Ashtangasamgraha 5
Śaśilekhā 5
- Language
- Sanskrit
5.1
svasthavṛttaṃ prakṛtam | vegadhāraṇaśīlasya ca svāsthyāsambhavaḥ | ato vegadhāraṇapratiṣedhena ca rogānutpattiḥ | tāmadhikṛtyādhyāya ārabhyate athāta ityādi ||
5.2
vegānāṃ prāptānāmapratiṣedhādrogānutpattirucyate vegānityādi | vātādīnāṃ prāpta utsargo na pratiṣeddhavyaḥ | vātādi krameṇaivoddeśavanirdeśaḥ | ūrdhvādhobhedena dvividho vātaḥ | tatra mūtrapurīṣasamānayogakṣemādadhovātaḥ prathamamucyate ||
5.3
adhovātasya gudavātasya rodhena gulmādyutpattiḥ | udāvaktaṃ arśonidāne vakṣyate | tathā rugbhavati klamaśca | punaśca vātādīnāmapravṛttiḥ | dṛṣṭeścekṣa nāśaḥ ||
5.4
śakṛtaḥ purīṣasya rodhena piṇḍikodveṣṭādayaḥ | udveṣṭanamivodveṣṭaḥ, piṇḍikayorudveṣṭaḥ piṇḍikodveṣṭaḥ | piṇḍiketi jaṅghākāṇḍasya paścime bhāge piṇḍākṛti kaṭhinaṃ māṃsam | tatra udveṣṭaneneva rugbhavatītyarthaḥ | sarve cehoktarogā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ viśā ca mārgasya nirodhāt pratihatanivṛttasya vāyorūrdhvaṃ pravṛttiḥ | jaṭhare samantāt chedāmiva parikartanam | hṛdayasya ca bandhaḥ | pūrvoktā vātarodharogāśca ||
5.5
mūtrasya rodhādaṅgamaṅgādayaḥ | bhaṅgaiva sphoṭanamiva bhaṅgo'ṅgamaṅgaḥ | bastyādīnāṃ vedanayā sambandhaḥ | pūrve ca vātaśakṛdrodhoktā rogāśca ||
5.7
teṣāṃ vātāditrayarodhajātānāṃ rogāṇāṃ phalavartyādi sāmānyamauṣadham | vartiḥ tīkṣṇadravyakṛtā gudapraṇidheyā | avagāho vātaharadravyasādhite drave droṇīsthite magnadehasyāvasthānam | bastikarma malapravṛttaye nirūhayojanā vakṣyamāṇā| vidrodhottheṣu viḍbhedyannapānaṃ viśeṣeṇa | mūtrarodhajeṣu tu viśeṣeṇa bhojanapūrve ghṛtapānaṃ jīrṇāntikaṃ ca ghṛtaṃ praśasyate| jīrṇāntikaṃ yat hyastane'nne jīrṇe yujyate uttamayā mātrayā ahorātrajaraṇalakṣaṇayā iti prāgbhaktasnehayojanā jīrṇāntikasnehayojanā ca | ubhayamavapīḍakamucyate | tena pradeśeṣvavapīḍakaśabdena idaṃ yojanādvayaṃ vijñeyam ||
5.9
punaḥśabdaḥ sāmānyanirdiṣṭavātaprakāroktaśiṣṭodgārākhyavātaparāmarśāya | udgārasya punardhāraṇādarucyādayaḥ | uro vakṣaḥ, hṛdayaṃ tasyādhastayorvibandhaḥ antaḥstambha iva | vāyunā kupitena nābheradhaḥ saśūlamāpūra ādhmānaḥ | eteṣu rogeṣu cikitsitasthāne vakṣyamāṇā hidhmācikitsā kāryā ||
5.11
kṣuteḥ kṣavathoḥ rodhāt śirortyādirogotpattiḥ | indri yāṇāṃ darśanādīnāmaśaktatvaṃ svaviṣayagrahaṇe daurbalyam | atra tīkṣṇadhūmādibhiḥ saktāmapravarttamānāṃ kṣutiṃ pravarttayet tīkṣṇo dhūmo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | tīkṣṇāghrāṇaṃ nāsayā maricādigrahaṇam | auttarabhaktikaṃ bhojanasya paścāt tatkālikameva ghṛtaṃ yojyam ||
5.12
tṛṣṇāyā nigrahādrodhāt śoṣādyudbhavaḥ| vādhiryamaśrutiḥmoha eva sammohaḥ | tatra tṛdrodhe sarvo vidhiḥ snānānnapānādikaḥ śītaḥ kāryaḥ ||
5.13
kṣudho vegarodhādaṅgamaṅgādyutpattiḥ | tatra ca laghu śālyādi snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanaṃ vidheyam ||
5.14
nidrāvegadhāraṇānmohāśirogauravādayaḥ | tatra svapnaḥ saṃvāhanāni ca yojyāni | saṃvāhanaṃ svalpamardanam ||
5.15
kāsasya vegarodhāt kāsavṛddhyādyutpattiḥ tatra kāsacikitsitavihito vidhiḥ kāryaḥ ||
5.16
adhvavyāyāmādisāhasena sadya utpannaḥ śvāsaḥ śramaśvāsaḥ, tadvegarodhāt gulmādyutpattiḥ | tatra viśramaṇaṃ, vātaghnī ca kriyā hitā ||
jṛmbhāvegarodhāt kṣutivadrogotpattiḥ | tatra vātaghnī kriyā hitā | jṛmbhā samukhavikāso gātravināmaḥ ||
5.17
bāṣpasyāśruṇo vegarodhāt pīnasādyutpattiḥ | pīnaso nāsā''srāvaḥ | akṣyādīnāṃ rujayā sambandhaḥ | tatra svapnādikā cikitsā ||
5.20
vameḥ charddipaḥ vegaradhāraṇādvisarpādyutpattiḥ | koṭhaḥ śyāvāni maṇḍalāni | tatra gaṇḍūṣādikā cikitsā rūkṣaṃ cānnaṃ bhuktvā uddhamet | snigdhasya kaphotkleśakaratvāt | etāvatā hi prāṇo vāyuḥ svamārge gṛhṇāti | kṣāralavaṇābhyāṃ yuktaṃ tailamabhyaṅge ca yojayet ||
5.22
śukravegarodhāt śukrasrāvādyutpattiḥ | ṣaṇḍhatā strīgamanāśaktatā | tatra ca tāmracūḍādikā cikitsā | tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ | bastiśuddhikaraiḥ trapusaprabhṛtibhiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhajet | priyāśca yuvatīḥ ||
5.23
na ca sarvasmin vegarodhini cikitsā kāryā ||
vegadhāraṇe doṣānuktvā udīraṇe rogānāha rogā ityādi | yadyevaṃ dhāraṇagrahaṇaṃ na kartavyaṃ udīraṇena sarvarogotpatteḥ udīraṇenāpi dhāraṇe nirddiṣṭānāmeva rogāṇāmutpattiḥ prasajyate | tannivṛttyarthaṃ dhāraṇagrahaṇam ||
5.25
yadi dhāraṇodīraṇābhyāṃ sarve rogāḥ prajāyante atovātādirodhena gulmādivacanamanarthakarāmetyāha nirddiṣṭamityādi | tatra tayorvegadhāraṇodīraṇayormadhye vegadhāraṇāccirakālabhāvinaḥ sapratyavāyā rogā bhavanti | udīraṇānna tathā | tena bhūyiṣṭhaṃ ye sambhavanti tān prati cikitsitaṃ nirddiṣṭamityarthaḥ | asmādvegadhāraṇāditarebhyaḥ pavana eva kupyati yattasmādanulomanamasya hitam ||
5.26
evaṃ svāsthyasaṃvāhanarogotpattirakṣaṇaprasaṅgenedamapyucyate kramādityādi | yathā nirmale'pi maṇāvaliṅgare sthitānāṃ svabhāvanirmalānāmapyapāṃ kramāt kālaparivāsāt paṅko'vaśyaṃ bhavati tathā ṛtucaryāyā anuṣṭhāturapi dehe doṣasañcayaḥ| ato hetoryathākālaṃ uktaśodhanakālānatikrameṇa malānāṃ doṣāṇāṃ śodhanaṃ prati sevārthamuttiṣṭheta ceṣṭeta ||
5.33
hi yasmāt bheṣajaṃ vamanādi ye dviṣanti na sevante teṣāṃ doṣāścayāvasthāṃmupārūḍhā upekṣitāśca sucireṇāpi rogān kurvate yathāsambhavamatisthaulyādīn | hṛtaujaḥ śabdaḥ pulliṅgaḥ sannipātajvaraparyāyaḥ | “sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam”, akṣavibhraṃśa indriyavināśaḥ| alasakadaṇḍakau vakṣyamāṇalakṣaṇau | tṛptirabhukte'pi bhuktābhimānitā | pramīlukaṃ stimityam | amlapittasyāparanāme'tyanye paṭhanti | yathā ‘pacyamānaṃ vidāhyannaṃ raktādīn kopayedyadā | pittaṃ ca kopayedāśu kaphasthānānileritam | tadā bhavanti hṛcchūlmūrcchavairasyasādanam | lavaṇaṃ tiktamamlaṃ ca satataṃ cchardayatyapi | dāho'tinidrā viṭsaṅgo vaivarṇyaṃ kārśyameva ca | arocako hṛtsukatā prasekaḥ śleṣmagrastathā | syuryatraitāni liṅgāni nirdiśet tat pramīlakam | paryāyādamlapittaṃ ca tathā pittaviṣūcike’ti | ucitaiḥ sātmyairbṛṃhaṇairapi cā''hāraiḥ tṛptiṃ yātastejaso varṇasya valasya ca nāśaḥ | yasmāt doṣopaliptamukhā rasavahāḥ sirā rasaṃ na vahanti | tadarthaṃ vamanādīnupakramān yojayet svasthasyaiva | na tu rogaviśeṣāntaratvena anyatsuvodham ||
5.36
bahuśo bheṣajaprayogāt kṣapite śarīre āhāraireva bṛṃhaṇaṃ kramāt svalpaṃ svalpaṃ puṣṭikaṃ sarvaṃ pathyam | kiṃbhūtairāhāraiḥ śālyādibhirhṛdyena dīpanena cauṣadhena saṃyogādrucipradairdramivalapradaiśca | sarvapāvakānāṃ jāṭharasya dhātvagnīnāṃ ca paṭutvam ||
5.37
nijaro gotpattikāraṇaparihāraprasaṅgenā'gantavo rogāstatparihārāścocyante | ye bhūtetyādi | bhūtādisambhavā rogā rāgādayaścā'gantavo vyādhayaḥ | āgantutvaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam ||
5.41
teṣāmāgantūnāmanutpattau vidhiḥ prajñāparādhatyāgādiḥ | prajñāparādho dinacaryyādyuktavidhyatikramaḥ | deśādivijñānena viprayasthaṃ manaḥ svasthatāṃ yāti | evamabhijano'ham | tatra cedamucitamidamanucitam | evamahamarthavānevamahaṃ śūraḥ | idamasmin deśe kāle cocitamidaṃ neti bahuvidhaṃ parikalpanaṃ deśakālātmavijñānam | bhūtagrahādīnāmasparśane ya upāyo bhūtavidyāyāṃ nirdiṣṭaḥ| tathā ca teṣu bhūteṣu kecit spṛśanto' dhitiṣṭhanti kecijjighṛkṣantaityevamādyuktamiti | dvividho rogotpatyabhāvāya utpannānāṃ ca rogāṇāṃ nāśāya vidhiḥ pradarśitaḥ |
5.42
doṣāṇāṃ hi śodhanamuktam tasya tu kāla ucyate śītodbhavamityādi | iti sādhāraṇeṣu kāleṣu doṣānativāhayan ṛtujān rogān na kadācit prāpnoti | atiśītādikāleṣu ayogādiśaṅkā ||
5.43
nityaṃ hitāhāretyādi subodham ||
5.44
tathā yaḥ puruṣārtheṣvalabhyeṣu aparicchinnalābheṣu vastuṣu anārabdhayatnaḥ upāyaśakyamāneṣu kṛtaprayatnaḥ jitendriyaśca taṃ rogā nānupatanti tatkālayuktādvinā daivāt | daive pūrvakṛte karmaṇi duṣṭe tatkālaṃ phalavatyavaśyameva rogotpattiḥ ||
5.45
kālo'nukūlaḥ hīnātimithyāyogavarjitaḥ arthalābhādiphalapradaśca | viṣayāḥ śabdādayaḥ manojñāḥ priyāḥ | kriyāśca dharmapradhānāḥ | karma cobhayalokasukhānubandhi | satvaṃ manaḥ | vidheyamaparavaśam | viśadā nirmalā buddhiḥ | etāni dhairyayuktasya sukhāya kalpante || iti pañcamo'dhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit