Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 51: atha tṛtīyo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 51

Language
Sanskrit

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ

51.p1

pūrvaiyoradhyāyayorgarbhasya sambhavasthitikramamuktvā tasyava cānupaghātāya paripūrṇatvāya sukhaprasavāya copacāra ucyate | garbhasyātra garbhiṇīparāyattatvācca tasyā evānuṣṭheyaṃ vidhānam |

51.2

tatra prathame māsi garbhiṇyasaṃskṛtaṃ kṣīraṃ pivet | mātrāvattanenādhikyarakṣayā kāle kāle'nnasya dvayorapi kālayoḥ | ata evājīrṇādiparihārāya mātrāvaditi | tasminnapi tatrāpi prathamaṃ dvādaśarātraṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ pivet | kṣīrapānāpavādatvena | kiṃbhūtaṃ kṣīrodbhavamāha | śāliparṇipalāśābhyāṃ snehapākaparibhāṣayā śṛtam| sauvarṇe rājate vā kathitaṃ śītodakānupānaṃ ca | sā ca garbhiṇī svādvādiprāyamāhāraṃ pratidinamubhayakālamāhārayet | niṣekāt prabhṛtyabhyaṅgādīn pūrvoktāṃśca garbhopaghātakarān vyavāyādīn varjayet | yāvat pañcamo māsastāvadevaṃ viśeṣeṇa kuryāt | tadā hi garbhasyāsthiratvāt jhaṭiti bādhābhayam |

51.3

dvitīye māsi madhurairdrākṣāmadhukādibhiḥ siddhaṃ payaḥ pibet | tṛtīye tadeva madhurauṣadhasiddhaṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktaṃ pibet | caturthe tu tadeva navanītasyākṣamātreṇa yuktam | pañcame kṣīrodbhūtaṃ sarpiḥ | ṣaṣṭhe madhurauṣadhaiḥ siddhaṃ tadeva kṣīrasarpiḥ | saptame tadeva | tasmin saptame māsi māturvidāho bhavati | sa tu keśotpattikāryamiti striyo bhāṣante | tathā neti bhagavānātreyaḥ sa caivamāha garbhotpīḍanāddoṣā vātādayo garbhiṇīhṛdayaṃ prāptāḥ kaṇḍūḥ kurvanti kaṇḍūvā anantaraṃ kikkisam | rekhāsvarūpastvaksaṅkocaḥ kikkisam | sambandhaḥ | subodham | pariṣekaḥ stanodarasya | tvagbhedasya virūpatvasya ca parihārārthaṃ stanodarasya ca kaṇḍūyanaṃ varjayet | tatparihārārthameva ca snānamudvartanaṃ ca śīlayet | alpatvādiyuktamāhāraṃ bhuñjīta |

51.4

tatra kaṇḍūkrikisayoratraivāsyai garbhiṇyai badarodakena saṃyuktaṃ pāṇitalaṃ navanītasya deyamabhyavahārāya | pāṇitalaṃ karṣaḥ | candanamṛṇālakalkena stanodarasya mardanam | prakṛtyādiviśeṣāpekṣayāśirīṣādicūrṇairvā| kuṭajārjakādikalkairvā | cūrṇaḥ śuṣkapiṣṭaḥ | kalko jalapiṣṭaḥ | nimbādikalkairvā | śaśādyanyata marudhiramiśrayā vā triphalayā | doṣādiviśeṣāpekṣayā stanodaraṃ mṛdnīyāditi

51.5

aṣṭame māse ghṛtamiśrāṃ kṣīrayavāgūṃ pibedityātreyaḥ | tāṃ na pibet garbhasya paiṅgalyabhayāditi khaṇḍakāpyaḥ | tatpratyāhātreyaḥ | aṅgīkriyatāṃ paiṅgalyam | garbhiṇyā nīrujatvalābhādarthasya ca yathoditayuktasya lābhāt sarpiṣmatyā kṣīrayavāgvā | saṃhananamatharvānindyatvam |

51.6

badarodakenāsthāpanaparibhāṣayā pallalādiyuktenāsthāpayet | purāṇaṃ sañcitaṃ purīṣaṃ śodhayitvā tadardhamevānuvāsayenmadhukādisiddhatailena | evaṃ purāṇāyā viṣṭhaḥ śodhanādanulomo vāyuḥ prasūttaye sukho bhavatīti |

51.7

sarvasya ca vāmapārśvasthasyāsthāpanānuvāsanavidhāne garbhiṇyā nyubjatvamapavādaḥ | nyubjā jānubhyāmadhomukhī bhūmau sthitā | tathā hi jaṭharasya lambatvādastraimārgo vivṛto bhavati |

51.8

tato'ṣṭamānmāsādūrdhvaṃ āprasavāt snigdhābhiryavāgūbhirupācaret | jāṅgala rasaiścopācarediti dhanvantariḥ | carakasya tu jāṅgala rasānabhidhānam |

51.9

navame māse tata evānantaroktānamadhurauṣadhasiddhādanuvāsanatailāt picuṃ yonau dhārayet | tena hi garbhaprasūtimārge garbhāśaye ca snehaḥ sampadyate | etacca sarvaṃ māsavidhānaṃ garbhiṇyā garbhadhāriṇīkukṣyādimṛdutvalābhāya bhavatīti subodham |

51.10

bilvādīnāṃ kvāthena garbhiṇyāḥ pratyahaṃ snānamupadiśet | sarvagandhodakena vā | patrāṅgaṅgāni patrabhaṅgāni |

51.11

asyāśca garbhiṇyāḥ navamamāsāt prabhṛtyapahatāsthītyādiyuktaṃ sūtikāgāraṃ kārayedyatra sūtikā satī vasati| śītātapādyabhāvena sarvartusukham |

51.12

tatrāgāre'nukūlanakṣatragrahatiyimūhūrtādiṣu puṇyāhaśabdena gavādīnanuvartamānā praviśyānekavāraprasūtābhiḥ parivṛtā satī svastyayanaparatvādiyuktā prasavakālamudīkṣeta pratipālayet | subodham |

51.13

klamādikamāsannaprasavakāle lakṣaṇam | udarādīnāṃ vedanayā sambandhaḥ | todādīni yonyām | anantarabhāvīnāṃ sūtivedanāparyāyāṇāṃ prādurbhāvaḥ | anantaraṃ garbhodakasya |

51.14

athānantaramenāṃ garbhiṇīṃ nikaṭībhūtagarbhatvādiyuktāmuṣṇodakena parikṣintāṃ satīṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayet | tataḥ suraktena ṛṣabhacarmaṇā kṛtapracchade mṛduni kārpāsādikṛte śayane śayānāmuttānāmaṃhatavāsastattvādiyuktā yoṣitaḥ sūnṛtābhirāśvāsayantyaḥ paryupāsīraniti sambandhaḥ| ābhugnasakthi saṅkucitajānum | prajanane garbhaniṣkāsane kuśalāstathoktāḥ | sūnṛtāḥ priyavācaḥ |

51.15

anantaramasyai kuṣṭhādicūrṇamupāghrātuṃ dadyānmuhurmuhuḥ | tathaiva bhūrjādyanyatamadhūmamupāghrātuṃ dadyāditi sambandhaḥ | antarāntarā cetyāvīprādurbhāvamanu dhūmādiprasaṅge | pārśvādideśānīṣadūṣṇena tailenābhyajya yathāsukhaṃ mṛdnīyāditi sambandhaḥ |

51.16

evamanena yavāgūpānādinā jaṭharastho garbhaḥ tasmin kāle sukhenārvāk parivartate adhomukhatāṃ yātītyarthaḥ | sa cāvāṅmukho garbhaḥ hṛdayamokṣaṇādinā lakṣaṇena jñāyate | māturhṛdayadeśaṃ parityajya yadā tu jaṭharamāviśati garbho bastiśiraākhyaṃ vakṣyamāṇaṃ pradeśaṃ nābheradho gṛhṇāti | āvyaścaināṃ garbhiṇīṃ nirantaraprādurbhāvena tvarayanti tadā parivṛttamadhyavasyet | evaṃ na parivartate cejjṛmbhaṇādikaṃ ca vakṣyamāṇaṃ kārayitavyam | anantaroktaṃ ca vidhiṃ dhūmāghrāṇādikaṃ punaḥ punaśca |

51.17

kecidācāryā garbhaparivartanārthe dhānyapūrṇamudūkhalaṃ garbhiṇyā musalenāvahananīyamiti | tadātreyapramukhā necchanti| yatastathāvidhāyāmatisukumārāyāmavasthāyāmevaṃvidhenopacā reṇāvahananavyādāyāmena prabalībhūto vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāditi |

51.18

tato'nantarokte nāvākparivṛttagarbhalakṣaṇena parivṛttagarbhāṃ viditvā paryaṅkamāropya pādato niṣaṇṇā strī yoniprasādhanādikaṃ garbhiṇyāśca kuryāt |

51.23

dvitīyā ca vāme karṇe mantraṃ vakṣyamāṇaṃ paṭhet | prasādhanaṃ garbhaniṣkramaṇayogyatākaraṇam | subodhamanyat | kṣitijalādikaṃ diśantu śāntimityantaṃ ślokacatuṣṭayaṃ mantrāḥ |
kubjatādikāritvāt | tathā teṣāmeva vidhāraṇamiva vedanāyāmapravāhamamupaghātāya tato yathoktaṃ kuruṣva |
tathāparā strī idamanuśiṣyāt | bhadre garbhiṇyanāgatāyāṃ garbhavedanāyāṃ garbhe mā pravāhiṣṭhāḥ na prerayitavyastvayā garbha ityarthaḥ | tathāvidhaṃ hyakālapravāhanaṃ vegodīraṇavat garbhiṇyā ahitam | garbhasya ca tatsthānaniṣkāsārtasya śvāsādikaram | tathā prāptāyāṃ vedanāyāṃ yadapravāhanaṃ tadvegadhāraṇavadgarbhiṇyā ahitaṃ sadupaghātāya sampadyate |

51.25

tathā bhadre tvaṃ prathamamāvījanmani śanaiśśanaiḥ stokaṃ stokaṃ pravāhayethāḥ | anantaraṃ garbhasya nirgamanakāle nibiḍaṃ pravāhayethāḥ | tato'pi yonimukhaprāpte garbhe nibiḍataramiti | āprasavādyāvadgarbho niṣkrānto bhavati | yadā punargarbho niṣkrāmati tadā tasmin | subodham |

51.26

garbhasaṅge kṛṣṇāhikañcukena piṇḍītakena vā yonidhūpanam | piṇḍītako madanaḥ | tadā haste pāde ca hiraṇyapuṣpyā mūlaṃ badhnīyāt | tathā suvarcalāyā viśalyāyā vā maṇivaccharīre dhāraṇam |

51.27

athānantaraṃ niṣkrānte garbhe yadāparā garbhaśayyākhyā na niṣkrāmati tadā garbhiṇīdhūnanādikaṃ vakṣyamāṇaṃ vidheyam | kācit strī garbhiṇīṃ vidhunuyāt | kathamityāha | dakṣiṇena pāṇinā nābheradho garbhiṇyāḥ pīḍayitvā vāmena pṛṣṭhaṃ copagṛhyeti |

51.28

tathā cānyā strī svapādapāṣṇyā garbhiṇyāḥ kaṭīmākoṭayet āhanyādityarthaḥ | tathā tasyāḥ sphijau nipīḍayet | tathā veṇyā keśaveṇyā tālukaṇṭhaṃ spṛśet | aṅgulyā vā keśaveṣṭitayā |

51.29

bhūrjapatrāditritayena yonidhūpanam | kāca eva kācamaṇiḥ | bhūrjaguggulubhyāṃ vā yonidhūpanam | athavā śālimūlasiddhasarpirabhyaktāṃ yoniṃ kaṭukālābvādibhirdhūpayet | athavānabhyaktāmeva kaṭukālābvādibhistailamiśrairyoniṃ dhūpayet | taireva vā kalkīkṛtaistailāktairyoniṃ limpet | guḍanāgareṇa vā jalapiṣṭena yoniṃ limpet | tadeva vā guḍanāgarakalkaṃ bhakṣayet | anyatsubodham | mahāvṛkṣaḥ sudhā|

51.30

doṣādyapekṣayā kuṣṭhatālīśayoḥ kalkaṃ pāyayet | kenetyucyate | kadācidvilvakaṣāyena kadācit balvajakvāthena | maireyeṇa vānyena vā yathāyogyenāsavena | surāmaṇḍena | tathā'mlena kāñjikādinā | vyoṣatīkṣṇena vā kulattharasenāmlena vā madhūkapippalasampākena vā | madhūkaśabdo mūlāgamebhyo nādhigataḥ | evaṃ bilvayrūṣādīnāmanyatamena kuṣṭhatālīśayoḥ kalkaṃ vā pāyayedyoṣite bhiṣak | athavā pippalyādīnāṃ kalkaṃ bilvayrūṣādīnāmanyatamena pāyayet | subodhamanyat |

51.31

kuṣṭhalākalkaṃ surāmaṇḍena | arkārkayorvā kaṣāyaṃ kvāthaparibhāṣāparidarśitānena kvathitagṛhītaṃ prakṛtidehādyapekṣayā'nayā suronmiśraṃ pāyayet | athavā lāṅgalīmūla kuṣṭhayoḥ kalkaṃ madyānāmanyatamena mūtrāṇāṃ vānyatamena pāyayet | etaduktaṃ madyamūtrayānyatamena | vatsakādergaṇasya vā cūrṇaṃ madyena yathāyogyaṃ pāyayet | śatapuṣpādibhiḥ siddhasya tailasya marddhāntanaṃ picuṃ tasyā yonau dhārayet | tathānuvāsanakāle anuvāsanayogyatāyām | tata eva śatapuṣpāditelāt ślokenānuvāsayedyathodite 'nuvāsanakāle sāmānyena yonau pāyau vā |

51.32

anantaroktabilvādiyūṣādyanyatamena phalajīmṛtādicūrṇamiśreṇa tāmevāsthāpayedapi | siddhārthakādimiśreṇa vā surāmaṇḍenāsthāpayet | athavā bilvādipañcamūlakaṣāye mṛditānāṃ svinnānāṃ śālmalīpatrāṇāṃ rasena pūtena ślokasnehenānantaroktaphalādiyuktenāsthāpayet |

51.33

yathoktānī madanavṛkṣādibhirāsthāpanadravyaiḥ siddhena kaṭutailenottarabastiḥ | śigrūvādimiśreṇa kaṭutailenānuvāsanam | kṣīragomūtrayormiśrībhūtayoreva pramāṇam | madhūtomāśālmalīpicchalāpūritāṃyoniṃ vā vidhvaṃ viyūthuyāt | athavā vaidyopadeśena kācit pāṇinā snigdhena kṛttanakhena nālaḥ phalasyāparatānāṃ anvagato gatvā tāmaparāmantarapaharat |

51.34

prajātāyāṃ prasūtāyāṃ yadi vastau mūrdhni udare na kāraṇāviśeṣādyugapacchūlaṃ bhavet tattasminmakkalanāmni śūle ghṛtena voṣṇodakena vā yavakṣāraṃ pivet | tayorvānyatareṇa vā pañcakolasaṃyuktaṃ varaṇādikam | kvathitaṃ sadralāpratīvāpaṃ pivet | pratīvāpokereva kvāthaḥ siddhaḥ | tathā ca lavaṇacūrṇamapi vatsakāderniryūheṇa madyaṃ vakṣyati |

51.35

evameva vīratarādikamapi kathitamūtrādipratīvāpam | pratīvāpaśabdenāvacūrṇya deyaṃ dravyamucyate | athavā vatsākādi cūrṇitaṃ surayā pivet | sālaparṇīpṛśniparṇībhyāṃ kvāthena vā maricabhadradārśvoḥ kalkaṃ pivet | bhārṅgyāditrayakalkaṃ . koṣṇāmbhasā | athavā trikaṭukādisaṃyuktaṃpurāṇaguḍaṃ yogyayā mātrayā bhakṣayet |

51.36

tasmin kāle yonibhraṃśe raktābhyaktāyā yoneḥ praveśanam | praviṣṭhāyāṃ cāśokarohiṇyādipakvatailena svedanaṃ pūraṇaṃ ca bahuśaḥ śaśvat | gaccha subhage svasthānamiti mantrapadenaiva tāṃ yoniṃ brūyāt |

51.37

anyatamā ca kuśalā paricārikārottarasthānoktena vidhinā bālamupapādayet | subodhamanyat | yathāsātmyamanyatarasya snehasyāhaḥpariṇāminīmiti nātra snehamātrāyā niyamaḥ | kevalaṃ tathā vidheyam yathā tasminnevāhani jīrṇe snehe yavāgvāḥ prayogo noparudhyate | tathā cācārya eva hṛdaye kevalaṃ mahatyāḥ pratiṣedhaṃ karoti | yataḥ sāhorātreṇa jīryate | na tu mātrāntarasya vidhānam | sūtikā kṣudvatī tailād ghṛtādvā mahatīṃ pivediti |

51.38

snehe kvāthe vā pīte yamakābhyaktadehāyā vastreṇodaraṃ veṣṭayet | vātapūraṇabhayāttadavakāśaparihārāya | tatra yadā snehapānamārabhyate tadoṣṇodakena pariṣekaḥ sūtāyāḥ | punaśca pariṣeko yadā vā yavāgūṣānamārabhyate | etaducyate prāk snehayavāgūpānābhyāṃ cobhayakālamuṣṇodakena paripecayediti | pūrvoktairauṣadhairanantaroktaiḥ | pañcakolena yavānyādibhirvā siddhāṃ evaṃ yathāyogyam |

51.39

etadeva snehapānādikaṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā | anantaraṃ yāvad dvādaśarātraṃ yavānyanyatamayūṣeṇānnaṃ laghunā ca tatprāyeṇānupānaṃ tataḥ krameṇāgnivalamavekṣya jāṅgalarasādibhirbṛhaṇairbṛhayet | suvodham | anena krameṇa sūtikliṣṭā punarnavībhavati |

51.40

ata eva garbhabṛddhikṣapitadhātutayetyādihetuḥ sūtikāyā vyādherasādhyatve bhavati | sārdhānmāsādūrdhvaṃ sūtikābhidhānanivṛttiḥ | anye punarāhuḥ punarārtavadarśanādūrdhvaṃ sūtikābhidhānanivṛttiḥ | ityevamanantaroktena prakāreṇa prathamānmāsāt garbhādhānāt prabhṛti punarārtavadarśanena garbhayogyatā tāvadasyā vidhirasminnadhyāye darśita iti |

51.41

iti tṛtīyo'dhyāyaḥ ||

Linked texts (1)