Ashtangasamgraha 39: atha dvātriṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 39
- Language
- Sanskrit
atha dvātriṃśo'dhyāyaḥ
39.p1
ūrdhvāṅgasya prakṛtatvāttatra ca netrayoḥ prādhānyācchālākyasya cāṣṭāṅgānupraveśāt sūtrasthāne netropacārāyādhyāya ārabhyate|
39.2
athāta ityādi| āścyotanaṃ nayanasekaḥ| taccākṣirogeṣu pradhāna upakramaḥ| yathāsvaṃ ca dravyaiḥ prakalpitaṃ netrarogādighnam| avyakteṣvasphuṭeṣu rāgādiṣu taireva dravyairbahirālepanam| tadviḍālakasaṃjñam|
39.3
tayorityādi | tayorityāścyotanabiḍālakayoḥ | subodham | apāṅgaḥ karṇato netrāntam | kanīnikā nāsānikaṭe | śuktimukhe pralambamānā picuvartiḥ kāryā| tayoriti vātakaphayoḥ | aparisrāvitamauṣadhaṃ paṭenāgālitam| gharṣa iva gharṣaḥ | kaṣāyavartmatā kaṭakaṭāyanam | aparisrāvitamaśrvādikaṃ karoti |
39.4
sarvaṃ cauṣadhaṃ netre praṇihitamakṣikeśādikaṃ ghrāṇāsyasrotāṃsi ca gatvordhvapravṛttaṃ doṣamapāvartayatīti sambandhaḥ |
39.5
yadā cetyādināñjanavidhiḥ | pittādyuttheṣu nayanāmayeṣu āścyotanena saṃśodhanaiśra viśuddhasya yadā dūṣikādivicchedaiḥ pakvalliṅgaṃ jñātaṃ bhavati | tadā netramātrāśraye vyādhau śuddhaśarīrasyāñjanaṃ yojyamiti sambandhaḥ | subodham | akṣipāko rogaviśeṣaḥ |
39.6
taccāñjanaṃ lekhanādibhedena caturvidham | tatra madhuravajyai rasairlekhanaṃ bhavati | tacca śuklādipu |
39.7
tiktaiḥ kaṣāyaiśca sneha miśraiḥ ropaṇaṃ bhavati | taccābhiṣyandādiṣu |
39.8
sarpidivasādibhiḥ snehanaṃ bhavati | tacca vātatimirādiṣu |
39.9
svāduśītaiḥ snehamiśraiḥ prasādanaṃ nāma bhavati | tadabhiṣyandasyānte sūryoparāgāvalīkanādyupahatāyāṃ dṛṣṭau svasthavṛtte ca |
39.10
yadānyena tīkṣṇāñjanena santapte cakṣuṣa prasādaname va cūrṇaṃ prayujyate tadā taccūrṇaṃ pratyañjanasaṃjñāṃ prāpnoti | subodham |
39.11
tasya cāñjanasya kalpanā piṇḍādibhedena trividhā | tatra prabaleṣvāmayeṣu piṇḍo madhyeṣu rasakriyā abaleṣu tu cūrṇaḥ | tatraityādi subodham | śalākomukhadvayaṃlagnaṃracūrṇo mātrā tīkṣṇasyeti yathāsaṅkhyam | nene”ti| etacca svasthavṛtta evocyate | āturavṛtte tu vyādhyupaśamāvadhi svañjanaṃ syāt |
39.12
pātra ityādi suvodham | anudvāriṇī yā ghṛṣyamāṇe nodgirati |
39.13
śalākā ityādi subodham | ādye kanakarajate dve śalāke prasādne'ñjane yojye snehane ca | madhyā tāmramayī | antye lohāṅgulyau | kalāyaparimaṇḍalā mukulākārā mukhayoratīkṣṇāgretyarthaḥ |
39.14
athāñjanaṃ nātiśītoṣṇābhravātāyāṃ sadobhayakālaṃ ca yojayet | naiva vā kasyacidañjanaṃ yojayet | etāvatā etaduktaṃ bhavati | ucitāñjanāya satatamañjanaṃ deyam| anucitāñjanāya naiva deyamiti | tathā ca vaidehyāṃ saṃhitāyāṃ skandarakṣitasaṃskṛtāyāṃ paṭhyate | “anañjanenābhyucitān manuṣyān prabādhate dattamihāñjanaṃ tat | athāñjanenābhyucitānanekānanañjanādvyādhirupaiti kṛcchraḥ | tasmāddhi nityāñjanameva pathyamanañjanaṃ cānucitasya pathyam| anañjanātsvañjanameva bhūyastasmāddhi nityāñjanameva kuryāt | anañjano yastu punarmanuṣyaḥ kathaṃ sukhī syāt punarañja-
39.15
yatraikamākṣi sarujaṃ dvitīyaṃ nīrujaṃ tatra saruje'kṣiṇi prathamaṃ nīruje'kṣiṇi paścādityevaṃ yojayet | anyathā prāk nīruje dīyamānamudvegena sarujasyāruṇaḥ saṅkocanādauṣadhaṃ na praviśati | subodham |
39.16
taccāñjanaṃ kruddhādiṣu na yojyam | aśitamātre bhojanānantaram | epu kruddhādiṣūrdhvaśarīrastha ūṣmā saṃrambhādīn janayet |
39.17
athopaviṣṭo vaidya upaviṣṭasyāturasyordhvamakṣipūṭamutkṣipya yathoktavidhānenāñjayet | añjanānugamayeti | tathāñjanaṃ sakalamakṣyanugacchati | api ceti samuccaye |
39.20
yadā cāpetauṣadhasaṃrambhaṃ cakṣurbhavati | tadā vyādhyādiyogyābhiradbhiḥ prakṣālayet | tathā vaidyo vāmāṅguṣṭhenāturasya dakṣiṇamakṣi śodhayet | dakṣiṇena ca vāmam | ato'nyatheti saṃśodhanena vināñjanena vartmaprāpto doṣo vartmanyeva rogān kuryāt |
39.21
tīkṣṇetyādi subodham | etadeveti | kaṇḍvādikaṃ durdhiriktākṣilakṣaṇam | eṣaiva tatra cikitsā yattīkṣṇamañjanaṃ dhūmo vā | akṣiṇa tīkṣṇāñjanāttiyogāt santāpādyudbhavaḥ | samyagvirekādrogopaśamaḥ sukhonmīlanādayaśca jāyante |
39.22
ropaṇādiṣvapi yathāyogyaṃ samyagyogādīṃstāṃścikitsāṃ cohayet |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit