Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 41: atha catustriṃśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 41

Language
Sanskrit

atha catustriṃśo'dhyāyaḥ

41.p1

atra hi nijāgantubhedena dvividhasya rogasya cikitsā prastutā | ubhayatrāpi ca yantraśastropayogāttannirṇayāyādhyāyārambhastatrāpi yantreṇa dṛṣṭaṃ gṛhītaṃ vā paścācchastreṇa yujyata iti prathamaṃ yantrāṇi nirṇīyante |

41.1

athāta ityādi | śalyopāyatvādyantrāṇāmidamucyate |

41.2

mana ityādi | śalyāni manasaḥ śarīrasya cābādhāṃ kurvanti | tatra śalyānāmākarṣaṇopāyo nānāvidhākṛtipradeśānāṃ yantrāṇi | nijānāmapyarśobhagandarādīnāṃ śastrādiyojane śeṣāṅgarakṣaṇe ca paramabhyupāyo yantrāṇīti sambandhaḥ | tathā śṛṅgādīni ca | teṣāṃ tu yantrāṇāṃ nānākāratvānnānāpramāṇatvānnānākarmatvācca saṅkhyālakṣaṇādīnāmiyattāvadhāraṇaṃ kartuṃ na pāryate | nānāvidhā hi bāhyādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ sanniveśaviśeṣāḥ | na hyeko'nyena kathañcidapi sādṛśyaṃ yātītyato bahutvam |

41.3

anye punarācāryāḥ ekottaraṃ yantraśatamācakṣate | iha punaḥ saṅgrahe samāsataḥ saṅkṣepataḥ svastikādibhiḥ ṣaḍbhiḥ prakārairyantrāṇyucyante | tena sarvāṇi yantrāṇīmaṃ svastikādiṣaṭkaṃ nātivartanta ityarthaḥ |

41.4

svastikamiva svastikaṃ dakṣiṇasya bāhorvāme gamanaṃ vāmasya dakṣiṇa iti svastiqatā | tāni ca siṃhādimukhasādṛśyena bahuvidhānyaṣṭādaśāṅgulānyāyāmena | kaṇṭhe yantragranthau kīlena baddhaḥ | vāraṅgaṃ grahaṇasthānam | itareṣvityadṛśyavāraṅgeṣu eṣāṃ śarīre magnatvāddāraṅgaṃ na dṛśyate |

41.5

sanibandhanaḥ kīlabaddhaḥ | anibandhanaḥ aspṛṣṭabāhuraṃgulībhyāmiva puruṣaḥ prayatnena gṛhṇāti | ardhāṅgulavistṛto bāhvoḥ spaṣṭabāhvoḥ saṅgame'ṅguṣṭhāṅgulisamāgamākṛtiḥ |

41.6

tadvacca mucuṭī | tasyā mucuṭyā dantā antarbāhyagre bhavanti | tasyāṃ rucakaṃ valayo yathā yathā mūlādagraṃ gacchati tathā tathā tad bāhū saṃyojayati |

41.7

tālayantre dve | tayoreka ekapārśvatālakaḥ anya ubhayapārśvatālakaḥ |

41.8

nāḍīyantrāṇīti | suṣirāṇyantaḥ sāvakāśāni veṇunālādivat | subodham | kānicidanekatòmukhāni kānicidekatomukhāni | tānīti nāḍīyantrāṇi | pariṇāho vartulatvam |

41.9

kaṇṭhasyāntargataśalyyāvalokanārthaṃ daśāṅgulādiguṇāṃ nāḍīṃ kuryāt | pañcamukhāyāstrimukhāyāśca nāḍyā mukhānāṃ mūlamekaṃ viśati | tatra madhyamaṃ mukhaṃ vāraṅgagrahaṇe śeṣāṇi tatkarṇānām | nirghātinyā suṣirai bhāge nirghātya śalyaṃ praviṣṭaṃ mukhena nirgacchati |

41.10

arśoyantraṃ triprakāramekamekapārśvacchidraṃ dvitīyamubhayapārśvacchidraṃ tṛtīyaṃ chidrarahitamiti | sarvaṃ pariṇāhe pañcāgulamāyāme caturaṅgulaṃ chidrasyoparyadhaśca śiṣṭe'rdhe ūdhve ardhāṅgule karṇikādvayayuktaṃ bhagandare arśoyantrasyoṣṭharahitatvam |

41.11

aṅgulītrāṇakamaṅgullyāṃ praviṣṭamaṅgulīmukhaṃ nāvṝṇotītyubhayacchidram |

41.12

caturbhittaṃ catuśśakalaṃ śakalānāṃ mūle mudrā tasyāḥ koṇeṣu catasraśśalākāḥ mūle cāntarvakrāḥ kārayet | yathā mukulotpalamukhaṃ yantraṃ bhavati | picchaṃ pakṣiṇāṃ paścimā pakṣasaṃhatiḥ | niruddhamaṇirguhyarogeṣu vakṣyate |

41.13

carmanaddhaṃ cūcukākāraṃ cāgre | cūcukaṃ stanāgraṃ striyāḥ| pradīptāni kuśādīni garbhe yasya tattathoktam |

41.14

eṣaṇaṃ mārgaparyeṣaṇaṃ karma yayoḥ śalākāyantrayoste tathokte | vyūhanaṃ viparītasyānāṃ māṃsādīnāṃ samyagracanam | cālanāya śarapuṅkhamukhau āharaṇāya vaḍiśamukhau |

41.15

dūre ghrāṇavraṇe saptāṅgulaḥ | āsanne ghrāṇavraṇe ṣaḍaṅgulaḥ |

41.16

induvakrāyāṃ vakrādanyasmin pārśve daṇḍo vidheyaḥ vellantau calāvoṣṭhau yasyāḥ sā tathoktā |

41.18

ayaskāntādīnyanuyantrāṇi yathāyogaṃ dehe yojayediti sambandhaḥ |

41.19

yantrāṇāṃ yathāsambhavaṃ nirghātānādīni karmāṇi vidadhyāt | anyamukhasya svamūlasammukhīkaraṇaṃ parivartanam | vivaraṇaṃ prakāśanam | vikarṣaṇamanyamārganayanam |

41.20

vivartata ityādi | avagāhate sādhu praviśati | grāhyaṃ śalyaṃ gṛhṇāti | yadyasmāt sarveṣvapi sthāneṣu vikāraṃ na darśayatyataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānam |

41.21

dantalekhanādīni ṣaḍviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | āvartitaṃ piṇḍīkṛtya pakramayaḥ | svapramāṇārdhaṃcaturthaphalāni sārdhatribhāgaphalānītyarthaḥ | vyādhivaśāddeśavaśācca prayuñjīta | dehadeśo bāhyādiḥ |

41.22

tatrādyaṃ trayaṃ dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrāṇi lekhane | lekhanaṃ lekhābhirvilikhanam|vṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhārāṇi pāṭane | vṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhārāmudrikāsyāni catvāri bhedane | maṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrāṇyaṣṭau chedane | kuśapatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcāni pañca pracchāne | kuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcyaḥ ṣaḍ vyadhane tāḍana ityarthaḥ | teṣāmeva madhyādvrīhimusvārokārasūcīnāṃ nirdhāraṇam | chedadyādiṣu nakhaśastraṃ iti sambandhaḥ| iti sarveṣāṃ śastrāṇāṃ dvādaśavidhe karmaṇyupayogaḥ |

41.23

caturasrasyaikasyāṃ diśi dhārānyatra prabandhākṛtiḥ | antarnakhaṃ māṃsanikaṭaṃ tadākṛti phalaṃ yasya tattathoktam | tallekhanādiṣu prayojyamiti sambandhaḥ |

41.24

vṛddhipatramunnate vā gambhīre vā śophe agre spaṣṭaṃ sūkṣmaṃ ca | viparīte ūrdhvavaktram |

41.25

aṅguliśastrasyārdhāṅgulā dhārā ākṛtyā vṛddhipatrādyanyatamamahaśaphalādūrdhvaṃ tatra mudrikā kāryā tāṃ cāṃgulyāṃ praveśya kāryaṃ kriyate |

41.26

kartaryāstṛtīyebhāge pāśo grahaṇasthānaṃ kāryam | sā ca prasiddhā |

41.27

kuṭhārikā kuṭhārākārā gohantaphalā kurabakasya mukulamānene vyasraṃ bhavati |

41.28

ārā dairghyāccaturaṅgulā mukhe adhām̐ṅgulavṛttā ca śophasya pakvatvasandehabhedanārthā | karṇavyadhanaṃ suṣirabhāge bheyāṃkṛti |

41.29

nigūḍhaḥ pāśo yasya pāśasya pārśvayormarma sūtraṃ na dṛśyate | dhanurvakrābhyadhikaṃ na praviśati praviśatyeva dvitīyena vraṇoṣṭhenāgacchati |

41.30

sūcīkūrcaḥ kuṣṭhādiṣu yojyaḥ | subodhamanyat |

41.31

aśastrāṇyeva śastrakāryaṃ kurvantītyanuśastrāṇi |

41.32

dīrghādayo'ṣṭau yantradoṣāḥ | ekato gṛhṇātyanyata neti viṣamagrāhī grāhyaṃ na gṛhṇātyevetyagrāhi | śithilatā śithilagrahaṇam | atrādyāḥ pañca dīrghahrasvasthūlatanuvakrāḥ kuṇṭhādayaścaya ityaṣṭau śastradoṣāḥ | karapatrasya hi khaṇḍatvaṃ ca kharadhāratvaṃ svabhāvaḥ |

41.33

pāyitamiti draveṇa taikṣṇyakaraṇe śilpina bhāṣā | śeṣaṃ subodham |

41.34

dhārā punarmāsūrī sūryaparyantākārāḥ| ardhamāsūrikā pāṭitamasūrikādaladhārāsadṛśā| kaiśikī bālākṛtiḥ|

41.35

teṣāmityādinā karmakāle bhiṣakkaragrahaṇe sanniveśaḥ| vṛntasādhāraṇaṃ mukhavāraṅgasandhiḥ| pradeśinī tarjanī| visrāvaṇāni vṛntāgre mūlaprānte nātimūla iti yāvat| hastatalena pracchāditaṃ vṛntāgraṃ tattathoktam| vṛntamūlaṃ tasyāgraṃ madhyanikaṭam|

41.36

niśātanī taikṣṇyāya gharṣaṇaśilā| dhārāsaṃsthāpanaṃ yena dhārā spaṣṭamṛdvīva kriyate|

41.37

na cādhigataśāstro'pyakṛtayogyaḥ karmāṇi pravartteteti sambandhaḥ| na kṛtā yogyā karmaśikṣābhyāso yenāsāvakṛtayogyaḥ | tasmāt saromacarmādīnāmāharaṇādiyogyāṃ kuryāditi sambandhaḥ| tatra sarome carmaṇi gharṣaṇayogyām| puṣpaphale bhedanayogyām| alābutrapusayoḥ pāṭanayogyām| bhedanāharaṇayogyāṃ ca| udakapūrṇadṛtau srāvaṇayogyām | paṅkapūrṇadṛtau sīvanādiyogyāṃ ca| dṛtirbhastrā| bastirmūtrādhāraḥ | tatra sīvanādi| vadhre āharaṇaṃ kṛntanaṃ ca| māṃsapeśyāṃ sīvanaṃ takṣaṇaṃ ca| utpalanālādiṣveṣaṇādīni yathārthārthaḥ| subodham| api ceti samuccaye|

41.38

yuktakārī bhavitumicchurbhiṣagidaṃ kuryāt | kimityāha | puruṣamityādi sampūrṇagātraṃ mṛtaṃ puruṣaṃ jale kleditaṃ prakṣālya tatra snāyavādīnācāryyarūpadarśitenāgamena cakṣuṣā copalakṣayet|

41.39

yataḥ śāstradṛṣṭaṃ pratyakṣadṛṣṭaṃ cobhayaṃ samāgataṃ miśrībhūtaṃ bhūyo'tyarthaṃ jñānavṛddhiṃ karoti|

41.41

syādityādinā śastrakośavidhānam | navāṅgulavistārādiyuktaḥ śastrakośaḥ syāt| sughano nibiḍaḥ| dvādaśāṅgulo dairyeṇa | tathā kṣaumādijaḥ | vinyastapāśo vividhanihitapāśaḥ| susyūtaḥ puṭānāṃ bhedo sīvane kṛte yathā na bhavati| tathā| sāntariti 'antarāntarā romabhiḥ saha saṃsīvya tasmin romapuñje śastrāsthitiḥ kāryeti | tathā śalākayā pihitaṃ sthagitamāsyaṃ yasya sa evam| susañcayaḥ śastraiḥ paripūrṇa iti |

Linked texts (1)