Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 44: atha saptatriṃśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 44

Language
Sanskrit

atha saptatriṃśo'dhyāyaḥ

44.p1

śalyānāṃ loharatkādīnāmāharaṇa upāya ukto yantraśastrāṇi | na tvāharaṇavidhānamatastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ |

44.2

sarvaśalyānāmūrdhvādibhedena śarīre trividhā gatirgamanam | tatrottamāṅgābhimukhā ūrdhvagatiḥ | pādābhimukhā tvadhogatiḥ | aṅgapārśvagamanaṃ tiryaggatiḥ | ṛju kṛtvā yat praveśanaṃ śalyasya sā ṛjvī gatiḥ | praviṣṭasryāntaḥ svāvayavaiḥ kuṭilībhavanaṃ kuṭilā gatiḥ |

44.3

tatra śyāmtvādiyuktaṃ vraṇaṃ saśalyamantaśśalyaṃ vidyāditi sambandhaḥ | udgatamudgatauṣṭhamiti sāmānyena saśalyavraṇalakṣaṇam |

44.4

viśeṣatastu tvaggata ityādinācyate | śalyamārgoṃ yena śalyaṃ praviṣṭaṃ tasyānuparohastathāvasthānam | coṣaḥ svedāratimān dāhaḥ |

44.5

peśīmadhyagate śvayathuvarjyaṃ māṃsasadṛśaṃ lakṣaṇam | avakṣepaṇaṃ saṅkocanam saṃrambha āvegaḥ |

44.6

srotogate srotasāṃ yāni raktādivahanādīni karmāṇi guṇāśca śārīre vakṣyamāṇāsteṣāṃ hāniḥ | hṛllāso hṛdayotkleśaḥ |

44.7

sandhigate'sthigatasadṛśalakṣaṇatvamaṅgaprasāraṇādiceṣṭā - rodhaśca | sandhayo jānukūrparādayaḥ | asthisandhirdvayorasthnorryogaḥ | balavān prabhūtaḥ | saṅgharṣaḥ ākulatvam|

44.8

koṣṭhasthe śalye vraṇamukhāt sthānaviśeṣeṇa yathāsambhavaṃ mūtrādidarśanādi bhavati | marmaviddhalakṣaṇaṃ marmavibhāge vakṣyate |

44.9

tvakparisrāvaṇena tvakśalyam | māṃsaparisrāvaṇena māṃsaśalyam | evaṃ sarve śalyam | sūkṣmaśalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyapūrṇāni bhavanti |

44.10

śuddhadehatvādiyuktānāṃ śalyaṃ rohaṃ yāti | punardoṣakopādābādhaṃ karoti |

44.11

tvagādinaṣṭe lakṣaṇamuktam | pradeśaviśeṣastu na jñāyate | tadvijñānaṃ tvakpranaṣṭetyādinocyate |

44.12

evaṃ koṣṭhādīnāṃ sparśavedanāsparśāsaddattvādibhiḥ kalpayet |

44.13

sirādinaṣṭe rathamāropyāturaṃ nayet | tena śalyaṃ jānīyāt | khaṇḍāni cakrāṇi yasya tattathoktam |

44.14

snehasvedābhirupācaran pūrvavat saṃrambhādibhirjānīyāt tadvaditi pūrvavat saṃrambhādibhiḥ |

44.15

marmasu māṃsādyāśrayaṇāt māṃsādibhirevoktaṃ lakṣayet |

44.16

ucchritahastiskandhyānādimāmānyaṃ śalyapradeśaviśeṣaparijñānalakṣaṇam | prāṇāyāmaḥ śvāsocchvāsanirodhaḥ |

44.17

tatra caturvidhaṃ śalyaṃ prakīrtitaṃ vṛttaṃ dvyasraṃ tryasraṃ caturasraṃ ca | sarvamadṛśyamānaṃ vraṇākṛtyā kalpayet |

44.18

āharaṇe dvāvupāyau pratilomo'nulomaśca | tatra pratilomaṃ yadyata eva praviṣṭaṃ tenaivānīyate | anulomaṃ yadyataḥ praviṣṭaṃ tataḥ praveśya dvitīyena hriyate |

44.19

arvācīnaṃ pūrvoktamūrdhvagati | tadyata eva praviṣṭaṃ tenaivāharet |
yatrābhimukhaṃ tatraivānayedityarthaḥ | parācīnamadhogati |

44.20

pratilomaṃ lomābhimukhapraviṣṭaṃ na nirghātayet | uttuṇḍitaṃ dṛśyamānamukhaṃ tadviparītamannuttuṇḍitam | chedanīyamukhaṃ vistīrṇamukhamardhacandrādi | kakṣyādipatitāni śalyāni na nirghātayet |

44.21

viśalyaghnaṃ yadāhṛtaṃ sat śūnyaṃ srotaḥ kṛtvā mārayati tannaivāharediti sambandhaḥ | yacca marmasthitaṃ śophādirahitaṃ tadapi nāharet |

44.22

athetyādi vyākhyāsamam | ācārikaṃ śastrakarmavidhau vakṣyamāṇamanuṣṭheyam | subodhamanyat |

44.23

asthividaṣṭamasthidvayamadhyagatam | vidaṣṭamiva vidaṣṭam | śalyavāraṅgaṃ pratibhujya kuṭilīkṛtya yathā rajvā gṛhītuṃ yujyate | aśvasya pañcāṅgī mukhaṃ khuracatuṣṭayaṃ ca tāḍayenmukhatastathā vegena śira unnamayati |

44.24

pūrvavaditi balibhirgṛhītasya vāraṅgaṃ pratibhujya | ekato rajjurbadhyate anyataśca vṛkṣaśākhāyāmiti |

44.25

durbalavāraṅgaṃ yadrajjvā yantreṇa vā ākṛṣyamāṇaṃ bhajyate | tat kuśābhirabhiveṭyyāharet |

44.26

adeśottuṇḍitaṃ yato nirhartuṃ na yujyate tato'śmādiprahāreṇa cālayitvā yathāmārgamevānīyāharet |

44.27

dṛśyamukhaṃ sakarṇe śalyaṃ yantreṇa vimṛditakarṇaṃ kṛtvāharet | nāḍīyantreṇa vā bahumukhenāmṛditakarṇameva | anulomatvādiyuktamayaskāntena | subodham |

44.28

adhovātādiśalyaṃ pravāheṇa nimtānanādinā | duṣṭavātādīni karṇādigatānyāsrāvacūṣaṇena viṣa.ṇacūṣaṇena vā | viṣāṇaṃ śṛṅgam |

44.29

kaṇṭhasrotogata ityādi subodham | mṛṇālaṃ bisāṅkuram | vamataśca yadi keśoṇḍukaṃ sajjati tato gṛhītaśalyaṃ jñātvā jhaṭityākarṣayet | parataḥ ataḥ praṇudet bāloṇḍukam | bāloṇḍuke kaṇṭhalagne kaṇṭakaṃ tadvaddraveṇa sūtrabaddhaṃ pāyayeddhāmayedākarṣecca |

44.30

kṣatakaṇṭhastriphalācūrṇaṃ lihyādanukaṇṭhayan kaṇṭhe avalehasya saṅgaṃ kurvan na tu tvarayā |

44.31

apāṃ pūrṇaṃ nadyādipatane | āmukhāt mukhavarjyam | ādhmānādiṣu yathāsvamātmīyaṃ śleṣmaṇi cikitsā kāryā| utkasanaṃ bahiriraṇam | apakasanamantariraṇam |

44.32

vartmagataṃ vartmākṣṇipuṭaṃ nirbhujya parivartyāharet | nayananāsādiṣu śalyaṃ kṣavathvādibhiḥ kriyamāṇaiḥ svayaṃ patati |

44.33

kīṭa ityādi subodham | nirgate kīṭe tadutsarjanaṃ lavaṇāmbādinā saha tyāgaḥ | pratīnāho nāsārogaviśeṣaḥ | karṇasrāvaśca karṇaroge vakṣyamāṇaḥ | bhavanti cātreti tantrarītiḥ |

44.34

jātuṣādiśalyaṃ dehe cirasthitaṃ satdehoṣmaṇā vilīyate|

44.36

viṣāṇādi dehasthaṃ na śīryate | na vilīyata ityarthaḥ | tato'pi nirdhāryate | viṣāṇaveṇvādi cirādapi na viśīryate | tadviṣāṇādi śalyaṃ nirbhujyate kuṭilībhavati | śīghraṃ ca palāsṛjī māṃsarakte pacati |

44.38

māṃsasakte śalye yadi śalyapradeśo na vidahyate pākābhimukho na bhavati | tato mardanādibhiḥ pācayitvā pāṭanādibhirapaharet |

44.39

śalyānāṃ bahurūpatāmavekṣya dehapradeśānāṃ bahurūpatāṃ yantrāṇāṃ ca bahurūpatāmavekṣya taistairyathoktairupāyaiḥ śalyamevaṃvidhamiti vidyādāharecca |

44.40

vraṇeṣu prasannatvādiyukteṣu niśśalyatāṃ śalyarahitatvamādiśet |

44.41

sarvasya cātmīya eva kāyaḥ paraṃ śalyaṃ janmasahastreṣvābādhakatvāt kiṃbhūtaḥ kāya āha | nijadoṣamalāvilaḥ śalyaṃ hi malāvilaṃ bhavati | kāye tu ya eva nijā doṣā rāgādayo vātādayaśca tadeva malam | tanna kāye śalye yadyacca śarādyaṃ śalyaṃ tacchalye śalyaṃ kṣate kṣārastena viśeṣāt cinyate caryyata iti |
iti saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
dvividhānāṃ vyādhīnāṃ śastrasyopayogavattvamuktam | tadvijñānaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ |

Linked texts (1)