Ashtangasamgraha 159: atha aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 159
- Language
- Sanskrit
atha aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
159.p1
sarvakriyābhirasidhyato jaṅgamaviṣasya prasaṅgenānyeṣāmapi rogaviśeṣāṇāmasidhyatāṃ sthāvaraviṣaikasādhyatvāt sthāvaraviṣasya jaṅgamaviṣaikasādhyatvācca tadupayogamadhikṛtyādhyāya ārabhyate |
159.1
mantrairviṣaharaistantraiścauṣadhādibhirasidhyati viṣe prativiṣaṃ vijātīyaṃ yojyam | sthāvarasya jaṅgamaṃ jaṅgamasya sthāvaramityarthaḥ | kadetyāha | pañcame vege'tīte atikrānte saptame anatikrānte ca sati | prabho rājño nivedya uktvā | yathā | ahamasya viṣeṇa mumūrṣostṛṇīkṛtabhūrimantratantrasya jīvitanirāśabandhuvargasya atistokampyanāśaṅkyamānaprāṇapratyāgamanasya viṣeṇa jīvitaṃ prārthayiṣya iti | evamayamasryāyuḥ kṣayepi varāko'yaśasā na yujyate | siddhe tu sumahadyaśa āsādayati | athavā naiva kasyaciddevamākhyāya yadyayamasmai viṣaṃ yokṣyati tarhyauṣadhamātravyājenāpi siddhau yaśa eva asiddhau tvayaśasaḥ pūrvasmādiva viṣāt prasaṅgo neti |
159.2
siddhamantradharaḥ sannādito dharaṇībandhaṃ pradeśarakṣāṃ kṛtvā viṣaṃ yojayet | dharaṇībandhaheturnahi mantrasahāyasya bhiṣajo viṣamavidheyatāṃ yātīti |
159.3
sthiraṃ sthāvaraṃ viṣaṃ guṇaiḥ śleṣmaṇastulyamūrdhvagamaṃ ca | jamaṅgaṃ viṣaṃ pittena guṇaistulyamadhogāmi ca | prāyograhaṇaṃ viṣayavyabhicārasūcanārtham |
159.4
ityanena prakāreṇa sthāvarajaṅgame viṣe yato guṇairviparyastaiḥ parasparaṃ viparīte ataste viṣe parasparaṃ nihataḥ sthāvareṇa jaṅgamaṃ hanyate jaṅgamena ca sthāvaramiti tasmāddhetordaṣṭānāṃ pāne lepe ca mūlaviṣaṃ yuñjyāt |
159.5
kuśalaśca vaidyaḥ pavanāśibhiḥ sarpairviṣapītaṃ daṃśaye t viṣe'nyatare dehasthite tadviparītaṃ viṣapratimaṃ na kiñcidanyanniārviṣīkaraṇaṃ vidyate |
159.6
yadā ca jaṅgame viṣe maulaṃ viṣaṃ prayujyate tadā yathāyathaṃ jaṅgamāpekṣayā hīnamadhyādhikāṃ trividhāṃ mātrāṃ prayuñjīta caturbhiryavairhīnā mātrā ṣaḍbhirmadhyamā aṣṭābhiruttamā iti sarpadaṣṭe |
kīṭairdaṣṭe tu dvau yavau mūlaviṣasya yuñjyāt | vṛścikairdaṣṭe tilamātram | asṛk sthite viṣe naiva viṣāntaraṃ yuñjyāt |
159.8
lūtādṛṣṭasya pāna eva viṣaṃ neṣyate api tu suniścitaṃ lūtādaṃśaṃ jñātvā pracchāya lepayet | suniścitatvajñānāya hetuḥ saviṣe yuktaṃ viṣamamṛtaṃ bhavati nirviṣe tu viṣaṃ viṣameveti | tasmādyadi lūtādaṃśaḥ saviṣastato viṣalepaḥ | anyahetukāścet sphoṭādayo na viṣalepaḥ kāryaḥ | yathārthaṃ mātrābhiti yaduktaṃ tadevopavṛṃhyate | abale ca viṣe atibalaṃ viṣaṃ viṣameva na tvauṣadham | prayogavaśāttu vyāpannaṃ viṣaṃ viṣameva natvamṛtam |
159.10
yatra tu saviṣovāstyādaviṣo vetyāśaṅkā tatrāviruddhānagadānupayojayet na tu viṣam | yato niścitaṃ nirviṣasyā'gado gado vyādhiḥ | tadvat saviṣasyāpi kriyākālātipāte prayuktaḥ agado vyādhiḥ | tasmāt bhāvābhāvābhyāṃ mātrādibhiśca yatnato viṣasadbhāvaṃ jānīyāt|
159.11
sāktukādikaṃ viṣaṃ karmaṇyaṃ karmaṇi sādhu snigdhādiguṇaṃ ca ebhyo'nyanna jātu prayoktavyam | kālakūṭaṃ viśeṣato na prayoktavyam |
159.13
tīkṣṇe viṣe'vacārite anantaramavyavadhānena ghṛtaṃ peyaṃm | kimbhūtaṃ ghṛtamityāha | sabhāṅgārthādikamathavā'gāradhūmādibhiḥ samanvitamayavā arjunatvacaṃ cūrṇitāṃ madhusarpibhyo lihyāt |
159.17
kṣīretyādinā viṣaprayogaḥ | viṣasyamātrā tūktā | viṣaṃ kṣīrādibhiryuktaṃ pītaṃ viṣaṃ hanti | sinduvāratagarābhyāṃ yuktaṃ pītaṃ viṣaṃ mṛtasañjīvanam | śirīṣapuṣpatagarābhyāṃ yuktaṃ pītaṃ viṣamākhuviṣāpahaṃ bhavati | devadārvyādibhiryuktaṃ pītaṃ viṣaṃ samastaviṣāṇāṃ nāśanam | manaḥśilādikaṃ nāsādhmānaṃ nissaṃjñānāṃ bodhanam | alaṃ haritālam | amarāhvayaṃ devadāru | raktā gañjiṣṭhā |
159.18
viṣodbhave dāhe sarvāṅgasantāpe saktvādibhirlepo hitaḥ | saktavo yavānām |
159.20
krodhayitvā sarpamuttaptavaktradhūmaṃ ca kṛtvā tena daṇḍabaddhaṃ māṃsaṃ daṃśayet | tasya māṃsasya cūrṇe pāyayedyo viṣapītastamanyairagadairaśakyam |
159.21
na kevala viṣa eva viṣaṃ yojyaṃ yāvadvikṣāccheṣāṇāmupāyānāṃ parikṣaye asiddhāvanyeṣvapi rogeṣu viṣaṃ yojyam | yastu rasāyanagaveṣī rasāyanamabhilaṣati tasya nityaṃ viṣaṃ yojyam |
159.22
ghṛtopaskṛtādidehasya śītavasantayorbhānavudite sūryodaye prātarviṣaṃ yojyam | ātyayike tu vyādhau grīṣmepi yojyam |
159.24
varṣāsu durdine ca viṣaṃ na yojyam | krodhanādike ca puruṣe na yojyam | tathā kṣudādibhirnipīḍite | vyādhyantaraṃ viṣaviṣayādanyo vyādhiḥ | subodham |
159.25
viṣe abhyaste api sātmyībhūtepi varjanīyān yatnādvivarjayet | viśeṣeṇa tu rūkṣamannam | kiṃ tadityāha | kaṭvamletyādi | ajīrṇato viśeṣeṇa bhayaṃ gṛhītavyam |
159.26
rūkṣāśino narasya viṣaṃ dṛgvibhramādīn kuryāt ajīrṇāttu mṛtyumeva |
159.28
haritālasya bhāvanāprayogaśca subodhaḥ | taditi bhāvitaṃ haritālam | sarvaje sannipātaje |
159.30
lodhrādibhiryuktaṃ viṣaṃ paraṃ jīrṇajvaraharam | nikumbhādibhiḥ kṛto modako guḍako jīrṇajvarādikaṃ hanti | śikhikarkisarayuktaṃ viṣaṃ viṣamajvaraṃ jayati | śikhī citrakaḥ | karkī karkaṭaśṛṅgī |
159.31
viṣādikaṃ taṇḍulodakena pītaṃ raktapittasya bheṣajaṃ bhavati |
159.32
viṣādikaṃ vedanādiyukte duṣṭavraṇe lepanaṃ yojyam |
159.33
sitādikaṃ madhunā līḍhaṃ śvāsahikkāharam | viṣānvitaṃ kṣaudrādikaṃ līḍhaṃ chardighnam | madhu yaṣṭīmadhu |
159.37
viṣādīnyātiviṣāntāni mūtrakṛcchraghnāni | mūtraśilājatubhyāṃ yuktaṃ viṣamudāvartāśmarīharam |
159.38
gomūtrādikamekataḥ pītaṃ vajravadaśmarīṃ dārayati | [ gomūtrakṣīrasindhūtthamiti ca pāṭhaḥ | ]
159.39
samūlā mūlayuktā pippalī | pippalīmūlaṃ mūtraṃ viṣaṃ ceti śūlaharam | tathaiva viṣadravantyādikam |
159.40
eraṇḍatailādikaṃ sarpiṣā sahitaṃ pītaṃ vātāṇḍatvaṃ vātavṛddhimpohati nāśayati |
159.41
triphalādikaṃ gulmasya prabhedanaṃ vidāraṇaṃ bhavati | viṣādikaṃ gulmaplīhornibarhaṇaṃ nāśanam | plīhā plīhodaram |
159.42
payasā kṣīreṇayuktaṃ śatāhvādikaṃ plīhodaraghnaṃ bhavati | krimijidviḍaṅgam !
159.43
vāyasyāḥ kākodumbarikāyāḥ mūlānāṃ kvāthena pītaṃ viṣaṃ kuṣṭhaharam |
159.44
vāyasyādīnāṃ kvāthena pītaṃ viṣaṃ kuṣṭhajit | plīhaghno rohiṣaḥ | ibhakaṇā hastipippalī |
159.46
avalgujabījādīni vāriṇā piṣṭāni taiḥ saindhavayukto lepaḥ kuṣṭhanāśanaḥ syāt | avalgujaḥ somarājī | eḍagajaḥ prapunnāṭaḥ | anyo lepaścitrakādibhirgomūtrapiṣṭairbhavati | citrakārkayormūlam | anyo lepo manohnādibhiragāradhūmāntairbastasyājermūtreṇa kalpitairbhavati | manohnā manaśśilā | snukapayaḥ sudhākṣīram | candralekhā somarājī |
159.47
bhallātakādibhirgomūtrapeṣitairlepo vicarcikādyapahaḥ | bhallātakoruṣkaraḥ | agniścitrakaḥ | śamyākasyāragvadhasyapatrādikaṃ takrapeṣitaṃ tadguṇaṃ bhallātakādiguṇaṃ vicarcikādighnāmityarthaḥ |
159.48
viṣādibhiramlaiḥ kāñjikādibhiḥ piṣṭairlepaḥ śvitrāṇi jayet | dāruṇaṃ puṇḍarīkākhyaṃ kuṣṭhaṃ ca | dvīpicitrakaḥ | guñjānimbayoḥ phalam |
159.51
vakrādikaṃ khadiratoyena piṣṭaṃ trirātramuṣitaṃ viṣeṇa saṃsṛṣṭaṃ kṛtvā śvitrī pivet | rasaḥ sarjarasaḥ bolañca| tatastena kilāse ye sphoṭā jāyante tān kaṇṭakena vimidyānupaścāt kuṣṭhoktairlepairlimpet | athavā sphoṭeṣu bhinneṣu karavīrādibhiraruṣkarāntairbastamūtreṇa piṣṭairlimpet | dvipapippalī hastipippalī |
159.54
lākṣādibhirmaricāntaistailaṃ kaṭutailaṃ vā śvitrasyābhyañjanaṃ pacet | etacchreṣṭhaṃ savarṇikaraṇam | suvodham |
159.55
vīrādibhiḥ pralepo mūḍhagarbhāṇāṃ garbhapātanaḥ prayojyaḥ |
159.56
bījapūrasvarasādikaṃ saviṣaṃ viṣasahitaṃ pivantī bandhyā strī suputraiḥ parivāryate |
159.57
yastu naṣṭaśukraḥ sadrakṣādiyuktaṃ paya upayuñjītetyarthaḥ |
159.59
āmalakarasenāsakṛdanekavāraṃ bhāvitaṃ viṣaṃ śaṅkhena yuktamañjanaṃ pragāḍhaṃ ghanaṃ timiraṃ praṇudati |
159.60
indrāyudhanāmakaṃ viṣaṃ stanye ghṛṣṭamañjanaṃ kācajit bhavati | vījapūrarase ghṛṣṭaṃ viṣaṃ saśarkaraṃ tadvaditi kācājidañjanam | tathaiva māgadhikādibhiryuktaṃ viṣamañjanam |
159.61
pippalīyuktaṃ viṣaṃ gomūtrabhāvitaṃ śukrajidarmajiccāñjanam |
159.63
samudraphenādīni kūrmapṛṣṭhāntāni parasparatulyāni | tebhya ekīkṛtebhyo'rddhāṃśā manaśśilā | maricādīni yathottaramarddhahīnāni | tena manaśśilāyā arddhena hīnaṃ marican | tasyārddhena hīnaṃ saindhavam | tasyārddhenāyorajaḥ | ayorajasā samaṃ viṣam | madhunā mākṣikeṇa kṛteyaṃ rasakriyā śuklādihṛt | kuruvindo mustaḥ |
159.64
viṣaprayogādañjite netre śītatoyenābhīkṣṇaṃ siñcet |
159.65
pillekṣi likhitvā laśunakandādibhiḥ surasārasapeṣitaiḥ pūrvaṃ pūrayet | paścācca sarpiṣā pūrayet | sarpireva pāyayecca | surasā mūrvī |
159.66
madhūkasārādibhirdhṛtaṃ pakvaṃ cirotthite rātryandhatve śreṣṭhaṃ santarpaṇam |
159.67
pratyakpuṣpyādikaṃ nasyaṃ śirorujāṃ śamanaṃ nāśanam | athavā ghṛtādikaṃ viṣasaṃyutaṃ nasyaṃ śirorukśamanam | pratyakpuṣpyapāmārgaḥ |
159.68
śuṇṭhyādikaṃ nasyaṃ pūtināsajit |
159.69
kaṭutailādi subodham |
159.71
prapauṇḍarīkādibhiḥ sādhite tailaṃ gaṇḍūṣeṇa mukhāmayān nihanti | sindhusamudbhavaṃ saindhavam |
159.72
devadārvādikaṃ pītaṃ vācaḥ skhalanatāṃ skhalanaṃ hantīti kāśyapa āha | viṣaprayogasya prayojanamucyate |
159.73
viṣāśino narasya śatrubodyṇā prayuktādviṣāt garācca lūtāditaśca bhayaṃ nāstīti | | iti aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | || iti viṣatantraṃnāma pañcamaṅgaṃ sampūrṇam ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit