Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 159: atha aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 159

Language
Sanskrit

atha aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

159.p1

sarvakriyābhirasidhyato jaṅgamaviṣasya prasaṅgenānyeṣāmapi rogaviśeṣāṇāmasidhyatāṃ sthāvaraviṣaikasādhyatvāt sthāvaraviṣasya jaṅgamaviṣaikasādhyatvācca tadupayogamadhikṛtyādhyāya ārabhyate |

159.1

mantrairviṣaharaistantraiścauṣadhādibhirasidhyati viṣe prativiṣaṃ vijātīyaṃ yojyam | sthāvarasya jaṅgamaṃ jaṅgamasya sthāvaramityarthaḥ | kadetyāha | pañcame vege'tīte atikrānte saptame anatikrānte ca sati | prabho rājño nivedya uktvā | yathā | ahamasya viṣeṇa mumūrṣostṛṇīkṛtabhūrimantratantrasya jīvitanirāśabandhuvargasya atistokampyanāśaṅkyamānaprāṇapratyāgamanasya viṣeṇa jīvitaṃ prārthayiṣya iti | evamayamasryāyuḥ kṣayepi varāko'yaśasā na yujyate | siddhe tu sumahadyaśa āsādayati | athavā naiva kasyaciddevamākhyāya yadyayamasmai viṣaṃ yokṣyati tarhyauṣadhamātravyājenāpi siddhau yaśa eva asiddhau tvayaśasaḥ pūrvasmādiva viṣāt prasaṅgo neti |

159.2

siddhamantradharaḥ sannādito dharaṇībandhaṃ pradeśarakṣāṃ kṛtvā viṣaṃ yojayet | dharaṇībandhaheturnahi mantrasahāyasya bhiṣajo viṣamavidheyatāṃ yātīti |

159.3

sthiraṃ sthāvaraṃ viṣaṃ guṇaiḥ śleṣmaṇastulyamūrdhvagamaṃ ca | jamaṅgaṃ viṣaṃ pittena guṇaistulyamadhogāmi ca | prāyograhaṇaṃ viṣayavyabhicārasūcanārtham |

159.4

ityanena prakāreṇa sthāvarajaṅgame viṣe yato guṇairviparyastaiḥ parasparaṃ viparīte ataste viṣe parasparaṃ nihataḥ sthāvareṇa jaṅgamaṃ hanyate jaṅgamena ca sthāvaramiti tasmāddhetordaṣṭānāṃ pāne lepe ca mūlaviṣaṃ yuñjyāt |

159.5

kuśalaśca vaidyaḥ pavanāśibhiḥ sarpairviṣapītaṃ daṃśaye t viṣe'nyatare dehasthite tadviparītaṃ viṣapratimaṃ na kiñcidanyanniārviṣīkaraṇaṃ vidyate |

159.6

yadā ca jaṅgame viṣe maulaṃ viṣaṃ prayujyate tadā yathāyathaṃ jaṅgamāpekṣayā hīnamadhyādhikāṃ trividhāṃ mātrāṃ prayuñjīta caturbhiryavairhīnā mātrā ṣaḍbhirmadhyamā aṣṭābhiruttamā iti sarpadaṣṭe |
kīṭairdaṣṭe tu dvau yavau mūlaviṣasya yuñjyāt | vṛścikairdaṣṭe tilamātram | asṛk sthite viṣe naiva viṣāntaraṃ yuñjyāt |

159.8

lūtādṛṣṭasya pāna eva viṣaṃ neṣyate api tu suniścitaṃ lūtādaṃśaṃ jñātvā pracchāya lepayet | suniścitatvajñānāya hetuḥ saviṣe yuktaṃ viṣamamṛtaṃ bhavati nirviṣe tu viṣaṃ viṣameveti | tasmādyadi lūtādaṃśaḥ saviṣastato viṣalepaḥ | anyahetukāścet sphoṭādayo na viṣalepaḥ kāryaḥ | yathārthaṃ mātrābhiti yaduktaṃ tadevopavṛṃhyate | abale ca viṣe atibalaṃ viṣaṃ viṣameva na tvauṣadham | prayogavaśāttu vyāpannaṃ viṣaṃ viṣameva natvamṛtam |

159.10

yatra tu saviṣovāstyādaviṣo vetyāśaṅkā tatrāviruddhānagadānupayojayet na tu viṣam | yato niścitaṃ nirviṣasyā'gado gado vyādhiḥ | tadvat saviṣasyāpi kriyākālātipāte prayuktaḥ agado vyādhiḥ | tasmāt bhāvābhāvābhyāṃ mātrādibhiśca yatnato viṣasadbhāvaṃ jānīyāt|

159.11

sāktukādikaṃ viṣaṃ karmaṇyaṃ karmaṇi sādhu snigdhādiguṇaṃ ca ebhyo'nyanna jātu prayoktavyam | kālakūṭaṃ viśeṣato na prayoktavyam |

159.13

tīkṣṇe viṣe'vacārite anantaramavyavadhānena ghṛtaṃ peyaṃm | kimbhūtaṃ ghṛtamityāha | sabhāṅgārthādikamathavā'gāradhūmādibhiḥ samanvitamayavā arjunatvacaṃ cūrṇitāṃ madhusarpibhyo lihyāt |

159.17

kṣīretyādinā viṣaprayogaḥ | viṣasyamātrā tūktā | viṣaṃ kṣīrādibhiryuktaṃ pītaṃ viṣaṃ hanti | sinduvāratagarābhyāṃ yuktaṃ pītaṃ viṣaṃ mṛtasañjīvanam | śirīṣapuṣpatagarābhyāṃ yuktaṃ pītaṃ viṣamākhuviṣāpahaṃ bhavati | devadārvyādibhiryuktaṃ pītaṃ viṣaṃ samastaviṣāṇāṃ nāśanam | manaḥśilādikaṃ nāsādhmānaṃ nissaṃjñānāṃ bodhanam | alaṃ haritālam | amarāhvayaṃ devadāru | raktā gañjiṣṭhā |

159.18

viṣodbhave dāhe sarvāṅgasantāpe saktvādibhirlepo hitaḥ | saktavo yavānām |

159.20

krodhayitvā sarpamuttaptavaktradhūmaṃ ca kṛtvā tena daṇḍabaddhaṃ māṃsaṃ daṃśayet | tasya māṃsasya cūrṇe pāyayedyo viṣapītastamanyairagadairaśakyam |

159.21

na kevala viṣa eva viṣaṃ yojyaṃ yāvadvikṣāccheṣāṇāmupāyānāṃ parikṣaye asiddhāvanyeṣvapi rogeṣu viṣaṃ yojyam | yastu rasāyanagaveṣī rasāyanamabhilaṣati tasya nityaṃ viṣaṃ yojyam |

159.22

ghṛtopaskṛtādidehasya śītavasantayorbhānavudite sūryodaye prātarviṣaṃ yojyam | ātyayike tu vyādhau grīṣmepi yojyam |

159.24

varṣāsu durdine ca viṣaṃ na yojyam | krodhanādike ca puruṣe na yojyam | tathā kṣudādibhirnipīḍite | vyādhyantaraṃ viṣaviṣayādanyo vyādhiḥ | subodham |

159.25

viṣe abhyaste api sātmyībhūtepi varjanīyān yatnādvivarjayet | viśeṣeṇa tu rūkṣamannam | kiṃ tadityāha | kaṭvamletyādi | ajīrṇato viśeṣeṇa bhayaṃ gṛhītavyam |

159.26

rūkṣāśino narasya viṣaṃ dṛgvibhramādīn kuryāt ajīrṇāttu mṛtyumeva |

159.28

haritālasya bhāvanāprayogaśca subodhaḥ | taditi bhāvitaṃ haritālam | sarvaje sannipātaje |

159.30

lodhrādibhiryuktaṃ viṣaṃ paraṃ jīrṇajvaraharam | nikumbhādibhiḥ kṛto modako guḍako jīrṇajvarādikaṃ hanti | śikhikarkisarayuktaṃ viṣaṃ viṣamajvaraṃ jayati | śikhī citrakaḥ | karkī karkaṭaśṛṅgī |

159.31

viṣādikaṃ taṇḍulodakena pītaṃ raktapittasya bheṣajaṃ bhavati |

159.32

viṣādikaṃ vedanādiyukte duṣṭavraṇe lepanaṃ yojyam |

159.33

sitādikaṃ madhunā līḍhaṃ śvāsahikkāharam | viṣānvitaṃ kṣaudrādikaṃ līḍhaṃ chardighnam | madhu yaṣṭīmadhu |

159.37

viṣādīnyātiviṣāntāni mūtrakṛcchraghnāni | mūtraśilājatubhyāṃ yuktaṃ viṣamudāvartāśmarīharam |

159.38

gomūtrādikamekataḥ pītaṃ vajravadaśmarīṃ dārayati | [ gomūtrakṣīrasindhūtthamiti ca pāṭhaḥ | ]

159.39

samūlā mūlayuktā pippalī | pippalīmūlaṃ mūtraṃ viṣaṃ ceti śūlaharam | tathaiva viṣadravantyādikam |

159.40

eraṇḍatailādikaṃ sarpiṣā sahitaṃ pītaṃ vātāṇḍatvaṃ vātavṛddhimpohati nāśayati |

159.41

triphalādikaṃ gulmasya prabhedanaṃ vidāraṇaṃ bhavati | viṣādikaṃ gulmaplīhornibarhaṇaṃ nāśanam | plīhā plīhodaram |

159.42

payasā kṣīreṇayuktaṃ śatāhvādikaṃ plīhodaraghnaṃ bhavati | krimijidviḍaṅgam !

159.43

vāyasyāḥ kākodumbarikāyāḥ mūlānāṃ kvāthena pītaṃ viṣaṃ kuṣṭhaharam |

159.44

vāyasyādīnāṃ kvāthena pītaṃ viṣaṃ kuṣṭhajit | plīhaghno rohiṣaḥ | ibhakaṇā hastipippalī |

159.46

avalgujabījādīni vāriṇā piṣṭāni taiḥ saindhavayukto lepaḥ kuṣṭhanāśanaḥ syāt | avalgujaḥ somarājī | eḍagajaḥ prapunnāṭaḥ | anyo lepaścitrakādibhirgomūtrapiṣṭairbhavati | citrakārkayormūlam | anyo lepo manohnādibhiragāradhūmāntairbastasyājermūtreṇa kalpitairbhavati | manohnā manaśśilā | snukapayaḥ sudhākṣīram | candralekhā somarājī |

159.47

bhallātakādibhirgomūtrapeṣitairlepo vicarcikādyapahaḥ | bhallātakoruṣkaraḥ | agniścitrakaḥ | śamyākasyāragvadhasyapatrādikaṃ takrapeṣitaṃ tadguṇaṃ bhallātakādiguṇaṃ vicarcikādighnāmityarthaḥ |

159.48

viṣādibhiramlaiḥ kāñjikādibhiḥ piṣṭairlepaḥ śvitrāṇi jayet | dāruṇaṃ puṇḍarīkākhyaṃ kuṣṭhaṃ ca | dvīpicitrakaḥ | guñjānimbayoḥ phalam |

159.51

vakrādikaṃ khadiratoyena piṣṭaṃ trirātramuṣitaṃ viṣeṇa saṃsṛṣṭaṃ kṛtvā śvitrī pivet | rasaḥ sarjarasaḥ bolañca| tatastena kilāse ye sphoṭā jāyante tān kaṇṭakena vimidyānupaścāt kuṣṭhoktairlepairlimpet | athavā sphoṭeṣu bhinneṣu karavīrādibhiraruṣkarāntairbastamūtreṇa piṣṭairlimpet | dvipapippalī hastipippalī |

159.54

lākṣādibhirmaricāntaistailaṃ kaṭutailaṃ vā śvitrasyābhyañjanaṃ pacet | etacchreṣṭhaṃ savarṇikaraṇam | suvodham |

159.55

vīrādibhiḥ pralepo mūḍhagarbhāṇāṃ garbhapātanaḥ prayojyaḥ |

159.56

bījapūrasvarasādikaṃ saviṣaṃ viṣasahitaṃ pivantī bandhyā strī suputraiḥ parivāryate |

159.57

yastu naṣṭaśukraḥ sadrakṣādiyuktaṃ paya upayuñjītetyarthaḥ |

159.59

āmalakarasenāsakṛdanekavāraṃ bhāvitaṃ viṣaṃ śaṅkhena yuktamañjanaṃ pragāḍhaṃ ghanaṃ timiraṃ praṇudati |

159.60

indrāyudhanāmakaṃ viṣaṃ stanye ghṛṣṭamañjanaṃ kācajit bhavati | vījapūrarase ghṛṣṭaṃ viṣaṃ saśarkaraṃ tadvaditi kācājidañjanam | tathaiva māgadhikādibhiryuktaṃ viṣamañjanam |

159.61

pippalīyuktaṃ viṣaṃ gomūtrabhāvitaṃ śukrajidarmajiccāñjanam |

159.63

samudraphenādīni kūrmapṛṣṭhāntāni parasparatulyāni | tebhya ekīkṛtebhyo'rddhāṃśā manaśśilā | maricādīni yathottaramarddhahīnāni | tena manaśśilāyā arddhena hīnaṃ marican | tasyārddhena hīnaṃ saindhavam | tasyārddhenāyorajaḥ | ayorajasā samaṃ viṣam | madhunā mākṣikeṇa kṛteyaṃ rasakriyā śuklādihṛt | kuruvindo mustaḥ |

159.64

viṣaprayogādañjite netre śītatoyenābhīkṣṇaṃ siñcet |

159.65

pillekṣi likhitvā laśunakandādibhiḥ surasārasapeṣitaiḥ pūrvaṃ pūrayet | paścācca sarpiṣā pūrayet | sarpireva pāyayecca | surasā mūrvī |

159.66

madhūkasārādibhirdhṛtaṃ pakvaṃ cirotthite rātryandhatve śreṣṭhaṃ santarpaṇam |

159.67

pratyakpuṣpyādikaṃ nasyaṃ śirorujāṃ śamanaṃ nāśanam | athavā ghṛtādikaṃ viṣasaṃyutaṃ nasyaṃ śirorukśamanam | pratyakpuṣpyapāmārgaḥ |

159.68

śuṇṭhyādikaṃ nasyaṃ pūtināsajit |

159.69

kaṭutailādi subodham |

159.71

prapauṇḍarīkādibhiḥ sādhite tailaṃ gaṇḍūṣeṇa mukhāmayān nihanti | sindhusamudbhavaṃ saindhavam |

159.72

devadārvādikaṃ pītaṃ vācaḥ skhalanatāṃ skhalanaṃ hantīti kāśyapa āha | viṣaprayogasya prayojanamucyate |

159.73

viṣāśino narasya śatrubodyṇā prayuktādviṣāt garācca lūtāditaśca bhayaṃ nāstīti | | iti aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | || iti viṣatantraṃnāma pañcamaṅgaṃ sampūrṇam ||

Linked texts (1)