Ashtangasamgraha 52: atha caturtho'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 52
- Language
- Sanskrit
atha caturtho'dhyāyaḥ
52.p1
atha prakaraṇā''yātagarbhavyāpaccikitsitapradarśanārthamadhyāyārambhaḥ |
52.2
āpannagarbhā samprāptagarbhā strī parihāryāṇyāseveta cet tataśca yadyasyāḥ śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāttatstāṃ mṛdutvādiguṇayuktaśayanasthāṃ śītaiḥ pradehādibhirupācaret |
52.3
sahasradhautaṃ sarpiryadanekaśo'gnau vilāpya śītodakeprakṣipya styānīkriyate | madhukena siddhaṃ sarpistathoktam | tacchṛṅgairanyagrodhādiśṛṅgaiḥ siddhasya kṣīrasarpiṣaḥ picuṃ yonau dadyāt | kṣīrameva pramathya sampāditaṃ sarpiḥ kṣīraghṛtam |
52.4
rakte tvatisravati tata eva nyagrodhādisiddhāt kṣīrasarpiṣo'kṣamātraṃ prāśayet | kevalādeva vā kṣīrasarpiṣokṣamātraṃ na tu nyagrodhādiśṛṅgasiddhāt kṣīrasarpiṣaḥ | padmādikiñjalkaṃ ca madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ lehayet |
52.5
madhunā vā dhātakyādicūrṇam | madhunaiva nyagrodhāditvacāṃ śṛṃgāṇāṃ ca kalkam | sakṣaudraṃ vā śaśādyanyatamarudhiram | ṛdhyādikaṃ ca payasā | nīlotpalādīni taṇḍulāmbuvāsārasayoranyatareṇa | pakvo mūlloṣṭhastathoktaḥ | ājena payasā vā gandhapriyaṅgavādīni |
52.6
kaśerukādīnāṃ kaṣāyeṇa mādhuryasampādanamātrābhyāṃ śarkārāmadhubhyāṃ miśreṇa śālicūrṇaṃ pāyayet | jīvanīyauṣadhaśṛtaṃ kṣīraṃ vā pāyayet | balātibalādiśṛtakṣīreṇa madhuśarkarāsaṃyuktena suśītaṃ raktaśālyodanaṃ bhojayet | śītavīryāṇāṃ ca jāṅgalānāṃ rasena vā suśītaṃ raktaśālyodanaṃ bhojayet | śodhanavajryāśca sarvā raktapittoktāḥ kriyāḥ yathāvasaraṃ kurvīta |
52.7
yadā tu śoṇitadarśanaṃ vinaiva vastyādau śūlaṃ kevalaṃ bhavati garbhiṇyāstathā tāṃ madhukādisiddhaṃ payaḥ pāyayet | tāmravalyādisiddhaṃ vā payaḥ | vidāryādigaṇasiddhaṃ vā | śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrābhyāṃ vā siddhaṃ sarpiḥ pāyayet | palāṇḍurasasiddhaṃ vā kṣaudrayuktaṃ sarpiḥ |
52.8
prathamānmāsādārabhya māsatrayaṃ puṣpadarśane samyak cikitsito'pi garbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhatyasañjātasāratvāt sravatyevetyarthaḥ | tena prathamamāsatrayaṃ puṣpadarśane prāyo garbhaḥ cikitsyāpi koṣṭhe na tiṣṭhati | māsatrayādūrdhvamapi caturthādiṣvapi māseṣvakāṭhinyāt |
52.9
āmānvaye puṣpadarśane viruddhopakramatvādvarbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhati | āme hyuṣṇatīkṣṇādikā kriyā | sā tu garbhe viparītā | ato viruddhopakramatvam | yatra caturthādiṣvapi māseṣvāmānvayo nāsti tatra puṣpadarśane'pi garbho vidhārayituṃ suśakyate | tatra tvāmānvaye rūkṣaśītānyauṣadhāni prayuñjīta |
52.10
tadyathetyādinā teṣāmevopayogaviśeṣaṃ darśayati | auṣadhāt pūrvamupavāsaḥ | durālabhādikvāthasya pānam | tṛṇadhānyādipeyā | mudgādiyūṣaiścāśanaṃ prayuñjīteti sambadhyate | evamāme jite prathamapuṣpadarśanavat snigdhādīnyupayuñjīta |
52.11
āmagarbhapāte madyānāmanyatamaṃ garbhiṇīṃ pāyayet | prayojananirdeśastadguṇamanyat pradarśayitum | amadyapā yā kenacit kāraṇena madyaṃ na pivati tāṃ pācanīyadravyasammiśrābhisneha lavaṇābhiḥ satilābhistṛṇadhānyayavāgūbhirupacaret | yāvatsaṅkhye māsi garbhapātastāvatsaṅkhyānya hānyayaṃ kramaḥ |
52.12
tato'nantaramevā doṣādiśuddheḥ prīṇanādiguṇairāhārairupācaret | kuta ityāha | āgarbhadoṣeṇetyādi | tadanu ca snehapānairvantibhistathā dīpanauṣadhiyuktairāhārairiti |
52.13
mahati jātasāre varjyāvarjanādyonigatartavamanyadvā kiñcit sravati tasyā yonisrutinimittaṃ vāyuḥ kupitaḥ san pittaśleṣmāṇau parigṛhya yā tu nāḍī māturāhārasāraṃ rasaṃ garbhasya vahati tāṃ nāḍīṃ pratipīḍya tiṣṭhati | tatastayā tadruddhayā nāḍyā kulyayeva tṛṇādicchannayā kedāro garbho vṛddhimaprāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā |
52.14
tatra dvau bhedau | eko vṛdhyaprāptiḥ | dvitīya upaśoṣaḥ| prathame kādācitkena srāveṇa garbho na parihīyate nāpi vardhate sphurati ca tamupaviṣṭakamityācakṣata ācāryāḥ | dvitīye tvatisrāvād vṛddhopi parihīyate | cirāt stokaṃ ca spandate kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate taṃ garbhamupaśuṣkakanāgodaraśabdābhyāmācakṣate |
52.15
tau copaviṣṭopaśuṣkakau māturāhāratejasā svalpenā pyāyyamānau krameṇa yadā puṣṭau syātāṃ tadā keśadaśa nādiyuktau bahubhirapi varṣeḥ pramadā prasūyeta | tatretyādinā doṣaviśeṣeṇa tayorlakṣaṇamucyate |
52.16
tatrāpathyaviśeṣasevayā yadopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyorādhikyaṃ bhavati tadā tatra vātahetukayorupaviṣṭakopaśuṣkakayoḥ koṣṭhacaro vāyustābhyāṃ pratihanyate | saśabdādiyuktaṃ ca śakṛt garbhiṇyupaveśyate | subodhamanyat |
52.17
pittenobhayorgarbhiṇyāstāmraharitaśakṛdupaveśanādi | subodham | gomūtravat pītaraktanetrāditvam |
52.18
śleṣmaṇā tayorgarbhiṇyā madhurāsyatvādikaṃ bhavatīti doṣaviśeṣalakṣaṇam |
52.19
cikitsā tūbhayoḥ sāmānyena jīvanīyasiddhaghṛtasarpirādikā | eṣāmupayogo garbhabṛddhikara ityarthaḥ | tathā etaireva sarpirādibhiḥ sambhojanaṃ saha bhojanam | taireva ca subhikṣāyāstṛptāyā garbhiṇyā yānavāhanādibhirapavarjanam | upapādanamupaskāraḥ dānam | iti sāmānyenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvivardhanārthaṃ cikitsitam |
52.20
vātādidoṣe viśeṣeṇa tu athetyādinā kathayati | bastidānādanubhojanam | tatonuvāsanam | subodham | sthūlāśca tāḥ kukkuṭyastathoktāḥ | tena māṣakukkuṭīrasena sarpiṣā miśritena saha tittireḥ kapiñjalasya vā rasaṃ sādhayitvā upaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthe ca pāyayediti sambandhaḥ | jīvanīyānāṃ yathāsaṃskāraṃ mātrā |
52.21
payasyādīnāṃ caturṇā kalkena taccaturguṇaṃ sarpiḥ payasā snehakramena vipacet | payasyā kṣīravidārī | kālyaṃ prātaḥ | tasmin kṣīrānupāne prayukte bhojanakāle āmagarbhīṇāṃ tvacirakālajātānāṃ prāṇināṃ rasenānnamaśrīyāt | tānevāmagarbhāstatraiva rase bhṛṣṭāṃstiptāṃlatāna bhakṣayet | jalañcalacāriṇāṃ haṃsādīnāṃ māṃsāni ca | piśitamupadaṃśaḥ pānopāyabhojanaṃ yasyāḥ surāyāstām |
52.22
tilādīnāṃ pañcānāmekaikasya cūrṇasya pañcapātraṃ ghṛtasya pātriṇa saṃyojya nidhāpayet | svanugutaṃ kṛtvaiṣatataḥ prayogaḥ | atraiva vadaracūrṇapātraprakṣepo dvitīyaḥ | pātraṃ śuṣkadravyasya catuṣṣaṣṭipalāni | ghṛtasyāṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam | evaṃ garbho na vardhata tadā garbhiṇī tīkṣṇairdravyairvirecayet | aparāpātanīyairvā prayogairgarbha pātayet |
52.23
līno nāma garbho yo garbhiṇyā vātopasṛṣṭasrotasi līno na spandate | tatra līne garbhe śyenādīnāmanyatamasya rasena bahusarpiṣkeṇāthavā māṣayūṣeṇa ghṛtāḍhyena mūlakayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet | saktūn vā tilādisaṃyuktān kṣīreṇa pāyayet | bilvaśalāḍu bālavilvam | medyaṃ meduram | suvodham | pūrvoktaṃ garbhabṛddhikaroktam | yasyā ityādi suvodham |
yasyā ityādi subodham | garbhasya bandhanaṃ yatra tatra māturanubandho bhavati paripoṣārtham | vṛntādyena śākhāyāṃ nivadhyate phalam | sa vyāpanno garbha āmaḥ san śoṇitabhāvenāpi prasūyate | tatra ca vigheyamuktam |
52.24
aṣṭame māse tvanuvāsanaṃ tenānuvāsanenāsiddhau vīraṇādīnāṃ saptānāṃ mūlānāṃ bhūtīkādīnāṃ yathāsambhavaṃ mūlānāṃ phalānāṃ ca kṣīrodakābhyāṃ anukvāthanena cūrṇamelanena rasamudgṛhya tena rasena priyālādikalkamiśreṇa īṣallavaṇeneṣadūṣṇena ca nirūhayet | vīraṇaṃ tṛṇaviśeṣaḥ | ikṣubālikā karaṅkaśālirikṣuḥ | parivyādho jalavetasaḥ | vigatāedāvartavibandhāṃ cānuvāsayet | tenaiva madhukāsiddhena tailena |
52.25
avaśyaṃ codāvarttaṃ cikitsāṃ kuryāt | yat udāvartta upekṣitaḥ sahasā śīghrameva sagarbhāṃ garbhiṇīṃ hanyāt |
52.27
yadā tu vṛddho vyāpadyate tadā garbhiṇyāḥ stabdhodaratvādikaṃ karoti | āvyo garbhaprasavavedanāḥ | akṣaṇoḥ sraṃso bandhād bhraṃśaḥ | pūtirūrcchāvāso yasyāḥ sā tathoktā | atikaṣṭaṃ prāṇiti | kathamapi ceṣṭāsu prabhavati | jīvati vā kaṣṭaṃ ca jakṣiti bhakṣayati | svapiti vā | ityevaṃvidhalakṣaṇayuktāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt |
52.28
taṃ garbhaṃ kadācidvātavaśādasamyaganārjavenāpatyapathaṃ yonimārge pravṛttaṃ vāyunā pīḍitaṃ mohitamaspandaṃ mūḍhagarbhamityāhurācāryāḥ | vāyupīḍanavaicitryācca tasya garbhasyāsaṅkhyagatitvam |
52.29
saṅkṣepeṇa trividhā gatirūrdhvādibhedena | ūrdhvā yasyāmutthito garbha āyāti | tiraścīnā garbhiṇīpārśvayoḥ kṛtapādaśirasaṃḥ | nyubjā adhaśśirasa ūrdhvapādasya | tasya ca garbhasyāṣṭau saṃsthānāni tāni ca vakṣyante | sakthibhyāmāgamanamekam | ekena sakthnā dvitīyam | sphiṅmūlena tṛtīyam | tiryak caturtham | pārśvavṛttaśirasaḥ pañcamam | bāhudvayena ṣaṣṭham | vakreṇa pṛṣṭhena pāṇipādaśirasā yonisukhāgamanaṃ saptamam | ekena pādena yoniṃdvitīyena gudāmityaṣṭamam |
52.30
teṣu sarveṣvapi mūḍhagarbhepu viparītendriyārthatvādiyuktāṃ garbhiṇīṃ varjayet | na cikitsodityarthaḥ |
52.31
śalyabhūtaṃ garbhe mṛtaṃ santaṃ kṣaṇamapi bhiṣaṅnopekṣeta | taddhi garbhaśalyaṃ jananyā ucchvāsarodhaṃ kṛtvā tāṃ hanyāt |
52.32
avijñānācca sacetano'pi garbhaḥ śastreṇa vidāryamāṇe viṣamaṃ kṛtvāṅgāni vikṣipan nirucchvāsāṃkṛtya jananīṃ hanyāditi sambandhaḥ |
52.33
tasmāttasya jīvato garbhasya saṅge aprasave | sūtyo yā anubhūtānekaprasavāstāḥ prasavāya nānāvidhairupāyaiḥ prayateran | tasya hi saṅgastrividho bhavati |
52.34
yaḥ punarmūḍhagarbhastasyaike ācāryāḥ acetanasāmnyājjarāyupātanasadṛśaṃ karmeti kathayanti | anye mantrādikaṃ daivahetoḥ | kecidāharaṇamāśukāritvāt pratyakṣopāyatvācca |
52.35
ato garbhaśastrakarmaṇo'nyacchstrakarma kaṣṭatamaṃ nāsti yato yonyādīni rakṣyāṇi sparśanai naiva śastramavacāryamadṛṣṭigocaratvāt | ekenaiva pāṇineotkarṣaṇādīni kāryāṇītyatikṛṣṭram |
52.36
tasmādbhiṣagīśvaramāpṛcchūya yathā mṛtāyāmayaśasā yogo na bhavatīti | paraṃ ca yatnamāsthāya kṛtābhyāmaiśca bhiṣagbhiḥ śastreṇopakramena | yasmādanāharaṇe garbhasya garbhiṇyāśca dhruvamavaśyaṃ mṛtyurbhavati | upakrame tu saṃśayaḥ | prasaṅgādudarādīnāmapyevaṃ vijñeyam |
52.37
vyābhugne saṅkucite sakthinī | vastracumbalaṃ paṭṭamayaḥ komalapiṇḍaḥ | nāgavṛntikā sallkī svanāmikā vā nāgamuttiketi pāṭhaḥ | hastaṃ bhiṣajaḥ | ityuttānāyā garbhamāharet |
52.38
tatretyādi | āñchanamātmadikarṣaṇam | sakthinī prasārya tannirharediti sambandhaḥ | sphigdeśaṃ yonimukhādantarnītvā | pādau yonimukha ānīya | sakthinī prasārya garbhasya | parigho daṇḍākāra āyudho yonimadhye hi tatparivartane chinattīti | pūrvārdhaṃ śirobhāgaḥ | pārśve vakraṃ śiro yasya tasyāṃsaṃ pratipīḍya śira apatyapathamānīya nirharet |
52.39
yau vā tābhyāṃ saṃsthānābhyāṃ mūḍhagarbhau tau dvāveva hastenāhartumaśakyatvāt śastradāraṇamarhataḥ |
52.40
athetyādi subodham | garbhaśaṅkuḥ pūrvoktaṃ vakravaktraṃ yantram | garbhasya hi kakṣyāyāmasajjane baḍiśavat | yasya tu yuktivaśāt kapālānyavidāritāni tasyākṣikūṭe gaṇḍe vā śaṅkā baḍiśavat saktiḥ | api cetisamuccaye |
52.45
yadiṃtyādi subodham | mṛtagarbha āhṛte yā'vaśiṣṭā'parā sā pūrvoktā | dīpyakādīnāṃ samānāṃ cūrṇaṃ snehena ghṛtādyanyatamena yathāyogyaṃ pāyayet | teṣāmeva kalkaṃ vā | kalko jalapiṣṭadravyam | dīpyakādivat kaṭukādīni |
52.47
evamauṣadhena trirātramāsīta doṣastrāvāya vedanopaśamāya ca | doṣo na vātādiḥ | api tu raktapicchādiḥ| tryahādūrdhvaṃ snehameva saptarātraṃ pibet | auṣadhapratiṣedhārthamevakāraḥ | evaṃ sāyamariṣṭaṃ prātaḥ snehe pīte |
52.49
upadravā jvarādayo vyādhayaḥ | evaṃ tryahamauṣadham | snehaḥ saptarātram | daśāhaṃ payaḥ | daśāhaṃ māṃsarasa iti kramaḥ !
52.50
tato'nantaraṃ snehābhyaṅgaparā satī vātavyādhinirdiṣṭān balātailādikān bhajet | ādiśabdena tatsvarūpaṇāmanyeṣāṃ grahaṇam| tataścaturthamāsāntaṃ yāvallaghubhojanatvādiyukta | pañcamānmāsādārabhya krameṇa na sahasā yatheṣṭāni sukhāni bhajet |
atha balātailamupadekṣyāmaḥ |
snehān bhajedityuktiprasaṅgena balātailamekamucyate | dvitīyaṃ tu balāśate chinnaruhāpādamityādiśabdayuktaṃ vakṣyate | atheti maṅgalārthaḥ |
52.51
balāmūlakvāthasya ṣaḍ bhāgāḥ | kṣīrasya ṣaḍevaṃ dvādaśa | yavādīnāṃ trayāṇāṃ caturthasya daśamūlasya caikīkṛtya kvāthasyaiko bhāgaḥ | evaṃ trayodaśa bhāgāḥ kvāthasya | caturdaśo bhāgastailasya | tailāccaturthabhāgenāvāpanam | kvāthyadravyāṇāṃ jalāt ṣoḍaśāṃśaṃmānam | kvāthyadravyāccaturguṇaḥ kvāthaśeṣaḥ | daśamūlasamudāyasya yavādyanyatamasamatvam | kākolyādīnāṃ parasparasamatvam | kṣīraśuklā kṣīrakākolī | patraṃ gandhapatram | raso bolaḥ | kālānusāṃryamuśīram | evaṃ dvātriṃśadāvāpanadravyāṇi | suvodham | bhavanti cātreti tantrarītiḥ |
52.52
garbhasya janmakāle jīvato yadi mātā vipannā syāttataḥ kukṣipraspandanena jīvantaṃ garbhaṃ viditvā tato bastidvāre vipāṭya tamuddharet |
52.59
madhukādīni catvāri prathame māse garbhe sravati yojayedyathāyogyaṃ kalpanayā | aśmantakādīni dvitīye | aśmantako mālukaparṇaḥ | tāmravallī rāmataruṇī | mañjiṣṭhā vā | vṛkṣādanyādīni pañca tṛtīye | vṛkṣādanī drumavyādhistaiva vandākaḥ | latā priyaṅguḥ | anantādīni pañca caturthe māsi yojayet | anantā dūrvā | padmā padmacāriṇī | ghṛtaṃ yathopayogam | kṣīrivṛkṣāṇāṃ tvaco yathālābhaṃ pañcame | śṛṅgamaṅkuram | pṛśniparṇyādīni ṣaṭ ṣaṣṭhe | śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ | madhuparṇikā jīvantī | śṛṅgāṭakādīni saptame | kapitthādīnāṃ ṣaṇṇāṃ mūlaiḥ śṛtaṃ kṣīramaṣṭame | śārivādicatuṣṭayena navame | payasyā daśame | athavā yaṣṭimadhukāditrayeṇa daśame | sarvaṃ bṛṃhaṇamāmānvayaṃ vinā jñeyam | iti caturtho'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit