Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 39: atha dvātriṃśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 39

Language
Sanskrit

atha dvātriṃśo'dhyāyaḥ

39.p1

ūrdhvāṅgasya prakṛtatvāttatra ca netrayoḥ prādhānyācchālākyasya cāṣṭāṅgānupraveśāt sūtrasthāne netropacārāyādhyāya ārabhyate|

39.2

athāta ityādi| āścyotanaṃ nayanasekaḥ| taccākṣirogeṣu pradhāna upakramaḥ| yathāsvaṃ ca dravyaiḥ prakalpitaṃ netrarogādighnam| avyakteṣvasphuṭeṣu rāgādiṣu taireva dravyairbahirālepanam| tadviḍālakasaṃjñam|

39.3

tayorityādi | tayorityāścyotanabiḍālakayoḥ | subodham | apāṅgaḥ karṇato netrāntam | kanīnikā nāsānikaṭe | śuktimukhe pralambamānā picuvartiḥ kāryā| tayoriti vātakaphayoḥ | aparisrāvitamauṣadhaṃ paṭenāgālitam| gharṣa iva gharṣaḥ | kaṣāyavartmatā kaṭakaṭāyanam | aparisrāvitamaśrvādikaṃ karoti |

39.4

sarvaṃ cauṣadhaṃ netre praṇihitamakṣikeśādikaṃ ghrāṇāsyasrotāṃsi ca gatvordhvapravṛttaṃ doṣamapāvartayatīti sambandhaḥ |

39.5

yadā cetyādināñjanavidhiḥ | pittādyuttheṣu nayanāmayeṣu āścyotanena saṃśodhanaiśra viśuddhasya yadā dūṣikādivicchedaiḥ pakvalliṅgaṃ jñātaṃ bhavati | tadā netramātrāśraye vyādhau śuddhaśarīrasyāñjanaṃ yojyamiti sambandhaḥ | subodham | akṣipāko rogaviśeṣaḥ |

39.6

taccāñjanaṃ lekhanādibhedena caturvidham | tatra madhuravajyai rasairlekhanaṃ bhavati | tacca śuklādipu |

39.7

tiktaiḥ kaṣāyaiśca sneha miśraiḥ ropaṇaṃ bhavati | taccābhiṣyandādiṣu |

39.8

sarpidivasādibhiḥ snehanaṃ bhavati | tacca vātatimirādiṣu |

39.9

svāduśītaiḥ snehamiśraiḥ prasādanaṃ nāma bhavati | tadabhiṣyandasyānte sūryoparāgāvalīkanādyupahatāyāṃ dṛṣṭau svasthavṛtte ca |

39.10

yadānyena tīkṣṇāñjanena santapte cakṣuṣa prasādaname va cūrṇaṃ prayujyate tadā taccūrṇaṃ pratyañjanasaṃjñāṃ prāpnoti | subodham |

39.11

tasya cāñjanasya kalpanā piṇḍādibhedena trividhā | tatra prabaleṣvāmayeṣu piṇḍo madhyeṣu rasakriyā abaleṣu tu cūrṇaḥ | tatraityādi subodham | śalākomukhadvayaṃlagnaṃracūrṇo mātrā tīkṣṇasyeti yathāsaṅkhyam | nene”ti| etacca svasthavṛtta evocyate | āturavṛtte tu vyādhyupaśamāvadhi svañjanaṃ syāt |

39.12

pātra ityādi suvodham | anudvāriṇī yā ghṛṣyamāṇe nodgirati |

39.13

śalākā ityādi subodham | ādye kanakarajate dve śalāke prasādne'ñjane yojye snehane ca | madhyā tāmramayī | antye lohāṅgulyau | kalāyaparimaṇḍalā mukulākārā mukhayoratīkṣṇāgretyarthaḥ |

39.14

athāñjanaṃ nātiśītoṣṇābhravātāyāṃ sadobhayakālaṃ ca yojayet | naiva vā kasyacidañjanaṃ yojayet | etāvatā etaduktaṃ bhavati | ucitāñjanāya satatamañjanaṃ deyam| anucitāñjanāya naiva deyamiti | tathā ca vaidehyāṃ saṃhitāyāṃ skandarakṣitasaṃskṛtāyāṃ paṭhyate | “anañjanenābhyucitān manuṣyān prabādhate dattamihāñjanaṃ tat | athāñjanenābhyucitānanekānanañjanādvyādhirupaiti kṛcchraḥ | tasmāddhi nityāñjanameva pathyamanañjanaṃ cānucitasya pathyam| anañjanātsvañjanameva bhūyastasmāddhi nityāñjanameva kuryāt | anañjano yastu punarmanuṣyaḥ kathaṃ sukhī syāt punarañja-

39.15

yatraikamākṣi sarujaṃ dvitīyaṃ nīrujaṃ tatra saruje'kṣiṇi prathamaṃ nīruje'kṣiṇi paścādityevaṃ yojayet | anyathā prāk nīruje dīyamānamudvegena sarujasyāruṇaḥ saṅkocanādauṣadhaṃ na praviśati | subodham |

39.16

taccāñjanaṃ kruddhādiṣu na yojyam | aśitamātre bhojanānantaram | epu kruddhādiṣūrdhvaśarīrastha ūṣmā saṃrambhādīn janayet |

39.17

athopaviṣṭo vaidya upaviṣṭasyāturasyordhvamakṣipūṭamutkṣipya yathoktavidhānenāñjayet | añjanānugamayeti | tathāñjanaṃ sakalamakṣyanugacchati | api ceti samuccaye |

39.20

yadā cāpetauṣadhasaṃrambhaṃ cakṣurbhavati | tadā vyādhyādiyogyābhiradbhiḥ prakṣālayet | tathā vaidyo vāmāṅguṣṭhenāturasya dakṣiṇamakṣi śodhayet | dakṣiṇena ca vāmam | ato'nyatheti saṃśodhanena vināñjanena vartmaprāpto doṣo vartmanyeva rogān kuryāt |

39.21

tīkṣṇetyādi subodham | etadeveti | kaṇḍvādikaṃ durdhiriktākṣilakṣaṇam | eṣaiva tatra cikitsā yattīkṣṇamañjanaṃ dhūmo vā | akṣiṇa tīkṣṇāñjanāttiyogāt santāpādyudbhavaḥ | samyagvirekādrogopaśamaḥ sukhonmīlanādayaśca jāyante |

39.22

ropaṇādiṣvapi yathāyogyaṃ samyagyogādīṃstāṃścikitsāṃ cohayet |

Linked texts (1)