Ashtangasamgraha 44: atha saptatriṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 44
- Language
- Sanskrit
atha saptatriṃśo'dhyāyaḥ
44.p1
śalyānāṃ loharatkādīnāmāharaṇa upāya ukto yantraśastrāṇi | na tvāharaṇavidhānamatastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ |
44.2
sarvaśalyānāmūrdhvādibhedena śarīre trividhā gatirgamanam | tatrottamāṅgābhimukhā ūrdhvagatiḥ | pādābhimukhā tvadhogatiḥ | aṅgapārśvagamanaṃ tiryaggatiḥ | ṛju kṛtvā yat praveśanaṃ śalyasya sā ṛjvī gatiḥ | praviṣṭasryāntaḥ svāvayavaiḥ kuṭilībhavanaṃ kuṭilā gatiḥ |
44.3
tatra śyāmtvādiyuktaṃ vraṇaṃ saśalyamantaśśalyaṃ vidyāditi sambandhaḥ | udgatamudgatauṣṭhamiti sāmānyena saśalyavraṇalakṣaṇam |
44.4
viśeṣatastu tvaggata ityādinācyate | śalyamārgoṃ yena śalyaṃ praviṣṭaṃ tasyānuparohastathāvasthānam | coṣaḥ svedāratimān dāhaḥ |
44.5
peśīmadhyagate śvayathuvarjyaṃ māṃsasadṛśaṃ lakṣaṇam | avakṣepaṇaṃ saṅkocanam saṃrambha āvegaḥ |
44.6
srotogate srotasāṃ yāni raktādivahanādīni karmāṇi guṇāśca śārīre vakṣyamāṇāsteṣāṃ hāniḥ | hṛllāso hṛdayotkleśaḥ |
44.7
sandhigate'sthigatasadṛśalakṣaṇatvamaṅgaprasāraṇādiceṣṭā - rodhaśca | sandhayo jānukūrparādayaḥ | asthisandhirdvayorasthnorryogaḥ | balavān prabhūtaḥ | saṅgharṣaḥ ākulatvam|
44.8
koṣṭhasthe śalye vraṇamukhāt sthānaviśeṣeṇa yathāsambhavaṃ mūtrādidarśanādi bhavati | marmaviddhalakṣaṇaṃ marmavibhāge vakṣyate |
44.9
tvakparisrāvaṇena tvakśalyam | māṃsaparisrāvaṇena māṃsaśalyam | evaṃ sarve śalyam | sūkṣmaśalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyapūrṇāni bhavanti |
44.10
śuddhadehatvādiyuktānāṃ śalyaṃ rohaṃ yāti | punardoṣakopādābādhaṃ karoti |
44.11
tvagādinaṣṭe lakṣaṇamuktam | pradeśaviśeṣastu na jñāyate | tadvijñānaṃ tvakpranaṣṭetyādinocyate |
44.12
evaṃ koṣṭhādīnāṃ sparśavedanāsparśāsaddattvādibhiḥ kalpayet |
44.13
sirādinaṣṭe rathamāropyāturaṃ nayet | tena śalyaṃ jānīyāt | khaṇḍāni cakrāṇi yasya tattathoktam |
44.14
snehasvedābhirupācaran pūrvavat saṃrambhādibhirjānīyāt tadvaditi pūrvavat saṃrambhādibhiḥ |
44.15
marmasu māṃsādyāśrayaṇāt māṃsādibhirevoktaṃ lakṣayet |
44.16
ucchritahastiskandhyānādimāmānyaṃ śalyapradeśaviśeṣaparijñānalakṣaṇam | prāṇāyāmaḥ śvāsocchvāsanirodhaḥ |
44.17
tatra caturvidhaṃ śalyaṃ prakīrtitaṃ vṛttaṃ dvyasraṃ tryasraṃ caturasraṃ ca | sarvamadṛśyamānaṃ vraṇākṛtyā kalpayet |
44.18
āharaṇe dvāvupāyau pratilomo'nulomaśca | tatra pratilomaṃ yadyata eva praviṣṭaṃ tenaivānīyate | anulomaṃ yadyataḥ praviṣṭaṃ tataḥ praveśya dvitīyena hriyate |
44.19
arvācīnaṃ pūrvoktamūrdhvagati | tadyata eva praviṣṭaṃ tenaivāharet |
yatrābhimukhaṃ tatraivānayedityarthaḥ | parācīnamadhogati |
44.20
pratilomaṃ lomābhimukhapraviṣṭaṃ na nirghātayet | uttuṇḍitaṃ dṛśyamānamukhaṃ tadviparītamannuttuṇḍitam | chedanīyamukhaṃ vistīrṇamukhamardhacandrādi | kakṣyādipatitāni śalyāni na nirghātayet |
44.21
viśalyaghnaṃ yadāhṛtaṃ sat śūnyaṃ srotaḥ kṛtvā mārayati tannaivāharediti sambandhaḥ | yacca marmasthitaṃ śophādirahitaṃ tadapi nāharet |
44.22
athetyādi vyākhyāsamam | ācārikaṃ śastrakarmavidhau vakṣyamāṇamanuṣṭheyam | subodhamanyat |
44.23
asthividaṣṭamasthidvayamadhyagatam | vidaṣṭamiva vidaṣṭam | śalyavāraṅgaṃ pratibhujya kuṭilīkṛtya yathā rajvā gṛhītuṃ yujyate | aśvasya pañcāṅgī mukhaṃ khuracatuṣṭayaṃ ca tāḍayenmukhatastathā vegena śira unnamayati |
44.24
pūrvavaditi balibhirgṛhītasya vāraṅgaṃ pratibhujya | ekato rajjurbadhyate anyataśca vṛkṣaśākhāyāmiti |
44.25
durbalavāraṅgaṃ yadrajjvā yantreṇa vā ākṛṣyamāṇaṃ bhajyate | tat kuśābhirabhiveṭyyāharet |
44.26
adeśottuṇḍitaṃ yato nirhartuṃ na yujyate tato'śmādiprahāreṇa cālayitvā yathāmārgamevānīyāharet |
44.27
dṛśyamukhaṃ sakarṇe śalyaṃ yantreṇa vimṛditakarṇaṃ kṛtvāharet | nāḍīyantreṇa vā bahumukhenāmṛditakarṇameva | anulomatvādiyuktamayaskāntena | subodham |
44.28
adhovātādiśalyaṃ pravāheṇa nimtānanādinā | duṣṭavātādīni karṇādigatānyāsrāvacūṣaṇena viṣa.ṇacūṣaṇena vā | viṣāṇaṃ śṛṅgam |
44.29
kaṇṭhasrotogata ityādi subodham | mṛṇālaṃ bisāṅkuram | vamataśca yadi keśoṇḍukaṃ sajjati tato gṛhītaśalyaṃ jñātvā jhaṭityākarṣayet | parataḥ ataḥ praṇudet bāloṇḍukam | bāloṇḍuke kaṇṭhalagne kaṇṭakaṃ tadvaddraveṇa sūtrabaddhaṃ pāyayeddhāmayedākarṣecca |
44.30
kṣatakaṇṭhastriphalācūrṇaṃ lihyādanukaṇṭhayan kaṇṭhe avalehasya saṅgaṃ kurvan na tu tvarayā |
44.31
apāṃ pūrṇaṃ nadyādipatane | āmukhāt mukhavarjyam | ādhmānādiṣu yathāsvamātmīyaṃ śleṣmaṇi cikitsā kāryā| utkasanaṃ bahiriraṇam | apakasanamantariraṇam |
44.32
vartmagataṃ vartmākṣṇipuṭaṃ nirbhujya parivartyāharet | nayananāsādiṣu śalyaṃ kṣavathvādibhiḥ kriyamāṇaiḥ svayaṃ patati |
44.33
kīṭa ityādi subodham | nirgate kīṭe tadutsarjanaṃ lavaṇāmbādinā saha tyāgaḥ | pratīnāho nāsārogaviśeṣaḥ | karṇasrāvaśca karṇaroge vakṣyamāṇaḥ | bhavanti cātreti tantrarītiḥ |
44.34
jātuṣādiśalyaṃ dehe cirasthitaṃ satdehoṣmaṇā vilīyate|
44.36
viṣāṇādi dehasthaṃ na śīryate | na vilīyata ityarthaḥ | tato'pi nirdhāryate | viṣāṇaveṇvādi cirādapi na viśīryate | tadviṣāṇādi śalyaṃ nirbhujyate kuṭilībhavati | śīghraṃ ca palāsṛjī māṃsarakte pacati |
44.38
māṃsasakte śalye yadi śalyapradeśo na vidahyate pākābhimukho na bhavati | tato mardanādibhiḥ pācayitvā pāṭanādibhirapaharet |
44.39
śalyānāṃ bahurūpatāmavekṣya dehapradeśānāṃ bahurūpatāṃ yantrāṇāṃ ca bahurūpatāmavekṣya taistairyathoktairupāyaiḥ śalyamevaṃvidhamiti vidyādāharecca |
44.40
vraṇeṣu prasannatvādiyukteṣu niśśalyatāṃ śalyarahitatvamādiśet |
44.41
sarvasya cātmīya eva kāyaḥ paraṃ śalyaṃ janmasahastreṣvābādhakatvāt kiṃbhūtaḥ kāya āha | nijadoṣamalāvilaḥ śalyaṃ hi malāvilaṃ bhavati | kāye tu ya eva nijā doṣā rāgādayo vātādayaśca tadeva malam | tanna kāye śalye yadyacca śarādyaṃ śalyaṃ tacchalye śalyaṃ kṣate kṣārastena viśeṣāt cinyate caryyata iti |
iti saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
dvividhānāṃ vyādhīnāṃ śastrasyopayogavattvamuktam | tadvijñānaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit