Ashtangasamgraha 51: atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 51
- Language
- Sanskrit
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
51.p1
pūrvaiyoradhyāyayorgarbhasya sambhavasthitikramamuktvā tasyava cānupaghātāya paripūrṇatvāya sukhaprasavāya copacāra ucyate | garbhasyātra garbhiṇīparāyattatvācca tasyā evānuṣṭheyaṃ vidhānam |
51.2
tatra prathame māsi garbhiṇyasaṃskṛtaṃ kṣīraṃ pivet | mātrāvattanenādhikyarakṣayā kāle kāle'nnasya dvayorapi kālayoḥ | ata evājīrṇādiparihārāya mātrāvaditi | tasminnapi tatrāpi prathamaṃ dvādaśarātraṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ pivet | kṣīrapānāpavādatvena | kiṃbhūtaṃ kṣīrodbhavamāha | śāliparṇipalāśābhyāṃ snehapākaparibhāṣayā śṛtam| sauvarṇe rājate vā kathitaṃ śītodakānupānaṃ ca | sā ca garbhiṇī svādvādiprāyamāhāraṃ pratidinamubhayakālamāhārayet | niṣekāt prabhṛtyabhyaṅgādīn pūrvoktāṃśca garbhopaghātakarān vyavāyādīn varjayet | yāvat pañcamo māsastāvadevaṃ viśeṣeṇa kuryāt | tadā hi garbhasyāsthiratvāt jhaṭiti bādhābhayam |
51.3
dvitīye māsi madhurairdrākṣāmadhukādibhiḥ siddhaṃ payaḥ pibet | tṛtīye tadeva madhurauṣadhasiddhaṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktaṃ pibet | caturthe tu tadeva navanītasyākṣamātreṇa yuktam | pañcame kṣīrodbhūtaṃ sarpiḥ | ṣaṣṭhe madhurauṣadhaiḥ siddhaṃ tadeva kṣīrasarpiḥ | saptame tadeva | tasmin saptame māsi māturvidāho bhavati | sa tu keśotpattikāryamiti striyo bhāṣante | tathā neti bhagavānātreyaḥ sa caivamāha garbhotpīḍanāddoṣā vātādayo garbhiṇīhṛdayaṃ prāptāḥ kaṇḍūḥ kurvanti kaṇḍūvā anantaraṃ kikkisam | rekhāsvarūpastvaksaṅkocaḥ kikkisam | sambandhaḥ | subodham | pariṣekaḥ stanodarasya | tvagbhedasya virūpatvasya ca parihārārthaṃ stanodarasya ca kaṇḍūyanaṃ varjayet | tatparihārārthameva ca snānamudvartanaṃ ca śīlayet | alpatvādiyuktamāhāraṃ bhuñjīta |
51.4
tatra kaṇḍūkrikisayoratraivāsyai garbhiṇyai badarodakena saṃyuktaṃ pāṇitalaṃ navanītasya deyamabhyavahārāya | pāṇitalaṃ karṣaḥ | candanamṛṇālakalkena stanodarasya mardanam | prakṛtyādiviśeṣāpekṣayāśirīṣādicūrṇairvā| kuṭajārjakādikalkairvā | cūrṇaḥ śuṣkapiṣṭaḥ | kalko jalapiṣṭaḥ | nimbādikalkairvā | śaśādyanyata marudhiramiśrayā vā triphalayā | doṣādiviśeṣāpekṣayā stanodaraṃ mṛdnīyāditi
51.5
aṣṭame māse ghṛtamiśrāṃ kṣīrayavāgūṃ pibedityātreyaḥ | tāṃ na pibet garbhasya paiṅgalyabhayāditi khaṇḍakāpyaḥ | tatpratyāhātreyaḥ | aṅgīkriyatāṃ paiṅgalyam | garbhiṇyā nīrujatvalābhādarthasya ca yathoditayuktasya lābhāt sarpiṣmatyā kṣīrayavāgvā | saṃhananamatharvānindyatvam |
51.6
badarodakenāsthāpanaparibhāṣayā pallalādiyuktenāsthāpayet | purāṇaṃ sañcitaṃ purīṣaṃ śodhayitvā tadardhamevānuvāsayenmadhukādisiddhatailena | evaṃ purāṇāyā viṣṭhaḥ śodhanādanulomo vāyuḥ prasūttaye sukho bhavatīti |
51.7
sarvasya ca vāmapārśvasthasyāsthāpanānuvāsanavidhāne garbhiṇyā nyubjatvamapavādaḥ | nyubjā jānubhyāmadhomukhī bhūmau sthitā | tathā hi jaṭharasya lambatvādastraimārgo vivṛto bhavati |
51.8
tato'ṣṭamānmāsādūrdhvaṃ āprasavāt snigdhābhiryavāgūbhirupācaret | jāṅgala rasaiścopācarediti dhanvantariḥ | carakasya tu jāṅgala rasānabhidhānam |
51.9
navame māse tata evānantaroktānamadhurauṣadhasiddhādanuvāsanatailāt picuṃ yonau dhārayet | tena hi garbhaprasūtimārge garbhāśaye ca snehaḥ sampadyate | etacca sarvaṃ māsavidhānaṃ garbhiṇyā garbhadhāriṇīkukṣyādimṛdutvalābhāya bhavatīti subodham |
51.10
bilvādīnāṃ kvāthena garbhiṇyāḥ pratyahaṃ snānamupadiśet | sarvagandhodakena vā | patrāṅgaṅgāni patrabhaṅgāni |
51.11
asyāśca garbhiṇyāḥ navamamāsāt prabhṛtyapahatāsthītyādiyuktaṃ sūtikāgāraṃ kārayedyatra sūtikā satī vasati| śītātapādyabhāvena sarvartusukham |
51.12
tatrāgāre'nukūlanakṣatragrahatiyimūhūrtādiṣu puṇyāhaśabdena gavādīnanuvartamānā praviśyānekavāraprasūtābhiḥ parivṛtā satī svastyayanaparatvādiyuktā prasavakālamudīkṣeta pratipālayet | subodham |
51.13
klamādikamāsannaprasavakāle lakṣaṇam | udarādīnāṃ vedanayā sambandhaḥ | todādīni yonyām | anantarabhāvīnāṃ sūtivedanāparyāyāṇāṃ prādurbhāvaḥ | anantaraṃ garbhodakasya |
51.14
athānantaramenāṃ garbhiṇīṃ nikaṭībhūtagarbhatvādiyuktāmuṣṇodakena parikṣintāṃ satīṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayet | tataḥ suraktena ṛṣabhacarmaṇā kṛtapracchade mṛduni kārpāsādikṛte śayane śayānāmuttānāmaṃhatavāsastattvādiyuktā yoṣitaḥ sūnṛtābhirāśvāsayantyaḥ paryupāsīraniti sambandhaḥ| ābhugnasakthi saṅkucitajānum | prajanane garbhaniṣkāsane kuśalāstathoktāḥ | sūnṛtāḥ priyavācaḥ |
51.15
anantaramasyai kuṣṭhādicūrṇamupāghrātuṃ dadyānmuhurmuhuḥ | tathaiva bhūrjādyanyatamadhūmamupāghrātuṃ dadyāditi sambandhaḥ | antarāntarā cetyāvīprādurbhāvamanu dhūmādiprasaṅge | pārśvādideśānīṣadūṣṇena tailenābhyajya yathāsukhaṃ mṛdnīyāditi sambandhaḥ |
51.16
evamanena yavāgūpānādinā jaṭharastho garbhaḥ tasmin kāle sukhenārvāk parivartate adhomukhatāṃ yātītyarthaḥ | sa cāvāṅmukho garbhaḥ hṛdayamokṣaṇādinā lakṣaṇena jñāyate | māturhṛdayadeśaṃ parityajya yadā tu jaṭharamāviśati garbho bastiśiraākhyaṃ vakṣyamāṇaṃ pradeśaṃ nābheradho gṛhṇāti | āvyaścaināṃ garbhiṇīṃ nirantaraprādurbhāvena tvarayanti tadā parivṛttamadhyavasyet | evaṃ na parivartate cejjṛmbhaṇādikaṃ ca vakṣyamāṇaṃ kārayitavyam | anantaroktaṃ ca vidhiṃ dhūmāghrāṇādikaṃ punaḥ punaśca |
51.17
kecidācāryā garbhaparivartanārthe dhānyapūrṇamudūkhalaṃ garbhiṇyā musalenāvahananīyamiti | tadātreyapramukhā necchanti| yatastathāvidhāyāmatisukumārāyāmavasthāyāmevaṃvidhenopacā reṇāvahananavyādāyāmena prabalībhūto vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāditi |
51.18
tato'nantarokte nāvākparivṛttagarbhalakṣaṇena parivṛttagarbhāṃ viditvā paryaṅkamāropya pādato niṣaṇṇā strī yoniprasādhanādikaṃ garbhiṇyāśca kuryāt |
51.23
dvitīyā ca vāme karṇe mantraṃ vakṣyamāṇaṃ paṭhet | prasādhanaṃ garbhaniṣkramaṇayogyatākaraṇam | subodhamanyat | kṣitijalādikaṃ diśantu śāntimityantaṃ ślokacatuṣṭayaṃ mantrāḥ |
kubjatādikāritvāt | tathā teṣāmeva vidhāraṇamiva vedanāyāmapravāhamamupaghātāya tato yathoktaṃ kuruṣva |
tathāparā strī idamanuśiṣyāt | bhadre garbhiṇyanāgatāyāṃ garbhavedanāyāṃ garbhe mā pravāhiṣṭhāḥ na prerayitavyastvayā garbha ityarthaḥ | tathāvidhaṃ hyakālapravāhanaṃ vegodīraṇavat garbhiṇyā ahitam | garbhasya ca tatsthānaniṣkāsārtasya śvāsādikaram | tathā prāptāyāṃ vedanāyāṃ yadapravāhanaṃ tadvegadhāraṇavadgarbhiṇyā ahitaṃ sadupaghātāya sampadyate |
51.25
tathā bhadre tvaṃ prathamamāvījanmani śanaiśśanaiḥ stokaṃ stokaṃ pravāhayethāḥ | anantaraṃ garbhasya nirgamanakāle nibiḍaṃ pravāhayethāḥ | tato'pi yonimukhaprāpte garbhe nibiḍataramiti | āprasavādyāvadgarbho niṣkrānto bhavati | yadā punargarbho niṣkrāmati tadā tasmin | subodham |
51.26
garbhasaṅge kṛṣṇāhikañcukena piṇḍītakena vā yonidhūpanam | piṇḍītako madanaḥ | tadā haste pāde ca hiraṇyapuṣpyā mūlaṃ badhnīyāt | tathā suvarcalāyā viśalyāyā vā maṇivaccharīre dhāraṇam |
51.27
athānantaraṃ niṣkrānte garbhe yadāparā garbhaśayyākhyā na niṣkrāmati tadā garbhiṇīdhūnanādikaṃ vakṣyamāṇaṃ vidheyam | kācit strī garbhiṇīṃ vidhunuyāt | kathamityāha | dakṣiṇena pāṇinā nābheradho garbhiṇyāḥ pīḍayitvā vāmena pṛṣṭhaṃ copagṛhyeti |
51.28
tathā cānyā strī svapādapāṣṇyā garbhiṇyāḥ kaṭīmākoṭayet āhanyādityarthaḥ | tathā tasyāḥ sphijau nipīḍayet | tathā veṇyā keśaveṇyā tālukaṇṭhaṃ spṛśet | aṅgulyā vā keśaveṣṭitayā |
51.29
bhūrjapatrāditritayena yonidhūpanam | kāca eva kācamaṇiḥ | bhūrjaguggulubhyāṃ vā yonidhūpanam | athavā śālimūlasiddhasarpirabhyaktāṃ yoniṃ kaṭukālābvādibhirdhūpayet | athavānabhyaktāmeva kaṭukālābvādibhistailamiśrairyoniṃ dhūpayet | taireva vā kalkīkṛtaistailāktairyoniṃ limpet | guḍanāgareṇa vā jalapiṣṭena yoniṃ limpet | tadeva vā guḍanāgarakalkaṃ bhakṣayet | anyatsubodham | mahāvṛkṣaḥ sudhā|
51.30
doṣādyapekṣayā kuṣṭhatālīśayoḥ kalkaṃ pāyayet | kenetyucyate | kadācidvilvakaṣāyena kadācit balvajakvāthena | maireyeṇa vānyena vā yathāyogyenāsavena | surāmaṇḍena | tathā'mlena kāñjikādinā | vyoṣatīkṣṇena vā kulattharasenāmlena vā madhūkapippalasampākena vā | madhūkaśabdo mūlāgamebhyo nādhigataḥ | evaṃ bilvayrūṣādīnāmanyatamena kuṣṭhatālīśayoḥ kalkaṃ vā pāyayedyoṣite bhiṣak | athavā pippalyādīnāṃ kalkaṃ bilvayrūṣādīnāmanyatamena pāyayet | subodhamanyat |
51.31
kuṣṭhalākalkaṃ surāmaṇḍena | arkārkayorvā kaṣāyaṃ kvāthaparibhāṣāparidarśitānena kvathitagṛhītaṃ prakṛtidehādyapekṣayā'nayā suronmiśraṃ pāyayet | athavā lāṅgalīmūla kuṣṭhayoḥ kalkaṃ madyānāmanyatamena mūtrāṇāṃ vānyatamena pāyayet | etaduktaṃ madyamūtrayānyatamena | vatsakādergaṇasya vā cūrṇaṃ madyena yathāyogyaṃ pāyayet | śatapuṣpādibhiḥ siddhasya tailasya marddhāntanaṃ picuṃ tasyā yonau dhārayet | tathānuvāsanakāle anuvāsanayogyatāyām | tata eva śatapuṣpāditelāt ślokenānuvāsayedyathodite 'nuvāsanakāle sāmānyena yonau pāyau vā |
51.32
anantaroktabilvādiyūṣādyanyatamena phalajīmṛtādicūrṇamiśreṇa tāmevāsthāpayedapi | siddhārthakādimiśreṇa vā surāmaṇḍenāsthāpayet | athavā bilvādipañcamūlakaṣāye mṛditānāṃ svinnānāṃ śālmalīpatrāṇāṃ rasena pūtena ślokasnehenānantaroktaphalādiyuktenāsthāpayet |
51.33
yathoktānī madanavṛkṣādibhirāsthāpanadravyaiḥ siddhena kaṭutailenottarabastiḥ | śigrūvādimiśreṇa kaṭutailenānuvāsanam | kṣīragomūtrayormiśrībhūtayoreva pramāṇam | madhūtomāśālmalīpicchalāpūritāṃyoniṃ vā vidhvaṃ viyūthuyāt | athavā vaidyopadeśena kācit pāṇinā snigdhena kṛttanakhena nālaḥ phalasyāparatānāṃ anvagato gatvā tāmaparāmantarapaharat |
51.34
prajātāyāṃ prasūtāyāṃ yadi vastau mūrdhni udare na kāraṇāviśeṣādyugapacchūlaṃ bhavet tattasminmakkalanāmni śūle ghṛtena voṣṇodakena vā yavakṣāraṃ pivet | tayorvānyatareṇa vā pañcakolasaṃyuktaṃ varaṇādikam | kvathitaṃ sadralāpratīvāpaṃ pivet | pratīvāpokereva kvāthaḥ siddhaḥ | tathā ca lavaṇacūrṇamapi vatsakāderniryūheṇa madyaṃ vakṣyati |
51.35
evameva vīratarādikamapi kathitamūtrādipratīvāpam | pratīvāpaśabdenāvacūrṇya deyaṃ dravyamucyate | athavā vatsākādi cūrṇitaṃ surayā pivet | sālaparṇīpṛśniparṇībhyāṃ kvāthena vā maricabhadradārśvoḥ kalkaṃ pivet | bhārṅgyāditrayakalkaṃ . koṣṇāmbhasā | athavā trikaṭukādisaṃyuktaṃpurāṇaguḍaṃ yogyayā mātrayā bhakṣayet |
51.36
tasmin kāle yonibhraṃśe raktābhyaktāyā yoneḥ praveśanam | praviṣṭhāyāṃ cāśokarohiṇyādipakvatailena svedanaṃ pūraṇaṃ ca bahuśaḥ śaśvat | gaccha subhage svasthānamiti mantrapadenaiva tāṃ yoniṃ brūyāt |
51.37
anyatamā ca kuśalā paricārikārottarasthānoktena vidhinā bālamupapādayet | subodhamanyat | yathāsātmyamanyatarasya snehasyāhaḥpariṇāminīmiti nātra snehamātrāyā niyamaḥ | kevalaṃ tathā vidheyam yathā tasminnevāhani jīrṇe snehe yavāgvāḥ prayogo noparudhyate | tathā cācārya eva hṛdaye kevalaṃ mahatyāḥ pratiṣedhaṃ karoti | yataḥ sāhorātreṇa jīryate | na tu mātrāntarasya vidhānam | sūtikā kṣudvatī tailād ghṛtādvā mahatīṃ pivediti |
51.38
snehe kvāthe vā pīte yamakābhyaktadehāyā vastreṇodaraṃ veṣṭayet | vātapūraṇabhayāttadavakāśaparihārāya | tatra yadā snehapānamārabhyate tadoṣṇodakena pariṣekaḥ sūtāyāḥ | punaśca pariṣeko yadā vā yavāgūṣānamārabhyate | etaducyate prāk snehayavāgūpānābhyāṃ cobhayakālamuṣṇodakena paripecayediti | pūrvoktairauṣadhairanantaroktaiḥ | pañcakolena yavānyādibhirvā siddhāṃ evaṃ yathāyogyam |
51.39
etadeva snehapānādikaṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā | anantaraṃ yāvad dvādaśarātraṃ yavānyanyatamayūṣeṇānnaṃ laghunā ca tatprāyeṇānupānaṃ tataḥ krameṇāgnivalamavekṣya jāṅgalarasādibhirbṛhaṇairbṛhayet | suvodham | anena krameṇa sūtikliṣṭā punarnavībhavati |
51.40
ata eva garbhabṛddhikṣapitadhātutayetyādihetuḥ sūtikāyā vyādherasādhyatve bhavati | sārdhānmāsādūrdhvaṃ sūtikābhidhānanivṛttiḥ | anye punarāhuḥ punarārtavadarśanādūrdhvaṃ sūtikābhidhānanivṛttiḥ | ityevamanantaroktena prakāreṇa prathamānmāsāt garbhādhānāt prabhṛti punarārtavadarśanena garbhayogyatā tāvadasyā vidhirasminnadhyāye darśita iti |
51.41
iti tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit