Ashtangasamgraha 41: atha catustriṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 41
- Language
- Sanskrit
atha catustriṃśo'dhyāyaḥ
41.p1
atra hi nijāgantubhedena dvividhasya rogasya cikitsā prastutā | ubhayatrāpi ca yantraśastropayogāttannirṇayāyādhyāyārambhastatrāpi yantreṇa dṛṣṭaṃ gṛhītaṃ vā paścācchastreṇa yujyata iti prathamaṃ yantrāṇi nirṇīyante |
41.1
athāta ityādi | śalyopāyatvādyantrāṇāmidamucyate |
41.2
mana ityādi | śalyāni manasaḥ śarīrasya cābādhāṃ kurvanti | tatra śalyānāmākarṣaṇopāyo nānāvidhākṛtipradeśānāṃ yantrāṇi | nijānāmapyarśobhagandarādīnāṃ śastrādiyojane śeṣāṅgarakṣaṇe ca paramabhyupāyo yantrāṇīti sambandhaḥ | tathā śṛṅgādīni ca | teṣāṃ tu yantrāṇāṃ nānākāratvānnānāpramāṇatvānnānākarmatvācca saṅkhyālakṣaṇādīnāmiyattāvadhāraṇaṃ kartuṃ na pāryate | nānāvidhā hi bāhyādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ sanniveśaviśeṣāḥ | na hyeko'nyena kathañcidapi sādṛśyaṃ yātītyato bahutvam |
41.3
anye punarācāryāḥ ekottaraṃ yantraśatamācakṣate | iha punaḥ saṅgrahe samāsataḥ saṅkṣepataḥ svastikādibhiḥ ṣaḍbhiḥ prakārairyantrāṇyucyante | tena sarvāṇi yantrāṇīmaṃ svastikādiṣaṭkaṃ nātivartanta ityarthaḥ |
41.4
svastikamiva svastikaṃ dakṣiṇasya bāhorvāme gamanaṃ vāmasya dakṣiṇa iti svastiqatā | tāni ca siṃhādimukhasādṛśyena bahuvidhānyaṣṭādaśāṅgulānyāyāmena | kaṇṭhe yantragranthau kīlena baddhaḥ | vāraṅgaṃ grahaṇasthānam | itareṣvityadṛśyavāraṅgeṣu eṣāṃ śarīre magnatvāddāraṅgaṃ na dṛśyate |
41.5
sanibandhanaḥ kīlabaddhaḥ | anibandhanaḥ aspṛṣṭabāhuraṃgulībhyāmiva puruṣaḥ prayatnena gṛhṇāti | ardhāṅgulavistṛto bāhvoḥ spaṣṭabāhvoḥ saṅgame'ṅguṣṭhāṅgulisamāgamākṛtiḥ |
41.6
tadvacca mucuṭī | tasyā mucuṭyā dantā antarbāhyagre bhavanti | tasyāṃ rucakaṃ valayo yathā yathā mūlādagraṃ gacchati tathā tathā tad bāhū saṃyojayati |
41.7
tālayantre dve | tayoreka ekapārśvatālakaḥ anya ubhayapārśvatālakaḥ |
41.8
nāḍīyantrāṇīti | suṣirāṇyantaḥ sāvakāśāni veṇunālādivat | subodham | kānicidanekatòmukhāni kānicidekatomukhāni | tānīti nāḍīyantrāṇi | pariṇāho vartulatvam |
41.9
kaṇṭhasyāntargataśalyyāvalokanārthaṃ daśāṅgulādiguṇāṃ nāḍīṃ kuryāt | pañcamukhāyāstrimukhāyāśca nāḍyā mukhānāṃ mūlamekaṃ viśati | tatra madhyamaṃ mukhaṃ vāraṅgagrahaṇe śeṣāṇi tatkarṇānām | nirghātinyā suṣirai bhāge nirghātya śalyaṃ praviṣṭaṃ mukhena nirgacchati |
41.10
arśoyantraṃ triprakāramekamekapārśvacchidraṃ dvitīyamubhayapārśvacchidraṃ tṛtīyaṃ chidrarahitamiti | sarvaṃ pariṇāhe pañcāgulamāyāme caturaṅgulaṃ chidrasyoparyadhaśca śiṣṭe'rdhe ūdhve ardhāṅgule karṇikādvayayuktaṃ bhagandare arśoyantrasyoṣṭharahitatvam |
41.11
aṅgulītrāṇakamaṅgullyāṃ praviṣṭamaṅgulīmukhaṃ nāvṝṇotītyubhayacchidram |
41.12
caturbhittaṃ catuśśakalaṃ śakalānāṃ mūle mudrā tasyāḥ koṇeṣu catasraśśalākāḥ mūle cāntarvakrāḥ kārayet | yathā mukulotpalamukhaṃ yantraṃ bhavati | picchaṃ pakṣiṇāṃ paścimā pakṣasaṃhatiḥ | niruddhamaṇirguhyarogeṣu vakṣyate |
41.13
carmanaddhaṃ cūcukākāraṃ cāgre | cūcukaṃ stanāgraṃ striyāḥ| pradīptāni kuśādīni garbhe yasya tattathoktam |
41.14
eṣaṇaṃ mārgaparyeṣaṇaṃ karma yayoḥ śalākāyantrayoste tathokte | vyūhanaṃ viparītasyānāṃ māṃsādīnāṃ samyagracanam | cālanāya śarapuṅkhamukhau āharaṇāya vaḍiśamukhau |
41.15
dūre ghrāṇavraṇe saptāṅgulaḥ | āsanne ghrāṇavraṇe ṣaḍaṅgulaḥ |
41.16
induvakrāyāṃ vakrādanyasmin pārśve daṇḍo vidheyaḥ vellantau calāvoṣṭhau yasyāḥ sā tathoktā |
41.18
ayaskāntādīnyanuyantrāṇi yathāyogaṃ dehe yojayediti sambandhaḥ |
41.19
yantrāṇāṃ yathāsambhavaṃ nirghātānādīni karmāṇi vidadhyāt | anyamukhasya svamūlasammukhīkaraṇaṃ parivartanam | vivaraṇaṃ prakāśanam | vikarṣaṇamanyamārganayanam |
41.20
vivartata ityādi | avagāhate sādhu praviśati | grāhyaṃ śalyaṃ gṛhṇāti | yadyasmāt sarveṣvapi sthāneṣu vikāraṃ na darśayatyataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānam |
41.21
dantalekhanādīni ṣaḍviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | āvartitaṃ piṇḍīkṛtya pakramayaḥ | svapramāṇārdhaṃcaturthaphalāni sārdhatribhāgaphalānītyarthaḥ | vyādhivaśāddeśavaśācca prayuñjīta | dehadeśo bāhyādiḥ |
41.22
tatrādyaṃ trayaṃ dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrāṇi lekhane | lekhanaṃ lekhābhirvilikhanam|vṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhārāṇi pāṭane | vṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhārāmudrikāsyāni catvāri bhedane | maṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrāṇyaṣṭau chedane | kuśapatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcāni pañca pracchāne | kuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcyaḥ ṣaḍ vyadhane tāḍana ityarthaḥ | teṣāmeva madhyādvrīhimusvārokārasūcīnāṃ nirdhāraṇam | chedadyādiṣu nakhaśastraṃ iti sambandhaḥ| iti sarveṣāṃ śastrāṇāṃ dvādaśavidhe karmaṇyupayogaḥ |
41.23
caturasrasyaikasyāṃ diśi dhārānyatra prabandhākṛtiḥ | antarnakhaṃ māṃsanikaṭaṃ tadākṛti phalaṃ yasya tattathoktam | tallekhanādiṣu prayojyamiti sambandhaḥ |
41.24
vṛddhipatramunnate vā gambhīre vā śophe agre spaṣṭaṃ sūkṣmaṃ ca | viparīte ūrdhvavaktram |
41.25
aṅguliśastrasyārdhāṅgulā dhārā ākṛtyā vṛddhipatrādyanyatamamahaśaphalādūrdhvaṃ tatra mudrikā kāryā tāṃ cāṃgulyāṃ praveśya kāryaṃ kriyate |
41.26
kartaryāstṛtīyebhāge pāśo grahaṇasthānaṃ kāryam | sā ca prasiddhā |
41.27
kuṭhārikā kuṭhārākārā gohantaphalā kurabakasya mukulamānene vyasraṃ bhavati |
41.28
ārā dairghyāccaturaṅgulā mukhe adhām̐ṅgulavṛttā ca śophasya pakvatvasandehabhedanārthā | karṇavyadhanaṃ suṣirabhāge bheyāṃkṛti |
41.29
nigūḍhaḥ pāśo yasya pāśasya pārśvayormarma sūtraṃ na dṛśyate | dhanurvakrābhyadhikaṃ na praviśati praviśatyeva dvitīyena vraṇoṣṭhenāgacchati |
41.30
sūcīkūrcaḥ kuṣṭhādiṣu yojyaḥ | subodhamanyat |
41.31
aśastrāṇyeva śastrakāryaṃ kurvantītyanuśastrāṇi |
41.32
dīrghādayo'ṣṭau yantradoṣāḥ | ekato gṛhṇātyanyata neti viṣamagrāhī grāhyaṃ na gṛhṇātyevetyagrāhi | śithilatā śithilagrahaṇam | atrādyāḥ pañca dīrghahrasvasthūlatanuvakrāḥ kuṇṭhādayaścaya ityaṣṭau śastradoṣāḥ | karapatrasya hi khaṇḍatvaṃ ca kharadhāratvaṃ svabhāvaḥ |
41.33
pāyitamiti draveṇa taikṣṇyakaraṇe śilpina bhāṣā | śeṣaṃ subodham |
41.34
dhārā punarmāsūrī sūryaparyantākārāḥ| ardhamāsūrikā pāṭitamasūrikādaladhārāsadṛśā| kaiśikī bālākṛtiḥ|
41.35
teṣāmityādinā karmakāle bhiṣakkaragrahaṇe sanniveśaḥ| vṛntasādhāraṇaṃ mukhavāraṅgasandhiḥ| pradeśinī tarjanī| visrāvaṇāni vṛntāgre mūlaprānte nātimūla iti yāvat| hastatalena pracchāditaṃ vṛntāgraṃ tattathoktam| vṛntamūlaṃ tasyāgraṃ madhyanikaṭam|
41.36
niśātanī taikṣṇyāya gharṣaṇaśilā| dhārāsaṃsthāpanaṃ yena dhārā spaṣṭamṛdvīva kriyate|
41.37
na cādhigataśāstro'pyakṛtayogyaḥ karmāṇi pravartteteti sambandhaḥ| na kṛtā yogyā karmaśikṣābhyāso yenāsāvakṛtayogyaḥ | tasmāt saromacarmādīnāmāharaṇādiyogyāṃ kuryāditi sambandhaḥ| tatra sarome carmaṇi gharṣaṇayogyām| puṣpaphale bhedanayogyām| alābutrapusayoḥ pāṭanayogyām| bhedanāharaṇayogyāṃ ca| udakapūrṇadṛtau srāvaṇayogyām | paṅkapūrṇadṛtau sīvanādiyogyāṃ ca| dṛtirbhastrā| bastirmūtrādhāraḥ | tatra sīvanādi| vadhre āharaṇaṃ kṛntanaṃ ca| māṃsapeśyāṃ sīvanaṃ takṣaṇaṃ ca| utpalanālādiṣveṣaṇādīni yathārthārthaḥ| subodham| api ceti samuccaye|
41.38
yuktakārī bhavitumicchurbhiṣagidaṃ kuryāt | kimityāha | puruṣamityādi sampūrṇagātraṃ mṛtaṃ puruṣaṃ jale kleditaṃ prakṣālya tatra snāyavādīnācāryyarūpadarśitenāgamena cakṣuṣā copalakṣayet|
41.39
yataḥ śāstradṛṣṭaṃ pratyakṣadṛṣṭaṃ cobhayaṃ samāgataṃ miśrībhūtaṃ bhūyo'tyarthaṃ jñānavṛddhiṃ karoti|
41.41
syādityādinā śastrakośavidhānam | navāṅgulavistārādiyuktaḥ śastrakośaḥ syāt| sughano nibiḍaḥ| dvādaśāṅgulo dairyeṇa | tathā kṣaumādijaḥ | vinyastapāśo vividhanihitapāśaḥ| susyūtaḥ puṭānāṃ bhedo sīvane kṛte yathā na bhavati| tathā| sāntariti 'antarāntarā romabhiḥ saha saṃsīvya tasmin romapuñje śastrāsthitiḥ kāryeti | tathā śalākayā pihitaṃ sthagitamāsyaṃ yasya sa evam| susañcayaḥ śastraiḥ paripūrṇa iti |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit