Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 157: atha ṣaṭcatvāriṃśodhyāyaḥ

Śaśilekhā 157

Language
Sanskrit

atha ṣaṭcatvāriṃśodhyāyaḥ

157.p1

jaṅgamaviṣaprakrameṇa mūṣikālarkaviṣayościkitsāṃ pradarśayitumadhyāya ārabhyate |

157.3

lālanādayoṣṭādaśa mūṣikāḥ | mūṣikasya prasiddhatvāt bhedakīrtanameva | alarkasya tu lakṣaṇaṃ vakṣyate |

157.6

eṣāṃ mūṣikāṇāṃ sambandhi śuknaṃ yasminnaṅge patati yadvā yadaṅgaṃ mūṣikaśukradigdhairaṅgeḥ spṛśanti tatrāsre rakte dūṣite pāṇḍutvaṃ ca gate granthādikaṃ bhavati | śleṣmaṇāmuviddhānāṃ bahūnāmākhupotakānāṃ chardanaṃ vamanam |

157.7

sarve cākhuviṣaṃ vyavāyi vyāpakaguṇa svabhāvaṃ kṛcchraṃ kṛcchrasādhyaṃ bhavati | bhūyo bhūyaśca kupyati |

157.8

mūrcchādikamasādhyamūṣikaviṣalakṣaṇam | [ aṅgaśabdaḥ śophādiṣu triṣu sambadhyate ]

157.9

śūnavastimityādikaṃ cākhudoṣitaṃ varjayet | cucchundurusamānagandhaṃ ca | cucchundururjātyā dīrghamukho mūṣikaḥ | śuna ityādinā alarkasya lakṣaṇamucyate |

157.11

śunaḥ sārameyasya śleṣmolbaṇā doṣāḥ saṃjñāvahāḥ sirāḥ āśritya saṃjñāṃ cetanāṃ muṣṇanto dhātūnāṃ śuno

157.12

tena tathāvidhenālakārkayena śunā daṣṭasya puṃso daṃśaḥ supta acetanaḥ san kṛṣṇamasṛk kṣarati | tataśca tṛṣṇādyudbhavo bhavati |

157.13

anena ca śvadaṃśaprakāreṇānyepi vyālā kṣudrā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ sṛgālādayo boddhavyā jñeyāḥ | ( sṛgālādaya ityādiśabdena biḍālādayo gṛhyante | vyālā duṣṭasattvāḥ | )

157.15

sarvatra saviṣe daṃśe kaṇḍvādi kaṃ liṅgama | etadviparīte nirviṣam |

157.16

yenaiva prāṇinā daṣṭastasyaiva sambandhinī śceṣṭāstasyaiva rutaṃ kurvan puruṣo vinaśyati | tameva ca prāṇinamakasmādādarśādiṣu paśyannapi vinaśyati |

157.17

adaṣṭopi yaḥ puruṣo jalasya darśanena vā sparśanena vā śabdena vā santrasettaṃ jalasantrāmanāmnā rogeṇa yuktaṃ jahyāt |

157.18

ākhunetyādinā mūṣikāṇāṃ sādhāraṇī cikitsā | suvodham | daṃśadāhena vinā karṇikā sambhavati |

157.19

dagdhaṃ daṃśaṃ daṃśavraṇaṃ visrāvayet | pracchitaṃ ceti vakṣyamāṇatvādvisrāvaṇaṃ pracchānena | tataḥ śirīṣādibhiramṛtavallyantai pralepayet | śirīṣarajanīkuṣṭhamiti suśrutapāṭhaḥ |

157.20

agāradhūmādibhirlepaḥ ākhuviṣaṃ jayati karṇikāyāḥ pātanaśca |

157.21

tato lepādanantaramamlaiḥ kāñjikādibhiḥ kṣālayitvānu paścāt toyaiḥ kṣālayitvā pālindyādibhirlepayet | pālindī śyāmā trivṛt | anyaiśca viṣaghnaiḥ śophaghnaiśca haridrādibhirlepayet | athavā drutaṃ śīghraṃ sirāṃ mokṣayet |

157.22

jālinīkvāthena chardanaṃ śukākhyāṅkolyośca kvāthena | kośavatyādiphalānāṃ cūrṇe dadhnā pītvā viṣaṃ vamet | śukākhyā śirīṣaḥ | kośavatī kośātakī | jīmūtaḥ kṛtavedhanaḥ |

157.23

vacādikaṃ gomūtreṇa piṣṭvā pūrvakalpeneti dadhnā pātavyam | tatsarveṣāmundurūṇāṃ viṣaṃ hanti |

157.24

niṣpāvasuvarcalādyāmādibhirardhacairardhaślokairvamanatrayaṃ bhavati | rāmaṭhakaṃ hiṅgu |

157.25

vāntasya sato hṛdaye śuddhe śūlādikaṃ yadi syāttatraitadauṣadham | kimityāha |

157.27

jīrakamityādi vyākhyāsamam | tuṅgākhyaṃ nāgakesaram | madhuro gaṇaḥ sūtroktaḥ |

157.28

dvipippalyādikvāthe kṛtā peyā ca tadguṇā jīrakādiṣāḍavaguṇā |

157.29

trivṛdādikalko virecanaṃ iṣyate | śirīṣasya sāraḥ phalāni ca śirovirecane |

157.30

vyoṣasūkṣmarajonivato gomayarasoñjana iṣyate | kapitthagomayaraso mākṣikayukto'valehane |

157.31

taṇḍulīyakasya mūlena siddhaṃ ghṛtaṃ pāne hitam | amṛtānvitairdviniśādibhirvā siddhaṃ ghṛtam | raktā mañjiṣṭhā | subodham | āsphotorkaḥ | pañcakāpitthaṃ kapitthasya tvakpatrapuṣpaphalamūlāni taiḥ pañcābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ vā |

157.33

viriktasya yadi nābhiśūlaṃ purīṣaṃ vā vibaddhaṃ gude vā vikartikā syāttatra pippalyādibhirviśvabheṣajāntaiḥ śṛtaiḥ siddhāṃ śītāṃ śarkarāmadhuyuktāṃ peyāṃ pibet | samaṅgā mañjiṣṭhā |

157.35

naladādidīpyakāntaṃ kutalakṣāratoyena piṣṭhaṃ madhusarpiṣā dadhnā vā prāśayet | kutalastilakāṇḍam | kṣaudrādikamājyāntamekatomiśrībhāvena pītaṃ viṣaghnaṃ bhavati |

157.37

athavā śarapuṅkhāyāḥ prasiddhāyāścūrṇaṃ takreṇa pibet aṅkolamūlatvakprayogaḥ subodhaḥ |

157.38

payasyayā śarkarayā madhukena ca yuktaṃ payaḥ prakaraṇāt sarvonduruviṣāpaham | payasyā kṣīrikā |

157.40

yaśca mūṣikaviṣe jvaravān bhavati sa kirātatiktakādīnāmanyatamaṃ pivet | ākhuvinnā ( mūṣikaparṇī )

157.42

karṇikāṃ sthirāṃ mandarujāṃ ca satīṃ pracchet pātayeta vā | śyāmādīnyekaikaṃ tilakalkayogāt karṇikāśātanāni | lāṅgalikā viśalyā | kiṇihī girikarṇikā | ākhuvṛkṣo jīmūtakaḥ | añjanakī nīlinī |

157.44

ityāvṛttāṃ kriyā sāmānyena nirdiṣṭā viśeṣatastūcyate lālanenetyādinā |

157.45

lālāsrāvāntaṃ lālanena jāyate | tatra samākṣikaṃ taṇḍalīyakacūrṇaṃ lihyāt |
capalākhyena vamirmūrcchā tṛḍvā jāyate | tatra devadārumustasahitāṃ triphalā lehayet |

157.47

putrakākhyena granthisambhavāntam | tatra śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca madhunā lehayet |

157.48

hasirākhyena romaharṣaṃṇāntam | tatra suṣṭhu vamanaṃ kṛtvā āragvadhādikvāthaṃ pāyayet |

157.49

cikirākhyena bhramāntam | atra jālinīkvāthena vamanaṃ kṛtvā aṅkolasāraṃ pibet |

157.50

ajinākhyena hṛdgrahāntam | tatra sudhākṣīreṇa kalkitāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihyāt |

157.51

kaṣāyadantākhyena nidrā hṛcchoṣaḥ atikṛśatā ca | tatra śirīṣasya sārādikaṃ kṣaudreṇa lehayet |

157.52

kulakākhyena daṃśamaṇḍale rujāstrāvau rājayaśca | tatra sindhuvārasahitau sahau kuṣṭhanakhe madhuplutau lihyāt |

157.53

kokilākhyenogrā granthayo dāruṇau ca dāhajvarau | tatra nīlyādikvāthasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet |

157.54

kapilākhyena tṛḍantam | atra śvetāṃ śvetavacāṃ śvetapunarnavāṃ ca madhunā lehayet |

157.55

kṛṣṇenāsitākhyena raktaṃ sadā vamati durdine tu viśeṣāt | tatra palāśabhasmodakādikaṃ pibet |

157.56

aruṇādyāḥ pañcapṛthagdoṣādisambhavān kramādrogān janayanti | sarve ca granthikarṇikāyuktā bhavanti | aruṇo vātasambhavān rogān janayati | śabalaḥ pittasambhavān | śvetaḥ kaphasambhavān | kapotaḥ sannipātasambhavān palitondurosrasambhavāniti kramārthaḥ |

157.59

karañjādikvāthe kapitthādikalke dadhikṣīraprasthābhyāṃ yuktaṃ ghṛtaprasthaṃ pacet | tat ghṛtamaruṇādīnāṃ pañcānāṃ viṣanāśanam | kākādanyāḥ kākamācyāśca svarasena śṛtaṃ ghṛtaṃ cāruṇādīnāṃ pañcānāṃ viṣanāśanam |

157.60

cucchundarākhyena klamādiviṣūcikāntam | tatra yavanālakṣārādikaṃ pāyayet | yavanālakṣāro yavakṣāraḥ |

157.61

rasālākhyena grīvāyāḥ stambho daṃśamaṇḍale vedanā ca | tatra mahāgadākhyamagadaṃ ghṛtamākṣikasaṃyutaṃ lihyāt | mahāgadākhyo'gadaḥ sarpaviṣapratiṣedhoktaḥ |

157.62

yanmūṣikaviṣaṃ cikitsayā niśśeṣaṃ na nirastaṃ tadabhradarśane prakupyati | athavā yenaiva doṣeṇādhikaṃ yanmūṣikaṣikaṃ tattasya vṛddhihetuṣu kāleṣvāyuṣkāmīyokteṣu prakupyati |

157.63

tatra saśeṣaviṣavṛddhau avasthānatikrameṇa yathādoṣaṃ ca nirdiṣṭā upakramā prayojyāḥ syuḥ | tathā dūṣīviṣāpahāścopakramāḥ | iti mūṣikaviṣopakramaḥ |

157.64

alarkadaṣṭasya daṃśaṃ daṃśavraṇaṃ uṣṇena sarpiṣā dagdhvā taṃstairnānāvidhairagadaiḥ pradihyāt | purāṇaṃ pañcavatsarātītaṃ ca ghṛtaṃ pibet | athavā vraṇasyopari pratyakpuṣpīraso niṣpīḍyaḥ | pratyakpuṣpī apāmārgaḥ |

157.65

tilādīnāṃ kalkena muhurmuhurlepaḥ paraṃ śvadaṃśaviṣajit |

157.66

nalamūlamityādi subodham | dantaiścarvitāni yāni mātuluṅgapatrāṇi tairdaṃśaṃ badhnīyāt |

157.67

asya cālarkadaṣṭasyārkakṣīrayuktaṃ yogyaṃ virecanamāśu yuñjyāt |

157.68

śvetāṃ śuklapuṣpāṃ punarnavāṃ dhurdhūrakaphalairyuktāṃ pibet |

157.70

palalādikamaikyaṃ miśrayitvā prayuktamārkaṃ viṣaṃ bhinatti | yathā ghanasamūhaṃ vāyuḥ | rūpikā arkaḥ |

157.71

laśunādikaṃ gopittakalkiṃta pānādibhiḥ paraṃ śvadaṣṭau ṣadham | vaidehī pippalī |

157.73

jalavetasapatrādikvāthaḥ subodhaḥ | tatsiddhamiti jalavetasapatrādisiddhaṃ ghṛtaṃ pānādiprayogājjalatrāse sarvaviṣeṣu nna garuḍopamam |

157.76

yavādīnāṃ pañcamūlāntānāṃ kvāthe dviguṇakṣīre aśvagandhādibhiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ sarpiḥ sādhayet | tadghṛtaṃ sarvān śuno daṃṣṭrayā kṛtānupadravān nihanti |

157.78

tatra yadā saṃśodhanaṃ dadyāttadāvaśyameva tīkṣṇaireva nātīkṣṇairyaismādasampyak śuddhasya nirūḍhepi vraṇe tadviṣaṃ kupyati |

157.80

asya cālarkadaṣṭasya saritastīre vā catuṣpathe vā sthaṇḍile bhūpradeśe gocarmamātrasthāne lipte jvalitāgnau kuśaiśvāstṛte saratnabījādibhiḥ kumbhairghaṭaiḥ snānaṃ syāt | saratnairbījairanyaiścauṣadhaiśca saha ye vartante te tathoktāḥ | ye ca kumbhāḥ siddhamantreṇāṣṭottaraṃ śataṃ vārānabhimantritāstaiḥ | ye jalena pūrṇāḥ santaste | ye aṣṭottaraṃ śatamunmānane bhavanti taiḥ kalaśaiḥ |

157.81

alarkādhipata ityādi svāhānto mantrolakārtte puruṣe sarvakarmasu śasyate | he alarkābhidhāna, adhipate, svāmin, he yakṣagaṇānāṃ sārameyagaṇānāṃ cādhipa | enamalarkajuṣṭaṃ me nirviṣaṃ kuru mācirāt śīghraṃ svāheti mantrapadam |

157.82

catuṣpādbhiḥ prāṇibhiḥ dvipādbhiśca manuṣyādibhirnakhaparikṣataṃ dantaparikṣataṃ ca rāgādyānvitaṃ sacchūyate pacyate ca|

157.83

somavalkādinā lepo nakhadantaviṣāpahaḥ | somavalkaḥ kaṭphalatvak | haṃsapadī prasiddhaiva | aśvakarṇo madhusravā pūrvadeśe prasiddhaḥ | nakhadantaviṣāpaha ityatra manuṣyāṇāṃ dantanakhakṣataṃ viṣamanpatra maithunādityāstikāḥ | jejaṭaḥ |
|| iti ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
viṣāṇāṃ tadrogāṇāṃ ca nirṇayaṃ kṛtvā viṣe ya upadravāstāṃstaccikitsāṃ ca pradarśayitumadhyāya ārabhyate |

Linked texts (1)