Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 19: atha dvādaśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 19

Language
Sanskrit

atha dvādaśo'dhyāyaḥ

19.1

āhāramuktvā tatsaṃskāropayogitvānmithyāhārodbhavarogasādhanopayogitvācca prāyopayogināṃ dravyāṇāṃ svarūpaparijñānārthamucyate | tadarthamadhyāyārambhaḥ |

19.2

sarvaṃ śarīraviṣayaṃ vastu dvividhamauṣadhamanauṣadhaṃ ca | tatra auṣadhaṃ pathyamanauṣadhaṃ ca śarīrasyāpathyam | tatrauṣadhaṃ prādhānyādādāvucyate | anauṣadhaṃ vakṣyāmaḥ sarvamauṣadhaṃ śarīrahitaṃ dvividham | ūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca | ūrjaskaraṃ yatsvasthasyāpi balavarṇāgnupacayaṃ karoti | rogaghnaṃ vyādhināśanam | ubhayamapi dvayamapi punardvayātmakamūrjaskare'pi dhātusāmyakaraṇaśaktatvāt vyādhyupaśamaḥ sambhavati | vyādhyupaśame tu varṇabalādyupacayaḥ spaṣṭa eva | tasmāt dvayamāṃpa dvayātmakaṃ tatrāpi yadyatra pradhānaṃ tena vyapadeśa ūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ceti | tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanavājīkaraṇabhedena | rogaghnamapi dvividham | vyādheḥ sthitasya nāśanaṃ naṣṭasya ca punarutpattirakṣaṇam | anenāpi prakāreṇa dvividhaṃ rogaghnam | dravyamadravyaṃ ca | dravyaṃ mūrtta sakalendriyaviṣayaṃ ca | ato'nyadadravyam | etacca dvayamapi rogasya praśamane punarbhavakṣaṇe ca samarthaṃ bhavati | tatra bhaumādibhedena trividhaṃ dravyamihādhyāye vakṣyamāṇam | suvarṇādi lavaṇāntaṃ bāhulyena bhaumam | audbhidaṃ vanaspatyādibhedena caturvidham | tatra phalino vanaspatiḥ | phalinaśabdaḥ phalavati vartate | phalavarhābhyāmimanijatinapratyayāntaḥ | puṣpaprādhānyena phalavān vānaspatyaḥ | vallī santānavatī latāgulmaṃ ca | hrasvaṃ bhūmilagnaṃ bahusūkṣmaśākhaṃ ca vīrucchabdenocyate | phalapāke'ntaḥ parṇādi vināśallakṣaṇo yāsāṃ tā oṣadhyaḥ | jaṅgamaprāṇiyonitvānmadhughṛtamūtrādi jaṅgamamucyate |

19.3

adravyaṃ punarupavāsādi | anilasyāsakalendriyagrāhyatvādamūrttatvāccādravyatvamatraiva vyavahārārtham | bāhyasya saṃvāhanamaṅgalamardanam | ete copavāsādayo'smiṃstantre yathāpradeśaṃ rogaghnatvenoktāḥ | itthauṣadhasyorjaskaratvarogaghnatvābhyāṃ dvaividhyamuktvā tasyaiva daivavyapāśrayatvādina traividhyamucyate | tatra daivavyapāśrayaṃ yat pāpasyopaghātakatvenaiva jaṭharāgnisaṃyogena vinā dhātusāmyakaraṃ mantrauṣadhyādi | atrauṣadhīnāṃ dhāraṇamevābhipretam | valerupahāro devādiṣu | niyamo varjyavarjanam | prāyaścittaṃ vratādi | upavāsaḥ prasiddhaḥ pāpahartṛtve | svastyayanaṃ vedoktaṃ karma | yuktivyapāśrayaṃ tu jāṭharāgnisaṃyogamātrādiviśeṣeṇa dhātusāmyakaraṃ taccāhārasyauṣadhasya ca yojanam | sattvāvajayaḥ sattvasya manaso'vajayaḥ | ahitādviṣayānnigraho nivāraṇam | ityauṣadhasya daivavyapāśrayatvādina traividhyamuktvā 'pakarṣaṇādibhedena tasyaiva traividhyamucyate |

19.4

tāni cāpakarṣaṇādīni pratyekaṃ vāhyābhyantarabhedena dvividhāni | tatra grandhyādīnāṃ śastrādibhirapakarṣaṇaṃ bāhyamapakarṣaṇam | vamanavirecanādināntaḥ sthitasya doṣasyāpakarṣaṇamābhyantaram | prakṛtivighāto duṣṭasya doṣāderdehasthasya śamanaṃ sāmyakaram | vahiḥprayogeṇa doṣaśamanamabhyaṅgādi bāhyaḥ prakṛtivighātaḥ yadddravyamantarmahāśrotaḥ praviśyadoṣānakṣobhayacchamayati tadābhyantaraḥ prakṛtivighātaḥ| etacca pāñcanadīpinādinā saptavidhaṃ vakṣyāmaḥ | nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītādiguṇānāmāhārādīnāṃ varjanam | vyāyāmādivarjanaṃ yathādoṣameva | yathā śleṣmaṇi tatsadṛśaguṇānāmāhāravihārādīnāṃ tyāgaḥ | evaṃ vātapittayorapi | prasaṅgādāha | bāhyāpakarṣaṇena śastrādinā sādhye granthyādau vyādhau bheṣajamauṣadhamāntarāpakarṣaṇam | prakṛtivighāto nidānatyāgaścopayujyate | na tu yathoktabheṣajasādhye grahaṇīrogādau śastrādi bāhyamapakarṣaṇamanukramate | sopayogaṃ na bhavatīti sambandhaḥ |

19.5

ityapakarṣaṇādibhedenauṣadhasya traividhyamuktvā tasyaiva hetuviparītatvādinā traividhyamucyate | tatra hetuviparītaṃ yat vyādhiviśeṣāvivakṣāyāṃ vyādhijanakadoṣakāraṇaṃviparītaguṇam | yathā gurvādiguṇayuktadravyaje vyādhau laghvādiguṇamauṣadham | tathetarasmin laghvādije itarat gurvādi | vyādhiviparītaṃ tu yatra hetuviśeṣavivakṣā nāśrīyata kevalaṃ yathopadeśaṃ svaviṣayavyādhiviśeṣeṇopayujyate | yathā dvau mūlopakramau | laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca | pañcakarmāṇi vamanādīni krameṇa dhūmādīni ca | śastrādisādhyānāṃ ca gulmādīnāṃ vyādhiviparītaṃ vimlāpanādi | vimlāpanaṃ vilayanamupanāhaḥ piṇḍabandhaḥ |

19.6

na kevalametāvadeva vyādhiviparītalakṣaṇaṃ yāvadidamapi | yacceti samuccaye | yat dravyaṃ satyapi vyādhyārambhakadoṣaśamanatve na tajjeṣu sarvavyādhiṣu tathā pathyam | yathaikasminneva vyādhau dṛṣṭānto mustāparpaṭakaṃ yadyapi pittaśleṣmaghnaṃ na tathā gulmādiṣu pittaśleṣmajeṣu hitaṃ yathā jvara iti | evaṃ yavāgvādyapi yathāyathaṃ buddhyā vikalpya vācyam | ubhayārthakāri yadubhayasya hetuviparītasya vyādhiviparītasya ca sambandhinamarthe rogopaśamalakṣaṇametadguṇamapi karoti | tacca daivavyapāśrayaṃ maṇimantrādikṛtam | tathā rogasvabhāvādaviparītasvarūpamapi yadrogopaśamanaṃ karoti tadubhayārthakāri | yathā chardyāṃ tatsvarūpameva vamanamevamapi svabudhyā vikalpyam | pitte vāntarnigūḍhe svedaḥ śasyate | aviparīto'pi pittāt kaṭvādirāsātmyavahāraśceti yathāsaṅkhyena prayojanamantarnigūḍhe bahiḥ pravarttanāya vimārgage svamārgāpādanāyātra tu svedasya pittasyātiśayaprāpterauṣṇyatvaṃ na tu śleṣmādipratibandhanāśanena svedasyeti kāmalādau dṛśyate | śleṣmaṇi cāntarnigūḍha iti hemante'gnivalavatyuyuktyā jñāyate | evamanena prakāreṇa rogādaviparītarmāpa viparītārthaṃ rogasya nāśanaṃ karotīti |

19.7

bahubhirbhedairauṣadhamuktvā'nauṣadhamucyate | tacca dvividhamityādi subodham | ataḥ paraṃ pradhānadravyāṇāṃ rasādibhedaiḥ svarūpamucyate | anyeṣāṃ rasānumānādrasabhedīyādau vakṣyāmaḥ |

19.17

suvarṇamityādi subodham | trapu tiktalavaṇādiguṇaṃ lekhanaṃ kiñcit pittalaṃ ca | sīmaṃ tadguṇaṃ trapuguṇam | muktādayaḥ sarve maṇayo vaiḍūryāni ca ratnāni śaityādiguṇayuktāni śiraḥprabhṛtiṣu dhāraṇāt pāpmādināṃśanāni | anyatsutrodham |

19.25

udadhimalaṃ samudraphenam | sauvīramañjanaṃ kaṣāyatvādiguṇayuktaṃ tasya jātiviśeṣātsrotoñjanādināmaviśeṣaḥ | tatrāñjanajātiṣu madhye srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ tato'pi sauvīram | rasāñjanaṃ tārkṣyaśailam dāruharidrāvikāraḥ kaphaghnatvādiyuktaḥ |

19.34

viṣyandītyādinā pāṃsūtthāntānāṃ sarveṣāṃ lavaṇānāṃ sāmānyaguṇaḥ | pākī pācakrasya svabhāvaḥ saindhavamityādi lavaṇaviśeṣaguṇaḥ | atra cotsargāpavādopabṛṃhakavacanādi sarve svabuddhyā kalpanīyam | utkledi raktaṃ māṃsaṃ ca kledayati | yatra tvekaṃ lavaṇaṃ dve lavaṇe trīṇi lavaṇānītyādi saṃkhyayā prayogaḥ tatra saindhavādiryathāsthitakramo yojyaḥ | saindhavam | saindhavasauvarcale | saindhavasauvarcalaviḍānyevamanye'pi | yavakṣāro gulmādināśanaḥ | sarvaiśca svarjikādiḥ kṣāro'tyarthatīkṣṇatvādiyuktaḥ

19.42

harītakī kaṣāyatvādiśuṇayuktā | vilavaṇā iti lavaṇarasavarjitā | balāduktaṃ bhavati pañcarasā iti | tatrāpi kaṣāyo'dhikaḥ | sā harītakī kuṣṭhādīnanyayāṃśra rogāna vātaśleṣmodbhavān nāśayati | āmalakaṃ tadvat, guṇairharī takīsaddāmiyarthaḥ | akṣaṃ vibhītakaṃ kaṭuvipākitvārdiguṇayuktaṃ īṣacca tadguṇaṃ harītakīguṇayuktamityarthaḥ | iyaṃ triphalā harītakyāmalakavibhītakasamāhāraḥ |

19.49

tvagāditrayaṃ trijātakasaṃjñametadeva nāgakesarayuktaṃ caturjātakam | suvodham | maricaṃ rasapākayoḥ kaṭukaṃ kaphaghnatvādiyuktaṃ ca | ārdrā pippalī śleṣmalādiguṇā | sā pippalī śuṣkā ataḥ ārdrāyāḥ sakāśāt viparītā snigdhatvādiśuṇayuktā ca | evaṃvidhāmapi tāṃ ca pippalīmatiyogena nopayuñjīta vinā ramāyanavidhinā | etacca trayaṃ maricapippalīnāgarasaṃjñakaṃ trikaṭukasaṃjñam | cavikā pippalīmūlaṃ ca maricāt krameṇālpayagam | citrakaḥ pāke pākakartṛtve'gnisamaḥ | etat pippalyādicitrakāntaṃ pañcakola saṃjñitama |

19.57

miśrībhāvāt bilvādikaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaśleṣmāṇau jayet kaṣāyatvādiśuṇayuktaṃ ca | bṛhatyādipañcamūlaṃ ca hrasvaṃ madhurarasavvādiyuktaṃ ca | balādi madhyamaṃ kaphavātaghnatvādiyuktam | abhīrvādi jīvanaṃ nāma pañcamūlaṃ cakṣuṣyatvādiyuktam | darbhāditṛṇapañcamūlasaṃjñitaṃ pittajit | ajaśṛśa‍ṛṅgyādipañcamūlaṃ vallīnāma sarvadoṣaharam | śvadaṃṣṭrādi kaṇṭakanāma | etacca sarvadoṣaharam | kāravyādi pratyekamannānāmāhāryāṇāṃ durgandhaṃ nāśayati | bāṣpikā kaṭukatvādiyuktā | rājikā bāṣpikāsadṛśaguṇā |

19.68

viṣādvayamativiṣā prativiṣā ca | gugguluḥ sparśe picchilaḥ abhyavahārāttu srotovaiśadyakṛt | tathā svādurasatvādiyuktaḥ saṃsano 'nulomanaḥ |

19.83

sarvaṃ candanaṃ śvetaṃ raktaṃ pītaṃ ca | tiktarasatvādiyuktam | tebhyo raktacandanaṃ laghu | balāduktaṃ bhavati śeṣe guruṇī iti | uśīraṃ vālakaṃ ca tathaiva raktacandanavad guṇairvijñeyaṃ jvarādināśanaṃ ca | subodham | niśe dve piṇḍaharidrā dāruharidrā ca | tāmbūlaṃ tāmbūlīlatāpatraṃ sakṣāramīṣatkṣāraguṇayuktam | subodham | koraṇḍaṃ kiṃśukaṃ ca padmādūnaguṇam | nāgaṃ nāgapuṣpam |

19.92

āsyā niṣkriyasyāsane abhyāsaḥ varṇakṛttvādiguṇayuktā| adhvā etadviparītaguṇaḥ| caṅkramaṇamabhivṛdhyādikaraṃ mārutasya vāyorānulomyaṃ ca karoti | pādatramanvarthasaṃjñaṃ pādarakṣaṇamityarthaḥ | tacca khuḍādināśanam | chatraṃ varṇakṛtvādiguṇayuktam | pravāta: pradeśo yatra prakṛṣṭo vātaḥ sa raukṣyādiguṇayuktaḥ | dāhādikaṃ ca jayet | etadviparītaguṇo'pravātaḥ | chāyā tvetān śramādīn vyapohati | adravyāṇāṃ guṇanirdeśastadguṇaśārīradravyābhivṛddhināśahetutvapradarśanāya | rasādīnāṃ rasavīryavipākaprabhāvānāṃ bhedaiḥ parasparaṃ saṃyogaprakārairbheṣajānāmauṣadhānāṃ diṅmātramuktaṃ mārgo darśitaḥ | yato na kiñcidanauṣadhamasti | viṣaṃ māraṇātmakamapi kāryeṣūpayujyate | yaccanauṣadhaṃ pūrvamuktaṃ tanmātrāvasthākālādibaśāt | teṣāṃ ca bheṣajānāṃ rūpāvabodho vanagocarebhyo gopatāpasādibhyo vaidyasya niṣpadyate | iti dvādaśo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)