaśilekhā 157
- Language
- Sanskrit
atha ṣaṭcatvāriṃśodhyāyaḥ
157.p1
jaṅgamaviṣaprakrameṇa mūṣikālarkaviṣayościkitsāṃ pradarśayitumadhyāya ārabhyate |
157.3
lālanādayoṣṭādaśa mūṣikāḥ | mūṣikasya prasiddhatvāt bhedakīrtanameva | alarkasya tu lakṣaṇaṃ vakṣyate |
157.6
eṣāṃ mūṣikāṇāṃ sambandhi śuknaṃ yasminnaṅge patati yadvā yadaṅgaṃ mūṣikaśukradigdhairaṅgeḥ spṛśanti tatrāsre rakte dūṣite pāṇḍutvaṃ ca gate granthādikaṃ bhavati | śleṣmaṇāmuviddhānāṃ bahūnāmākhupotakānāṃ chardanaṃ vamanam |
157.7
sarve cākhuviṣaṃ vyavāyi vyāpakaguṇa svabhāvaṃ kṛcchraṃ kṛcchrasādhyaṃ bhavati | bhūyo bhūyaśca kupyati |
157.8
mūrcchādikamasādhyamūṣikaviṣalakṣaṇam | [ aṅgaśabdaḥ śophādiṣu triṣu sambadhyate ]
157.9
śūnavastimityādikaṃ cākhudoṣitaṃ varjayet | cucchundurusamānagandhaṃ ca | cucchundururjātyā dīrghamukho mūṣikaḥ | śuna ityādinā alarkasya lakṣaṇamucyate |
157.11
śunaḥ sārameyasya śleṣmolbaṇā doṣāḥ saṃjñāvahāḥ sirāḥ āśritya saṃjñāṃ cetanāṃ muṣṇanto dhātūnāṃ śuno
157.12
tena tathāvidhenālakārkayena śunā daṣṭasya puṃso daṃśaḥ supta acetanaḥ san kṛṣṇamasṛk kṣarati | tataśca tṛṣṇādyudbhavo bhavati |
157.13
anena ca śvadaṃśaprakāreṇānyepi vyālā kṣudrā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ sṛgālādayo boddhavyā jñeyāḥ | ( sṛgālādaya ityādiśabdena biḍālādayo gṛhyante | vyālā duṣṭasattvāḥ | )
157.15
sarvatra saviṣe daṃśe kaṇḍvādi kaṃ liṅgama | etadviparīte nirviṣam |
157.16
yenaiva prāṇinā daṣṭastasyaiva sambandhinī śceṣṭāstasyaiva rutaṃ kurvan puruṣo vinaśyati | tameva ca prāṇinamakasmādādarśādiṣu paśyannapi vinaśyati |
157.17
adaṣṭopi yaḥ puruṣo jalasya darśanena vā sparśanena vā śabdena vā santrasettaṃ jalasantrāmanāmnā rogeṇa yuktaṃ jahyāt |
157.18
ākhunetyādinā mūṣikāṇāṃ sādhāraṇī cikitsā | suvodham | daṃśadāhena vinā karṇikā sambhavati |
157.19
dagdhaṃ daṃśaṃ daṃśavraṇaṃ visrāvayet | pracchitaṃ ceti vakṣyamāṇatvādvisrāvaṇaṃ pracchānena | tataḥ śirīṣādibhiramṛtavallyantai pralepayet | śirīṣarajanīkuṣṭhamiti suśrutapāṭhaḥ |
157.20
agāradhūmādibhirlepaḥ ākhuviṣaṃ jayati karṇikāyāḥ pātanaśca |
157.21
tato lepādanantaramamlaiḥ kāñjikādibhiḥ kṣālayitvānu paścāt toyaiḥ kṣālayitvā pālindyādibhirlepayet | pālindī śyāmā trivṛt | anyaiśca viṣaghnaiḥ śophaghnaiśca haridrādibhirlepayet | athavā drutaṃ śīghraṃ sirāṃ mokṣayet |
157.22
jālinīkvāthena chardanaṃ śukākhyāṅkolyośca kvāthena | kośavatyādiphalānāṃ cūrṇe dadhnā pītvā viṣaṃ vamet | śukākhyā śirīṣaḥ | kośavatī kośātakī | jīmūtaḥ kṛtavedhanaḥ |
157.23
vacādikaṃ gomūtreṇa piṣṭvā pūrvakalpeneti dadhnā pātavyam | tatsarveṣāmundurūṇāṃ viṣaṃ hanti |
157.24
niṣpāvasuvarcalādyāmādibhirardhacairardhaślokairvamanatrayaṃ bhavati | rāmaṭhakaṃ hiṅgu |
157.25
vāntasya sato hṛdaye śuddhe śūlādikaṃ yadi syāttatraitadauṣadham | kimityāha |
157.27
jīrakamityādi vyākhyāsamam | tuṅgākhyaṃ nāgakesaram | madhuro gaṇaḥ sūtroktaḥ |
157.28
dvipippalyādikvāthe kṛtā peyā ca tadguṇā jīrakādiṣāḍavaguṇā |
157.29
trivṛdādikalko virecanaṃ iṣyate | śirīṣasya sāraḥ phalāni ca śirovirecane |
157.30
vyoṣasūkṣmarajonivato gomayarasoñjana iṣyate | kapitthagomayaraso mākṣikayukto'valehane |
157.31
taṇḍulīyakasya mūlena siddhaṃ ghṛtaṃ pāne hitam | amṛtānvitairdviniśādibhirvā siddhaṃ ghṛtam | raktā mañjiṣṭhā | subodham | āsphotorkaḥ | pañcakāpitthaṃ kapitthasya tvakpatrapuṣpaphalamūlāni taiḥ pañcābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ vā |
157.33
viriktasya yadi nābhiśūlaṃ purīṣaṃ vā vibaddhaṃ gude vā vikartikā syāttatra pippalyādibhirviśvabheṣajāntaiḥ śṛtaiḥ siddhāṃ śītāṃ śarkarāmadhuyuktāṃ peyāṃ pibet | samaṅgā mañjiṣṭhā |
157.35
naladādidīpyakāntaṃ kutalakṣāratoyena piṣṭhaṃ madhusarpiṣā dadhnā vā prāśayet | kutalastilakāṇḍam | kṣaudrādikamājyāntamekatomiśrībhāvena pītaṃ viṣaghnaṃ bhavati |
157.37
athavā śarapuṅkhāyāḥ prasiddhāyāścūrṇaṃ takreṇa pibet aṅkolamūlatvakprayogaḥ subodhaḥ |
157.38
payasyayā śarkarayā madhukena ca yuktaṃ payaḥ prakaraṇāt sarvonduruviṣāpaham | payasyā kṣīrikā |
157.40
yaśca mūṣikaviṣe jvaravān bhavati sa kirātatiktakādīnāmanyatamaṃ pivet | ākhuvinnā ( mūṣikaparṇī )
157.42
karṇikāṃ sthirāṃ mandarujāṃ ca satīṃ pracchet pātayeta vā | śyāmādīnyekaikaṃ tilakalkayogāt karṇikāśātanāni | lāṅgalikā viśalyā | kiṇihī girikarṇikā | ākhuvṛkṣo jīmūtakaḥ | añjanakī nīlinī |
157.44
ityāvṛttāṃ kriyā sāmānyena nirdiṣṭā viśeṣatastūcyate lālanenetyādinā |
157.45
lālāsrāvāntaṃ lālanena jāyate | tatra samākṣikaṃ taṇḍalīyakacūrṇaṃ lihyāt |
capalākhyena vamirmūrcchā tṛḍvā jāyate | tatra devadārumustasahitāṃ triphalā lehayet |
157.47
putrakākhyena granthisambhavāntam | tatra śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca madhunā lehayet |
157.48
hasirākhyena romaharṣaṃṇāntam | tatra suṣṭhu vamanaṃ kṛtvā āragvadhādikvāthaṃ pāyayet |
157.49
cikirākhyena bhramāntam | atra jālinīkvāthena vamanaṃ kṛtvā aṅkolasāraṃ pibet |
157.50
ajinākhyena hṛdgrahāntam | tatra sudhākṣīreṇa kalkitāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihyāt |
157.51
kaṣāyadantākhyena nidrā hṛcchoṣaḥ atikṛśatā ca | tatra śirīṣasya sārādikaṃ kṣaudreṇa lehayet |
157.52
kulakākhyena daṃśamaṇḍale rujāstrāvau rājayaśca | tatra sindhuvārasahitau sahau kuṣṭhanakhe madhuplutau lihyāt |
157.53
kokilākhyenogrā granthayo dāruṇau ca dāhajvarau | tatra nīlyādikvāthasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet |
157.54
kapilākhyena tṛḍantam | atra śvetāṃ śvetavacāṃ śvetapunarnavāṃ ca madhunā lehayet |
157.55
kṛṣṇenāsitākhyena raktaṃ sadā vamati durdine tu viśeṣāt | tatra palāśabhasmodakādikaṃ pibet |
157.56
aruṇādyāḥ pañcapṛthagdoṣādisambhavān kramādrogān janayanti | sarve ca granthikarṇikāyuktā bhavanti | aruṇo vātasambhavān rogān janayati | śabalaḥ pittasambhavān | śvetaḥ kaphasambhavān | kapotaḥ sannipātasambhavān palitondurosrasambhavāniti kramārthaḥ |
157.59
karañjādikvāthe kapitthādikalke dadhikṣīraprasthābhyāṃ yuktaṃ ghṛtaprasthaṃ pacet | tat ghṛtamaruṇādīnāṃ pañcānāṃ viṣanāśanam | kākādanyāḥ kākamācyāśca svarasena śṛtaṃ ghṛtaṃ cāruṇādīnāṃ pañcānāṃ viṣanāśanam |
157.60
cucchundarākhyena klamādiviṣūcikāntam | tatra yavanālakṣārādikaṃ pāyayet | yavanālakṣāro yavakṣāraḥ |
157.61
rasālākhyena grīvāyāḥ stambho daṃśamaṇḍale vedanā ca | tatra mahāgadākhyamagadaṃ ghṛtamākṣikasaṃyutaṃ lihyāt | mahāgadākhyo'gadaḥ sarpaviṣapratiṣedhoktaḥ |
157.62
yanmūṣikaviṣaṃ cikitsayā niśśeṣaṃ na nirastaṃ tadabhradarśane prakupyati | athavā yenaiva doṣeṇādhikaṃ yanmūṣikaṣikaṃ tattasya vṛddhihetuṣu kāleṣvāyuṣkāmīyokteṣu prakupyati |
157.63
tatra saśeṣaviṣavṛddhau avasthānatikrameṇa yathādoṣaṃ ca nirdiṣṭā upakramā prayojyāḥ syuḥ | tathā dūṣīviṣāpahāścopakramāḥ | iti mūṣikaviṣopakramaḥ |
157.64
alarkadaṣṭasya daṃśaṃ daṃśavraṇaṃ uṣṇena sarpiṣā dagdhvā taṃstairnānāvidhairagadaiḥ pradihyāt | purāṇaṃ pañcavatsarātītaṃ ca ghṛtaṃ pibet | athavā vraṇasyopari pratyakpuṣpīraso niṣpīḍyaḥ | pratyakpuṣpī apāmārgaḥ |
157.65
tilādīnāṃ kalkena muhurmuhurlepaḥ paraṃ śvadaṃśaviṣajit |
157.66
nalamūlamityādi subodham | dantaiścarvitāni yāni mātuluṅgapatrāṇi tairdaṃśaṃ badhnīyāt |
157.67
asya cālarkadaṣṭasyārkakṣīrayuktaṃ yogyaṃ virecanamāśu yuñjyāt |
157.68
śvetāṃ śuklapuṣpāṃ punarnavāṃ dhurdhūrakaphalairyuktāṃ pibet |
157.70
palalādikamaikyaṃ miśrayitvā prayuktamārkaṃ viṣaṃ bhinatti | yathā ghanasamūhaṃ vāyuḥ | rūpikā arkaḥ |
157.71
laśunādikaṃ gopittakalkiṃta pānādibhiḥ paraṃ śvadaṣṭau ṣadham | vaidehī pippalī |
157.73
jalavetasapatrādikvāthaḥ subodhaḥ | tatsiddhamiti jalavetasapatrādisiddhaṃ ghṛtaṃ pānādiprayogājjalatrāse sarvaviṣeṣu nna garuḍopamam |
157.76
yavādīnāṃ pañcamūlāntānāṃ kvāthe dviguṇakṣīre aśvagandhādibhiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ sarpiḥ sādhayet | tadghṛtaṃ sarvān śuno daṃṣṭrayā kṛtānupadravān nihanti |
157.78
tatra yadā saṃśodhanaṃ dadyāttadāvaśyameva tīkṣṇaireva nātīkṣṇairyaismādasampyak śuddhasya nirūḍhepi vraṇe tadviṣaṃ kupyati |
157.80
asya cālarkadaṣṭasya saritastīre vā catuṣpathe vā sthaṇḍile bhūpradeśe gocarmamātrasthāne lipte jvalitāgnau kuśaiśvāstṛte saratnabījādibhiḥ kumbhairghaṭaiḥ snānaṃ syāt | saratnairbījairanyaiścauṣadhaiśca saha ye vartante te tathoktāḥ | ye ca kumbhāḥ siddhamantreṇāṣṭottaraṃ śataṃ vārānabhimantritāstaiḥ | ye jalena pūrṇāḥ santaste | ye aṣṭottaraṃ śatamunmānane bhavanti taiḥ kalaśaiḥ |
157.81
alarkādhipata ityādi svāhānto mantrolakārtte puruṣe sarvakarmasu śasyate | he alarkābhidhāna, adhipate, svāmin, he yakṣagaṇānāṃ sārameyagaṇānāṃ cādhipa | enamalarkajuṣṭaṃ me nirviṣaṃ kuru mācirāt śīghraṃ svāheti mantrapadam |
157.82
catuṣpādbhiḥ prāṇibhiḥ dvipādbhiśca manuṣyādibhirnakhaparikṣataṃ dantaparikṣataṃ ca rāgādyānvitaṃ sacchūyate pacyate ca|
157.83
somavalkādinā lepo nakhadantaviṣāpahaḥ | somavalkaḥ kaṭphalatvak | haṃsapadī prasiddhaiva | aśvakarṇo madhusravā pūrvadeśe prasiddhaḥ | nakhadantaviṣāpaha ityatra manuṣyāṇāṃ dantanakhakṣataṃ viṣamanpatra maithunādityāstikāḥ | jejaṭaḥ |
|| iti ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
viṣāṇāṃ tadrogāṇāṃ ca nirṇayaṃ kṛtvā viṣe ya upadravāstāṃstaccikitsāṃ ca pradarśayitumadhyāya ārabhyate |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit