Ashtangasamgraha 62: atha dvitīyo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 62
- Language
- Sanskrit
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
62.p1
sarvarogāṇāṃ sāmānyena nidānamuktvā jvarādiviśeṣeṇocyate | tatrāpi jvarasya prādhānyāt pūrvamadhyāya ārabhyate | viśeṣeṇa | tatra prathamameva tāvaddoṣajā niścīyante paścādāgantukāraṇam ||
62.1
yadyapi prāgrūpasamprāptyādikamucyate tathāpi nidānena prādhānyādvyapadeśaḥ |
62.2
evaṃ jvarasyāṣṭau kāraṇāni | āgantukāraṇasya yadyapi bahuvidhatvaṃ tathāpyanyatantraprasiddhasaṅkhyānurodhenoktama-
62.3
tatra yathoktairityāderdoṣā jvaramabhinirvartayantīti sambandhaḥ | yathoktaiḥ prakoparṇānadānai stimtakattvādibhiḥ | ūṣmaṇā āmāśayasthenāgnyabhidhānena | pittasyāyaṃ viśeṣaḥ| yaduṣṇamapi dravatvādadnalasya jāṭharasyopahananaṃ jalamivoṣṇam| śeṣaṃ sarvadoṣamādhāraṇam | [ nanu pittasyoṣmā vidyate vātaśleṣmaṇoḥ kuta ūṣmā | na | śaktyākhyenonaktatvāt | atha vā tayorapyuṣmā vidyate bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ manābhramā iti vacanāt iti jejjaṭaḥ || ] doṣāṇāṃ ma ūṣmā yena pacyate | tathā ca doṣadhātuṣu svalpā analabhāgāḥ pradarśitāḥ | atra ca pratirogamadhyāyeṣu yatpṛthaṅnidānakīrttanaṃ tadvyādheḥ svarūpārvigamanāya cikitsākāle hetuviparītauṣadhaparijñānārthaṃ ca samprāpterapi kīrtanaṃ vyādhiparijñānāya cikitsākāle'pi tathāvidhasamprāptyanyathākaraṇena tatsamprāptikasya rogasya vināśo bhavatīti pratibodhanāya ca | tathā ca vipulasatirvaidyo'pacārasvarūpaviśeṣāt tatkāryaviśeṣāddoṣakāryaviśeṣaiścaśca doṣāṇāṃ samprāptau jñātāyāṃ gūḍhaliṅgasyāpi vyādheḥ svarūpamadhigacchedveva | tathā pratirogapradarśitāyāḥ samprāpteḥ svādhyāyoktāccikitsitāt prakārāntareṇāpi yato vināśaḥ kartuṃ pāryate tato'vyameva rogopaśamaḥ | sarvasyāmapi cikitsāyāṃ samprāptivināśanameva pradhānaṃ prayojanam| tathā coktaṃ jvaracikitsite āmāśayastho hatvāniṃ sāmo mārgīn pidhāya yat | vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāt kurvīta laṅghanamiti |
62.4
mukhavairasyādīni jvarasya pūrvarūpāṇyuktāni | āveśiṣṭadoṣairyadyapi jvarayati tathāpi bhaviṣyatpratītirdoṣānurodhenaivāsphuṭatvamalpatvaṃ ca vijñeyam | tathā hi gurugātratvaṃ bhaviṣyati kaphajvare | evaṃ sarvatra kalpyam | etānyapi vyādhiviśeṣaparijñānāyopayujyante cikitsārthai ca | tathā ca dṛṣṭamātra eva pūrvarūpe tena nidānaviśeṣeṇa ca rogasya svarūpaṃ paricchinnaṃ bhavati tadā tasmin kāla upakrānto rogaḥ kṣipratarameva praśamamāpadyate | kadāciddṛṣṭe pūrvarūpe viśiṣṭadoṣatā rogasyānadhigatā bhavati | tatra sakalarogasādhāraṇārogaviśepramātrāśrayaṇenaiva cikitsā prayuktā kiṃ sukhāya na sampadyate | etadeva hṛdi kṛtvā bhaṭṭārahariścandreṇa vāśabdasya nirdiṣṭasyāprādhānyaṃ pradarśayituṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vetyatra jvarapūrvarūpeṣu laghvaśānamya prādhānyaṃ laṅghanasyā prādhānyaṃ vyākhyātam | tacca bhiṣakśāstraniṣṇātā nāṅgīkurvanti | yato na pūrvarūpadarśanamātreṇaiva bhiṣak cikitsāyāṃ pravartate | api tu nidānādi kiñcijjānātyeva | tataśca yena snigdhagurvādhikaṃ kaphakāraṇamupayuktaṃ tasyāpatarpaṇaṃ nyastvā ladhvaśanaṃ pradhānaṃ na bhavatīti | bhaṭṭārakeṇa tu pūrvarūpeṣu sakaladoṣasādhāraṇatvālladhvaśanasya prādhānyamuktam| alpaprāṇatā ceṣṭāsvaśaktatvam | aratirna kvacidavasthitiḥ| asūyā parasya doṣāviṣkaraṇam | hitopadeśādiṣu pradveṣaḥ | annādyanabhinandanaṃ avipāko'nnādīnām | ākulatvaṃ sāśrutā ca cakṣuṣoreva | jṛmbhā sanmukhavikāmo gātravināmaḥ | śabdādiṣvakāraṇenaivecchā tathaiva punadvaiṣaḥ | tadanantaraṃ prāgrūpāgamanantaraṃ krameṇa jvarasya vyaktībhāvo bhavati | bhavati cātreti tantrarītiḥ |
62.12
āgamāpagametyādyanilajvarasya rūpaṃ bhavatīti sambandhaḥ | vedanānāmūṣmaṇāṃ ca vātavaśāt kadācidāgamo bhavati kadācidapagamaḥ | anityasadbhāvo vā | kadācit kṣobho bhavati | kadācinmṛdutvam | athavā vedanādīnāṃ dehadeśaviśeṣataḥ kālaviśeṣataśca vaiṣamyamanekarūpatvaṃ bhavati | tatra tatra ca vātvāśraye'ṅge tāstā vāyukāraṇā vedanāścalāḥ syuḥ | subodham | prājanaṃ pratodaḥ | mūrdhni śirasi adhikaṃ vedanā | āsyavirasatvaṃ viśeṣānākhyeyaduṣṭarasatvam | malā mūtraśakṛtsvedādayaḥ | tvagādīnāṃ rūkṣāruṇatā | kāmacchardipoḥ śuṣkatvaṃ kaphādīnāmapravṛttiḥ | vātajvare'svapnaṃ kṣavathorgrahaḥ | sarvasya ca rūpakīrtanaṃ vyādhisvarūpaviśeṣaparijñānāya pṛthak cikitsitapratividhānāya ca |
62.15
yugajjvaravyāptyādi pittaje bhavatīti sambandhaḥ | raktānāṃ koṭhānāṃ sotsedhānāṃ maṇḍalānāmudgamaḥ |
62.18
sātiśayā arucijāḍyādayo rogāḥ kaphajvare bhavantīti ! alpavegatā jvarasya | hṛllāso hṛdayotkleśayuktaḥ prasekaḥ chardanaṃ yathāsambhavaṃ kaphādīnām |
sarveṣāṃ vātapittakaphajvarāṇāṃ yathāsvaṃ kāle grīṣmāpagahavarṣāśaranmadhyandinaniśiśiśiravasantādike pravṛttirathavā vṛddhirbhavati | idamāṃpa rūpaṃ yathā nidānatvenoktānāṃ vātajvare tiktādīnāṃ pittajvare kaṭvādīnāṃ kaphajvare madhurādīnāṃ cānupaśayo 'sukhāvahatyaṃ yathāsvaviparītānāṃ copaśayatvaṃ sukhānubandhitvamiti |
62.20
yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge sati tāvat jvaramsatlaṃsargajo vijñeyaḥ | tena vātapittajvaraliṅgamiśrībhāve vātapittajvaro vijñeyaḥ | vātakaphajvaraliṅgasaṃsarge vātakaphajvaraśca | evaṃ pittakaphe'pīti yathāsvaśabdārthaḥ | api ceti samuccaye |
62.23
śirortyādīni vātapittajvaralakṣaṇāni | tāpahānyādīni vātaśleṣmajvaralakṣaṇāni | śītādyavyavasthādīni pittaśleṣmajvaralakṣaṇāni | pittaśleṣmapravṛttiśchardyā | sarvaja ityādinā sannipātajvaro nirṇīyate |
62.33
sarvairlakṣaṇaiḥ pṛthak saṃsargoktaiḥ | atra ca sannipāte'yaṃ viśeṣaḥ muhurdāho muhuḥ śītam | subodham | vikṛtagītādīhāpravartanam | akṣiṇī sasrutītyādilakṣaṇe | bhugne kanīnikāpāṅgayoratīkṣṇe | piṇḍikādīnāṃ ruk | paridagdhaiva paridagdhā jihvā kharasparśā ca | gurvaṅgatā srastasandhitā ca bhavati | śiraso lolanaṃ calanam | koṭhā nisrugvāḥ piṭakāprāyāḥ | malānāṃ saṅgo'pravṛttiḥ | athavā samprāptyādiviśeṣavaśena stokastokaṃ pravṛttiḥ | athavātipravṛttiḥ | tasya sannipātasyābhinyāsahṛtaujasau paryāyau | sa ca sannipātajvaro doṣe vivṛddhe sthire'gnau ca naṣṭe sati sarvairlakṣaṇaiḥ sampūrṇo bhavati tadā'sādhyaḥ | anyathā doṣe cale balavati cāptāvasampūrṇalakṣaṇaśca bhavati tadā kṛcchrasādhyaḥ | vaikalyado vā bhavati |
62.35
doṣatraye'pi kupite yatra pittaṃ pṛthagvartate pṛthagvātakaphau | tatra yadā pittaṃ tvaci vartate koṣṭhe vātakaphau tadā jvaravegakāle pūrvaṃ dāhaṃ vidadhāti paścācchītam | yadā punastvaci vātakaphau vartete koṣṭhe pittaṃ tadā pūrvaṃ śītaṃ vidhattaḥ paścāddāham | tayoḥ śītapūrvadāhapūrkayordāhādirdustaraḥ |
62.37
śītādau punaḥ koṣṭhasthenodīrṇena pittena kaphe srāvite śoṣite ca sati śīte śānte pittādhikyādamlakādikaṃ jāyate | mūrcchā mohaḥ | dāhādau punaḥ koṣṭhe vātakaphodīrṇatayā vegaṃ kṛtvā dāhe śānte kaphakāryāṇi tandrādīni bhavantīti doṣaiḥ saptavidho jvara uktaḥ |
62.39
āgantustvaṣṭamaścaturdhā abhighātāditaḥ | tatra kṣatādibhiryaḥ so'bhighātajaḥ | tasmin hi kṣate pavanaḥ svabhāvāt prāyo raktaṃ pradūṣayan savyathādikaṃ jvaraṃ kurute prāyograhaṇaṃ kacidvyabhicārapradarśanāthaim |
62.42
anyacca sannipātaviśeṣottho jvaro yatra yadā doṣairevaṃsaṃvidhairbhavedbhavati tadaivaṃsasvarūpo bhavati | kīdṛgityacyute |
yo hi grahāveśādijo jvaraḥ so'bhipaṅgāṅgeyaḥ | grahā devādayo vakṣyamāṇāḥ | subodham | grahādau traye grahopadhiviṣalakṣaṇe sannipātasya kopo bhavati | bhayādau traye bhīśokakāmākhye maruto vāyoḥ kopo bhavati | krodhe kope pittasya kopaḥ |
62.43
śāpenābhicāreṇa ca yau jvarau tau sannipātena ghorau bhavataḥ | tau cātiśayenāmayau matāvāgamakarttṝṇām | śāpamapagathādgurvādayo vidadhāte |
62.44
abhicāre tvābhicārikairmantrairamuṃ dahati hūyamānasya prathamameva cetastapyate | tato dehaḥ | tato vimphoṭādigrastasya pratyahaṃ jvaro vardhate | iti doṣāgantubhedādaṣṭadhā jvaro dṛṣṭa āyurvedāvidbhiḥ ||
62.46
evamapi bhavan saṅkṣepeṇa dvividhaḥ | śārīro mānama iti dvividhaḥ | maumyastīkṣṇa ityevamapi dvividhaḥ | antarāśrayo bahirāśraya ityevamapi | tathā prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo'sādhyaḥ sāmo nirāmaka iti | eṣāṃ śārīrādīnāṃ pūrvaṃ śarīra ityādinā lakṣaṇamucyate |
62.47
śleṣmasaṃyukte pavane pavanamya yogavāhitvāt jvare śītaṃ bhavatyarthāt sa eva jñeyaḥ | evaṃ pittayute pavane dāhaḥ ma jvarorjñeyāḥ | miśre śleṣmasaṃyute pittasaṃyute ca pavane miśraṃ śītaṃ dāhaśca ! miśre tṛtīye vyapadeśāt saumya tīkṣṇatāyādhvaninekaḥ |
62.49
antaḥsaṃśraye jvare antaḥkoṭhe'dhikaṃ vikārāḥ syuḥ satyapi sarvāṅgopatope | bahirvege tu bahireva tāpo nāntarvikārāḥ | tatra ca susādhyatā | arthālabhyate'ntarvege dussādhyetati | api ceti samuccaye |
62.51
yathākrameṇa varṣāsu yo vātajo jvaraḥ sa prākṛta ucyate| tathā śaradi pittajo jvaraḥ vamante kaphajaśca | uktādanyo vaikṛtaḥ sa dussādhyo bhavati | prāyograhaṇamākalyārthama | kathaṃ vāyunā yaḥ prākṛtaḥ sa eva dussādhya ityāha | ekamārga ityādi | ekamātrārgo yaḥ kriyāyā ārambhaḥ tasya vyativṛtterviparyāsāt tathā mahātyayādapi | vaikṛtānāṃ yadeva dussādhyakāraṇatvaṃ tadevāsya prākṛtasyāpi mataḥ | jvare tāvat pūrvaṃ laṅghanamucyate tannaikavidham | tadvāyāvapathyamata eva rogāsyānyaḥ kriyāmārgoṃ'nyaśca doṣasya | tathā vāyunā prakupitena yadā niṣpadyate tato mahātyayādveto rvāyunā prākṛto'pi jvaraḥ prāyo dussādhyaḥ | yaśca prākṛto vātādibhiruktaḥ saḥ prādhānyāpekṣayā yasmāddoṣāḥntaramapi tatrānuvalaṃ bhavatyasya pradarśanārthamucyate |
62.53
varṣāsvityādi | varṣāsu yadā māruto duṣṭo jvaraṃ kuryāttadā pittaśleṣmabhyāmanvito jvaraṃ kuryāt | nānanvitaḥ | tadā jvaro vātiko'pyavaśyaṃ pittaśleṣmāṇau samprāptyābhimukhau bhavataḥ | sahāyavallabdhābhāttu jvaramanubadhnītaḥ | śaradi ca pittaṃ duṣṭaṃ jvaraṃ kuryāt tasya ca pittamya jvaraṃ kartumabhyudyatasya śaradyanubalaḥ kapho bhavatyamya cobhayasya hetudvayaṃ tatprakṛtyā visargācca | varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaraṃ kuryādityatra hetuḥ kālamya tathāvidhasvabhāvatvam| pittaṃ ca śaradi tamya cānubalaḥ kapha ityatra heturvisargāditi | tatra vātike varṣāsu pittaśleṣmānugatatvādaśanaśanāt bhayaṃ nāsti | tathā śaradi paittike pittakaphānubandhatvādanaśanāt bhayaṃ nāsti tatra laṅghanaṃ vidheyamevetyarthaḥ | vasante kapho duṣṭo jvaraṃ kuryāttamapi kaphamanu vātapitta bhavet prakṛtyā ādānāccetyapiśabdāllabhyate | tathā kaphaje'pyatilaṅghanādyatnato rakṣeddityarthāllabhyate |
62.54
balavatsvalpadoṣeṣu yo jvaro'nupadravaśca sa sādhyaḥ | upadravāḥ pralāpabhramādayaḥ | yastvasādhyaḥ sa prāk śārīre vikṛtavyādhivijñānīye sarveṇa prakāreṇodāhṛto jvaro nihanti balavānityādinā |
62.57
jvaropadravatīkṣṇatvāmityādi subodham | pacyamānatā sāmatvādanyā | jīrṇatā nirāmatvam | sā ca jīrṇatā
āmalakṣaṇāt jvaropadravatīkṣṇatvāderviparītādvijñeyā | na kevalamata eva jīrṇatā vijñeyā yāvat saptarātraṃ laṅghanācca jīrṇatā jvarasya vijñeyā | tenaitaduktaṃ bhavati | saptamādahnaḥ pūrvamāmaliṅgābhāve'pi yathāsambhavena laṅghanena laṅghitasya jīrṇajvaroktaṃ na kiñcidvidheyam | tathā saptāhādūrdhvamapyāmalakṣaṇasadbhāve jīrṇajvaroktaṃ pratiṣidhyata ityubhayamapyāmaviparyyāsaḥ saptarātraṃ laṅghanaṃ ca jīrṇatālakṣaṇamiti |
62.59
jvara ityādi | eko'pi jvaro malānāṃ duṣṭānāṃ vātādīnāṃ balavattvādabalavattvācca pañcadhā bhavati | malaśabdo doṣavācī | tathā jvarakāraṇadoṣakope yaḥ kālo nimittatāṃ yāti tasya balavattvādabalavattvācca pañcadhā bhavatīti | tathā ca pradarśayiṣyate malānāṃ valāvalam tulyadūṣyādivardhitāḥ santataṃ kuryuurityādi | tathā saṃpratyanīko viṣamaṃ kuryād vṛddhikṣayānvita iti | kāle'pi yathottaramityādyanantarameva vakṣyate | sa pañcavidhaḥ prāyaḥ sannipātena bhavati | apadiśyate tu bhūyasā doṣeṇa | vātikādiviśeṣeṇa yo'yaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ santatādiḥ saḥ prāyeṇa sānnipātiko bhavatīti | prāyograhaṇaṃ kvaciddvyabhicārasūcanārtham | yathoktarūpebhyaḥ santatādibhyo'nyasmāt paridṛśyamānādvyatirekaḥ | santata ityādinā pañcānāṃ nāmānyucyante |
62.61
dhātumūtretyādinā santatasyotpattirucyate | evambhūtā malā duṣṭā vātādayaḥ santataṃ jvaraṃ duḥsahaṃ kuryuuriti sambandhaḥ | dhātvādivāhisrotāṃsi vyādhinastathā tulyairdūṣyādibhirvardhitāḥ ata eva niṣpratīdvandvāḥ | yathā vātādhikā doṣāḥ dūṣye'sthi deśe jāṅgale'lpasya puruṣasya kāle varṣāsvabhau viṣame vātaprakṛtervṛddhasya hīnasattvasya rūkṣādinābhyasyetyevamādi | pratipakṣairapvaṇḍataśaktitvādvalinaḥ | nāmlādaguruvaḥ | stabdhā ūrdhvamadhaścānisamaraṇāt | viśeṣeṇa rasāśritā atiśayena rasākhyaṃ dhātumāśritāḥ | na rasabadraktādīn dūṣayatīti viśeṣagrahaṇam | sudussahaṃ mutarāmamarcyamiti |
62.63
tasmiṃśca santate jvaroṣmā dṛṣṭādṛṣṭakāraṇaviśeṣavaicitryāt sarvaprakāreṇa rasādīnāṃ śudhyā kadācinmalaṃ kṣapayedaśudhyā vā rasādīnāṃ kadāciddhātūn kṣapayedūṣmaṇaḥ kṣapaṇadharmatvāt | tato hetorvātādibhiḥ kramādrasādīnāṃ śudhyā malān kṣapayan saptādivāsarām mokṣāya maryādāmanuyāti | rasādīnāṃ tu sarvākārāśudhyā dhātūn kṣapayan vadhāya maryādāmanuyāti | jvaroṣmā vātādhikaḥ sapta vāsarān | pittādhiko daśa | śleṣmādhiko dvādaśeti kramārtha ityagniveśasya matam |
62.66
hārītaḥ punarevamanujānāti | caturdaśa vāsarān vātādhiko mokṣāya vadhāya vā maryādāmanuyāti jvaroṣmā | aṣṭādaśa pittādhikaḥ | dvāviṃśatiḥ śleṣmādhika iti | yadā tu rasādīnāṃ madhye keṣāñcicchuddhiraśuddhiśca keṣāñcittadā santato jvaro na muñcati | nāpi mārayati | kevalaṃ dīrghakālamanuvartate | sā ca rasādīnāṃ śuddhiḥ sūtroktena prakāreṇa jñātavyā iti sambandhaḥ | iti santata uktaḥ | kṛśānāmiyādinā satatādirviṣamajvara ucyate |
62.68
ye kṛśā vyādhimuktāśca mithyāhāravihārasevinaśca teṣāmalpo'pi doṣo dūṣyādīnāmanyatamato balaṃ labdhvā sapratyanīkaḥ sapratipakṣaḥ kṣayavṛddibhāgviṣamaṃ satatādicatuṣṭayātmakaṃ jvaraṃ kurute | athavā kṛśānāmityādinā bhavantyaddhi na pañcama ityevamantena ślokena satatādīnāṃ caturgā jvarāṇāṃ sādhāraṇaṃ rūpaṃ manvāna viśiṣṭatā pradarśyate | kṛśānāmiti svābhāvikaṃ daurbalyam | vyādhimuktānāmiyavasthāviśeṣakṛtam | mithyāhārādisevināmityāhārakṛtaṃ gṛhītam | vṛddhikṣayānvitatve sapratyanīkatvaṃ hetuḥ | sadṛśadūṣyādiprasādāt kadācidvṛddhyānvitaḥ | pratyanīkaprasādān kadācit kṣayānvita iti | anena caitaduktaṃ bhavati | balavān doṣo dūṣyādīnāṃ sarveṣāṃ sadṛśānāṃ balaṃ labdhvā niṣpratipakṣaḥ sannavicchinnoṣmāṇaṃ santatākhyaṃ jvaramekarūpaṃ kurute | tadvaiparītye viṣamaṃ jvaraṃ satatādikam | tatra yadā dūṣyādīni prabhūtāni sadṛśāni prāpnoti na sarvāṇi tadā satatajvaraṃ karoti | yāni tvasadṛśāni tāni pratipakṣāṇi yadā tu tata ūnāni sadṛśāni prāpnoti tadā krameṇānyedyuṣkādīn | sūkṣmasūkṣmatarāsyetyādinā satatādīnāṃ caturṇā viṣamajvarāṇāṃ vicchinnasantāpatve kāraṇamucyate |
62.71
iha hi dhātuvāhīni srotāṃsyuktāni | tāni ca pratānasadṛśāni | krameṇa mūle mūle sthūlānyagre'gre sūkṣmāṇi | tatra sūkṣmākhyeṣu sūkṣmatarārūyeṣu ca tathā dūreṣu dūratareṣu ca raktādisrotassu yadyasmādalpo doṣaḥ śanairyāti cireṇa ca sthānaṃ prāpnoti niśśeṣaṃ ca dehaṃ na vyāpnoti tena kāraṇena viṣamo vicchinnasantāpo lakṣyate | anenaitaduktam | prabhūto doṣo'tisthūlamukheṣu srotassu yadyasmācchīghraṃ mahānimnanikaṭadeśeṣu ca gacchan santatajvaramabhinirvartayati | anyastu doṣaḥ sūkṣmamukheṣu mahānimnāddūreṣu ca raktādimārgeṣu ca gacchan śanaiśca gacchan satataṃ kurute | tato'pyanyaḥ sūkṣmatarāsyeṣu dūratareṣu ca gacchan anyedyuṣkarmabhinirvartayati | tato'pyalpaḥ sūkṣmattamāsyeṣu dūratameṣu ca gacchannatimandagatiraticireṇa gacchaṃstṛtīyakamabhinirvartayati | tato'pyati śayena caturthako vācyaḥ | ata eva ca vyāmokṣareṇa doṣasya vegāt santāpasya vicchedaḥ | santatādau ca prayujyamāne bheṣaje bhūyiṣṭhamayameva kramaḥ | tena santate śīghraṃ bheṣajena doṣasya prāptau śīghraṃ jvara upaśāmyati | satatādau tu krameṇa doṣasya dūradūratarasroto'nugatatvāt | tathaiva bheṣajena cireṇa ciratareṇa copaśāmaḥ | bhūyiṣṭhagrahaṇaṃ bāhulyopalakṣaṇārtham | tena kiñcidbheṣajaṃ prathamameva rasasrotāṃsi prāpya sakalaṃ śarīraṃ prāpnoti | kiñcittu dhātukrameṇa dūratarāṇi srotāṃsi gatyeti | tena yato hetorvicchinnasantāpastata eva viṣamo naikarūpaḥ | ataśca viṣamo yato viṣamaārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān | anenaitaddarśayati yathā santataḥ svena rūpeṇa dussādhyaḥ | tathā santatādviparītarūpo'pi viṣamo'nena rūpeṇa dusādhya eva | tena viṣama ityasyāḥ saṃjñāyāḥ pravṛttinimittamanekarūpatā kṛcchrasādhyatā ca | viṣamaḥ asamaḥ ārambhaḥ prathamā pravṛttiryasya sa viṣamaārambhaḥ | yathā caturthake kaphena hetunā pūrvaṃ jaṅghābhyāṃ prabhāvaṃ darśayecchirasaścānilātpūrvaṃ prabhāvaṃ darśayediti viṣamaārambhaḥ | viṣamā kriyā yatra doṣasyauṣadhasya vā | doṣasya yathā grāhī pittānilānmūtraṃ ityādi | auṣadhasya yathā cikitsita uktaṃ māṃsaṃ medhyamannena saha sevitollikhedityatra viṣamatvaṃ santarpaṇamapatarpaṇaṃ ca | viṣamakālo'niyatapūrvāhnādyāgamakālaḥ | tathā ca yaḥ satatādirekasminnahani pūrvāhne bhūtaḥ so'nyasminnaparāhne'pi bhavan dṛṣṭa ityetattrayaṃ viṣamasaṃjñāyā hetuḥ | anuṣaṅgavānyaḥ svalpenaiva hetunā nivṛttaḥ punaranupajyate etadapi saṃjñāhetuḥ |
doṣasya mandagatitve ca mandaśaktitayāyāṃ ca kāraṇamuktvā siddharūpeṇocyate |
62.73
yathottaramityādi | yathottaraṃ dhātuḥ srotassu mandagatiḥ san doṣo mandaśaktiśca yathā yathā ciratarādikena kālena sadṛśān ramādīn prāpnoti tathā tathā kruddhaḥ san cirācciratarācca jvarayati | tenaitaduktaṃ bhavati | prathamameva rasavāhīni srotāṃsi sthūlamukhāni prāpya vapurvyāptimabhinirvartya sakaladūṣyādimāhṛtyāt santatamabhinirvartayanti | yadā tu dūrasūkṣmasrogamanāpekṣā doṣasyāsadṛśadūṣyalabdhiraprāptiśca tadā vicchinnasantāpaṃ satatam | tathā ca raktāśrayo doṣa ityādi vakṣyate |
asyaivārthasya sphuṭīkaraṇāya bhūmau sthitamityādinā dṛṣṭānta ucyate |
62.74
svakāraṇasāmagrīsampannaṃ śālibojamaṅkurāya yathāvaśyaṃ kālamapekṣate tena tathaiva doṣabījaṃ ruje kālamapekṣate | bhūmyā doṣāśrayasya sādṛśyaṃ jalasekena sādṛśyaṃ dūṣyasya | tenaitaduktam | yāvadyāvatā kālena sadṛśadūṣyādikaṃ doṣo labhate tāvattāvatā jvarākhyāṃ rujāṃ janayatīti |
62.76
vegaṃ kṛtvetyādinā rukpraśame punarbhāve ca dṛṣṭānta ucyate | yathā viṣaṃ vegaṃ kṛtvā abalaṃ sadāśaye sve sthāne līyate punaśca sadṛśakāraṇavaśādāptabalaṃ saddegauryaṃ sve kāle kupyati tadvaddoṣaviṣamapi |
evamityādinā sūkṣmetyādyuktāṃ viṣamajvarasamprāptiṃ nigamayati |
62.78
kṣīṇe doṣa ityādinā uktaviśiṣṭāmannaga nivṛttiṃ nigamayati | vegaṃ kṛtvā doṣe kṣīṇe jvara sūkṣmaḥ san rasādiṣu līyate | līnatvācca kārśyādīnādadhāti naiva svāsthyam |
līnaprasaṅgenāgatamapekṣyocyate |
62.79
atilīna ityādi | evaṃ kasyacidāśaṅkā bhavati yathā majjāśrite doṣe caturthe divase jvaro bhavati eva śukrasthite doṣe pañcame prāptena kaścit pañcame viṣamajvaro dṛṣṭa iti | taṃ pratyucyate | atilīnaḥ sannatimandagatiśca saṃskārabhraṃśādapacayācca doṣo jvaraṃ nābhinirvartayati | anenaiva ṣaṣṭhādiṣu śaṅkā nirastā | majjānaṃ yāvadyāptaśruturyo yāvaddoṣasya śaktirbhavatyatra svabhāvo hetuḥ | yattu śukrasthe jvare tamaso darśanādilakṣaṇamuktaṃ tacchukramevādhiṣṭhāya doṣasya jvarakāraṇatvam | na tu dhātuvyāptikrameṇeti |
62.83
anantaraṃ satatādīnāṃ viśeṣa ucyate | prāyo bāhulyena raktāśrayo doṣaḥ satatajvaraṃ karoti | prāyograhaṇaṃ rasāśritatvapratiṣedhanivāraṇāya | rasāśritatvasya sakalajvarasādhāraṇatvāt | evaṃ sarveṣu jvareṣu vācyam | sa ca satatataḥ ahorātrasya madhye dvau vārau syāt | anyedyuḥ punarahorātrasya sakṛdekavāraṃ vegaṃ karoti | tasmindoṣā māṃsavahā nāḍīrāśritāḥ | tṛtīyake jvare medovahā nāḍīrāśritāḥ | pittānilādadhikānmūrddhnaḥ grāhī bhavati | tatra cāgantutvāttu doṣasya vaiṣamyam kaphapittāvadhikāttrikasya grīvāsandhergrāhī bhavati | anilakaphāttu sa jvaraḥ pṛṣṭhasya grāhī | na ca tṛtīyaka ekāhāntaraḥ smṛtaḥ | sarveṣu doṣasyāgantutvādutpannatvam |
62.86
caturthako jvare male doṣe meda ādyanyatamasthe bhavati| kadācinmedasthe athavā majjasthe athavā asthistha iti | apare punarācāryā majjastha eva doṣe caturthako dvidhā prabhāvaṃ darśayet | kaphenādhikena pūrvaṃ jaṅghābhyāṃ prabhāvaṃ darśayet | anilāttu pūrvaṃ śirasaḥ rogasvabhāvāt | pittasyānudrekaḥ | gambhīradhātucāritvādityādi suvodham |
62.87
caturthakaviparyayo nāmnā jvaro'sthimajākhyobhayagate doṣe bhavati | asya ca dopāśrayānivṛtterdinamaṅkhyānatikramāñceha caturthakāntarbhāvaḥ | kevalamubhayāśrayatvaṃ dvyahaṃ jvaraṇaṃ ca viśeṣaḥ | sa caturthakaviparyayastridhā bhavati | vātenādhikena pittena śleṣmaṇā vā | na tu caturthakavat dvidhā | tacca trividhaṃ prāthamyavaiṣamyābhāvāt pūrvavat prabhāvamukhena noktam | kevalaṃ doṣalakṣaṇadarśanena boddhavyam | ityuktāḥ santatādayo jvarāḥ |
eṣāṃ ca santatādīnāmevaṃrūpatā dṛṣṭā yat santatādyanyatamarūpo bhūtvānyatamarūpo bhavatīti pṛṣṭa idamāha |
62.88
balābalenetyādi | doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā balābalena manasaśca balābalena pūrvajanmakṛtasya ca karmaṇo balābalena tathā tathā jvaraḥ syāt | evamuktaṃ bhavati | doṣo'balaḥ santatādyanyatamabhūmikrāstho'nnādyanyatamasmāt balaṃ labdhvā pūrvāṃ pūrvatarāṃ vā bhūmikāmāmādayati | tathā balavāndoṣo'nnādyanyatamajanmanā avalambena pūrvā pūrvatarāṃ vā bhūmikāmapahāyottarāmuttaratarāṃ vā gṛhṇāti | ādigrahaṇāt deśakālādīnāṃ grahaṇam | manaśca balavaddoṣajvarahānikṛditi vakṣyate |
ukleśa ityādinā ramādyāśrayaviśeṣeṇa jvarasya lakṣaṇamucyate |
62.102
rasage jvare sarvasmin vātādisambhave utkleśādīni bhavanti | raktaniṣṭhīvanādīni raktasthe | mado vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| māṃsasthe tṛḍādīni | medasthe svedādīni | svedaḥ śarīrodbhavaḥ | asthisthe asthibhedādīni | ūrdhvamadhaśca pravṛttirdoṣasya kaphādeḥ | majjagate'ntardāhādīni | śukrasaṃśraye jvare tamaso darśanādīni jāyante | atra dhātvāśrayeṣu pūrvāduttarottaro dussādhyaḥ | rasāśrito dussādhyaḥ | tato'pi raktasamāśritaḥ | tato māṃsasamāśritaḥ | tato medaḥsaṃśrayaḥ| tato'sthistha ityarthaḥ | antyau majjaśukrasaṃśrayau varjayet | carakācāryastu majjagatasya kṛcchrasādhyatvamṛcchati | pralimpannityādi subodham |
62.105
sarvasmiṃśca jvare jvarakāraṇe doṣaḥ jvaramokṣakāle dhātūn prakṣobhayan vilīyate | tato dhātuprakṣobhādanantaramidamidaṃ kurute | śvasannityādi subodham |
62.106
deha laghutvādīni vigatajvarasya puruṣasya lakṣaṇāni | svedaḥ śarīrajaḥ |
jvarasantāpādraktapittamityuktamataḥ kṣiprakāritvācca jvarānantaryeṇa raktapittanirṇayādhyāyāyārambhaḥ | raktapittavacca kāsasyāpi yataḥ kṣiprakāritvamataḥ sopyasminnevādhyāye nirṇayate |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit