Ashtangasamgraha 37: atha triṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 37
- Language
- Sanskrit
atha triṃśo'dhyāyaḥ
37.p1
uttamāṅgāddoṣanirharaṇaprasaṅgena dhūmasyāpi tadguṇatvāttadvidhānapradarśanārthamadhyāya ārabhyate |
37.2
atha ityādi | dhūmo hi śiraśśūlādīnāṃ vātakaphajānāmūrdhvajatrurogāṇāṃ praśamāya prayujyate iti sambandhaḥ | pūtiśabdasya ghrāṇamukhābhyāṃ sambandhaḥ | grahaśabdasya hanumanyābhyām| kṣavathuśabdasya nāśābāhulyābhyām| krathanaṃ suptasya nāsāśabdaḥ | tathā śiraḥprabhṛtīnāṃ bṛṃhaṇāya prasādanāya ca tatra śiraḥkapālayorbṛṃhaṇāya | indriyāṇāṃ manasaśca prasādanāya ca | śītadravyanirvṛtto'pyagnisaṃyogāduṣṇatayā pittaraktaviruddhaḥ | sa trividho bhavati | śamano bṛṃhaṇaḥ śodhanaśca | tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaśca | tatra śamana : prāyogiko madhyama iti paryāyaḥ | bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti | śodhano virecanastīkṣṇa iti ca |
37.4
viriktadattabastyādayo dhūmaṃ nārhanti | eṣāṃ svalpo'pi dhūmo bhramādīn janayati | anyeṣāmapyatiyogena bhramādīn janayati |
37.5
eṣu ca bhramādiṣu sarvathā pittakopaḥ | tacca pittaṃ vāyunā kaphena vā saṃsṛṣṭamupalakṣya yathāyogaṃ sarpiṣpānādīnyupayuñjīta | anena ye kecana dhūmahetukā upaghātā vyādhayasteṣāṃ pratīkārā vyākhyātāḥ pittaprādhānyāditi bhāvaḥ |
37.6
viśeṣataḥ sarvasroto gate dhūma ūṣādayo bhavanti | teṣūṣādhmānādiṣu ghṛtādyupayogaḥ tadvidhaireveti ghṛtādisadṛśaguṇairvamanaviṣayeṣu vamanam | teṣvevopārdiṣu kaṭutiktāḥ staiśca nasyagaṇḍūṣāḥ | svedāratimān dāha ūṣaḥ |
37.7
niśāntādyā aṣṭau kālāḥ prāyogikadhūmasya antaśabdaḥ sarvairabhisambadhyate | kṣutāntādaya ekādaśa kālā mṛdordhūmasya | nasyāntādayaḥ pañca kālāstīkṣṇasya | eṣu hi nasyāntādiṣu kāleṣu vātakaphayorulkleśo bhavati |
37.8
atra ca dhūme netraṃ vastinetradravyavat suvarṇādimayamityarthaḥ | agre kaniṣṭhikāgrapariṇāha mūle'ṅguṣṭhāgrapariṇāhamagre rājamāṣapraveśacchidraṃ mūle dhūmavartipraveśacchidram | trikośaṃ yasya vaṃśasyāntaḥ stokastokena trīṇi sūkṣmacchidrāṇi vibandhvāni bhavanti | tairhi pratihato dhūmaḥ śanaiḥ śiraḥ praviśan sukhakaro bhavati | tasya ca netrasyāntaśśithilā śalākā dhāryā | yathā pāṃsvādi na praviśati | dhūmapānakāle tvapaneyeti | subodham |
37.9
kāsaghnādiṣu netrābhāve nalavaṃśādyanyatamāṃ nāḍīṃ yojayet |
37.10
atra prathamaṃ tāvat kāṣṭhamayīmiṣīkāṃ dvādaśāṅgulāṃ śalākāmahorātraṃ pānīyamadhye sthāpayet | evaṃ hi kiñciducchūnā bhavati | dvitīye'hanyutkṣipya yathāsvaṃ dhūmadravyakalkena ślakṣṇena karṣamātreṇocchoṣyocchoṣya lepayet | madhye navāṅgule tāṃ lepavartiṃ sthūlamadhyāṃ śoṣayet | śuṣkāṃ vigateṣīkāṃ kuryāt | tato'ṅgāreṣu pradīptāṃ netramūle dhūmamudvamantīṃ sthāpayan dhūmaṃ pibet |
37.11
sthagitāditareṇa nāsāpuṭena dhūmaṃ pītvā mukhenaivotsṛjet | sarvathā nāsayā notsṛjet | dṛgvighātabhayāt |
37.12
tatra prāyogikaṃ pratyekaṃ nāsāpuṭena mukhena ca paryāyeṇa trīn vārān pāyayet | na tvekavāram | pratyekaṃ paryāyeṇa trīnāpānān dvau vā paryāyeṇa yojayet | ākṣepamokṣāvekamāpānam | kaṇṭhādūrdhvaṃ yadā doṣotkleśastadā pūrvaṃ nāsayā dhūmaḥ | yadā tu kaṇṭha evotkleśastadā pūrvaṃ mukhena | ahorātrasya madhye dvau vārau prāyogikasya paraṃ pānam |
37.13
trīṃstrīṃścaturaścaturo vā āpānān paryāyeṇa snaihikaṃ dhūmaṃ pibet | yāvadvāsrasrutiḥ | tacca snaihikamahorātrasya madhye ekavāraṃ pibet |
37.14
tīkṣṇaṃ paryāyeṇa caturaścaturaścā''pānān ahorātrasya madhye trīṃścaturo vā vārān tacca nāsyaiva na mukhena | matāntaramucyate | tatra prāyogikaṃ dvau dvau trīṃstrīnvā''pānān pāyayet | nāsāpuṭābhyāṃ mukhena ca dvau dvau trīṃstrīnvā''pānān pāyayet | nanvebhiḥ srotobhiḥ saṃhṛtya kiyanto dvikāḥ pātavyāḥ kiyanto vā trikā ityapekṣāyāmāha | trīṃśca paryāyāniti trīneva paryāyān pibet na tvadhikaṃ nāpyekavāreṇa sarvaiḥ srotobhiḥ sarvān dvikān trikān pāyayet | api tu tribhiḥ paryāyaireveti | asyāyamarthaḥ | prāyogikaṃ dhūmaṃ prathamamekena nāsāpuṭena dvau vā trīnvā''pānān pibedityekaḥ paryāyaḥ | idameva dvirāpānaṃ trirāpānaṃ vā prathamakṛtanāsāpuṭāntareṇa mukhena cāvartayitavyamiti dvirāpānānāṃ trirāpānānāṃ ca paryāyatrayaṃ trirāvartanaṃ kṛtaṃ bhavati | tatrāyaṃ kriyāpakṣaḥ | prathamamekena nāsāpuṭenāpānadvayaṃ trayaṃ vā tato dvitīyena nāsāpuṭenā''pānadvayaṃ trayaṃ vā | tato mukhenā''pānadvayaṃ trayaṃ veti saṃhṛtya tribhiḥ srotobhirāpānaṣaṭkamāpānanavakaṃ vā pātavyaṃ bhavati | suśrutenāpi tribhiḥ kalābhiḥ parimitena kālena prāyogikasyopayoga ityāpānanavakameva vihitaṃ bhavati | ayaṃ nāsikādikramo doṣe ghrāṇaśirogate sati | yadā punaḥ kaṇṭhagato doṣastadā''pānaṣaṭkamāpānanavakaṃ vā mukhādikrameṇa pātavyamityekasminnahani ekavāraṃ kṛtvā punarapi tasminnevāhnyekavāraṃ prayoktavyam | prāyogikasya ekasminnahani dvādaśāṣṭādaśa vā pānāni bhavanti | snaihikaṃ punarekasminnahani āpānanavakamāpānadvādaśakaṃ vā prayoktavyam | punarvairecanaṃ nāsāpuṭābhyāmeva pātavyamekasminnahani caturviṃśatyāpānaṃ dvātriṃśadāpānaṃ vā prayoktavyamiti kecidācāryāḥ |
37.15
aṅgārapūrṇe śarāve cūrṇaṃ guṭikāṃ vā prakṣipya dvitīyamadhomukhaṃ kṛtacchidraṃ śarāvamupari datvā tacchidre dhūmanetramūlaṃ saṃyojya tadagraṃ cāsye saṃyojya kāsaghnaṃ dhūmaṃ pibet |
37.17
dhūmāyogena doṣotkleśādrogodbhavaḥ | atiyoge'timātraścānyeṣāmapi bhramādīn karotītyuktam |
37.19
samyakpīte hṛcchuddhyādilakṣaṇam | subodhamanyat| iti triṃśo'dhyāyaḥ ||
ūrdhvāṅgaprasaṅgena gaṇḍūṣādividhānāyādhyāya ārabhyate |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit