Ashtangasamgraha 21: atha caturdaśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 21
- Language
- Sanskrit
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
21.2
śodhanaṃ vamanavirecanametatkāraṇatvādvravyaṃ śodhanam | athavā karaṇasādhana eva śodhanaśabdaḥ | ādigrahaṇenāsthāpanānuvāsanādiparigrahaḥ | gaṇaḥ samūhaḥ | teṣāṃ śodhanādigaṇānāṃ saṅgrahamekatra sthāpanamasminnadhyāye kriyate sukhagrahaṇārtham | madanādīnāṃ pañcānāṃ phalaṃ puṣpaṃ patraṃ ca pratyekam | kuṭajādīnāṃ ca phalāni | hastiparṇyāḥ śaradudbhūtāni phalāni | koviṃdārādīnāṃ ca mūlāni | śālmalyādīnāṃ ca picchā maṇḍaprāyam | priyaṅgoḥ puṣpam | tālīsasya patram | piṇḍaharidrāyāḥ śṛṅgaverasya ca kando bhūmibhavaḥ | madhuyaṣṭyā dāruharidrāyāśca sāraṃ kāṣṭham | tagarādīni svarūpeṇaiva | ityetāni sakalāni dravyāṇi vamanopayoge'ṅgattvaṃ yāntīti |
21.3
trivṛtādīnāṃ mūlāni | tilvakādīnāṃ tvak | triphalādi phalāni | caturaṅgulasya phalaṃ patraṃ ca | pūtīkasya tvak phalaṃ patraṃ ca | mahāvṛkṣādīnāṃ kṣīrāṇi | kṣīrādīni . svarūpeṇaiveti virecanopayogīni |
21.4
kośātakyādīnāṃ svarasāḥ arkakṣīramuṣṇodakaṃ ca ubhayopayogi vamane virecane copayujyate | bastiṣu tvauṣadhānyasmābhirnopadiśyante asaṅkhyeyatvāt | asaṅkhyeyatvaṃvyādhyavasthāviśeṣeṣu teṣu teṣu ca cikitsitasthānokteṣvavasthāntareṣu bahubhirbhaidairyato bastaya uktāḥ | bastiśabdenātra sarve nirūhādikamucyate | tāni tu bastidravyāṇi vātādidoṣāpekṣayā vyādhyavasthāpekṣayā ca vibhajet | rasaskandhebhyo rasabhedīye vakṣyamāṇebhyo drākṣādibhya uddhṛtya | sarvabastiṣu ca prāyo bāhulyena yāni dṛśyante dravyāṇi tānyucyante | madanādīnāṃ phalāni | balādīnāṃ mūlāni | saralādīni svarūpeṇaiveti bastyupayogīni |
21.5
apāmārgādīnāṃ phalāni | tālīsādipatrāṇi sarṣapāyāḥ patraṃ phalaṃ ca | śigroḥ phalaṃ patraṃ tvak ca | haridrādīnāṃ kandaḥ patraṃ ca | ativiṣāyāḥ kandaḥ | kuṣṭhādīnāṃ mūlāni | arkālarkayoḥ puṣpaṃ mūlaṃ ca | lodhrādīnāṃ bījāni muruṅgyādīnāṃ puṣpāṇi | agarvādīnāṃ niryāṃsaḥ svayaṃ prasruto rasaḥ | sālādīnāṃ sāraḥ | tejasvinyādīnāṃ tvak | rājādanasya majjā | kṣaudrādīni svarūpeṇaiva | gavādīnāmaṣṭānāṃ mūtrayonitvapaṭhitānāṃ śakṛtaḥ pīḍito rasaḥ | mūtraṃ pittaṃ ca teṣāmevaivaṃvidhāni rasavīryavipākaprabhāvairetatsaddaśānīndriyāṇāṃ cakṣurādīnāmupaśayāni svāsthyasaṃvahakāni tāni snehā yathoktāḥ kṣīraraktādayaśceti śirovirecane nasya upayujyante |
21.6
madhukādīni prāyogike svāsthyavṛttike dhūme yogamarhantīti | agarvādīni snaihikadhūmopayogīni | tīkṣṇāni śirovirecanadravyāṇi haimavatīdantyādīni manaśśilā haritālaṃ ceti tīkṣṇadhūmopayogīni |
21.8
bhavati cātreti tantrarītiḥ | amī yathoktavargā vamanopayogyādayo doṣadūṣyabalakālādīnavekṣya nānāvidhābhiḥkvāthalehādiparikalpanābhiḥ yojitā niyatātmanāmalolupānāṃ sarvavyādhināśanāyālaṃ jāyante paryāptaṃ bhavantītyarthaḥ | iti caturdaśo'dhyāyaḥ |