Ashtangasamgraha 71: athaikādaśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 71
- Language
- Sanskrit
athaikādaśo'dhyāyaḥ
71.p1
uktaśeṣatvādvidradherunmethena tatsamānatvācca vṛddhigulmayostannidānanirṇayāyādhyāyyārambhaḥ |
71.3
muktairityādi | paryuṣitādibhirabhyāsena muktaiḥ jihmaśayyādibhirvā | taistaiśca raktapradūṣaṇahetubhiryaḥ śophaḥ syāt sa vidradhiriti sambandhaḥ | kiṃbhūtaḥ śopha āha duṣṭatvaṅgādyāśrayaḥ | tathā sa bahirvā bhavatyantarvā vṛtto vā āyato vā |
71.6
sa ca vidradhirvātādibhiḥ sannipātena raktena kṣatena ceti ṣaḍvidhaḥ | tatra tatra nābhyādāvaṅge | gambhīro'vagāḍhaḥ | nābhyādyubhayasyāpi vidradheḥ sthānam |
71.10
vātāttitretyādi vātavidradhilakṣaṇam | raktāntetyādi pittāta | pāṇḍukaṇḍūyityādividāhāntaṃ kaphāt | vidāhaḥ pākābhimukhyatvama | sannipātajo vidradhilakṣaṇaiḥ saṅkīrṇaḥ | asmāccayoktalakṣaṇādvidhairvāhyābhyantaralakṣaṇaṃ sāmarthyātsambhavādbhajet vibhaktaṃ kuryāt | anenaitaduktaṃ bhavati | yadyapi bāhyābhyantarāviśeṣāvivakṣayā vātādividradhilakṣaṇamuktaṃ tathāpi yadvāhya upapadyate raktāntātyādi tattatraiva vijñeyam | yaccābhyantara evopapadyate ānāhamohārocakādi tattatraiva liṅgam | yattu kṣiprotthānaprapākādyubhayatra sambhavati tadubhayatrāpi liṅgamamiti |
71.12
kṛṣṇasphoṭāvṛtatvādi raktavidradherlakṣaṇam| sa ca bāhyo'bhyantaro vā strīṇāmeva bhavati | na tu puruṣāṇāṃ iti raktavidradhiḥ | śastrādibhirityādi kṣatavidradherlakṣaṇam | bhūryaḥ bhūyāṃsa upadravāḥ paścātkālabhāvinaḥ kaṣṭā rogā yasmin sa tathoktaḥ |
71.17
teṣu ca vidradhiṣvāśrayaviśeṣavaśādāśrayaviśeṣaḥ | tasmādupadravaviśeṣabhedaḥ | etadeva nābhyāṃ himmetyādinā darśayati ! hṛdvyathāntaṃ hṛdi | teṣāṃ vidradhīnāmāgatvaṃ pakvatvaṃ vidagdhatvaṃ ca sūtroktaiḥ śothaśyāmādiliṅgairādiśet śopho'lpo'lpoṣṇarugityādinā | vidagdhatvaṃ pākābhimukhatvam |
71.20
nābherūrdhvaṃ ye vidradhayaste pakvāḥ santo mukhāddoṣaṃ sravanti nābheśca ye'dhagaste doṣaṃ gudāt sravanti | nābhijo madhyasthatvānmukhācca gudācca doṣaṃ sravati | asmiṃścidradhau vātādikaṃ doṣamanubandhāraṃ chedāt krothādvidyādyathāsvaṃ vraṇavat | vraṇe yathā kradasmṛtiviśeṣeṇa vātādyaḥvayo'numīyate evamatrāpi | vraṇe ca vakṣyati | mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpamaṃsrutītyādi | kṣīṇasyopadravānvita ityevamante granthe vivarjya ityanuvartate |
71.22
evamevetyādi strīṇāṃ stanavidradhilakṣaṇam | sa bāhyavidradhilakṣaṇo bhavati | kanyakānāṃ naiva jāyate tāsāṃ nāḍyaḥ sūkṣmamugvā bhavanti | ityuktā vidradhayaḥ | kruddha ityādinā vṛddherlakṣaṇamucyate |
71.28
svakāraṇāt kruddhaḥ san kāraṇāntareṇa ruddhagatiḥ | muṣkau vṛṣaṇau phalakośau | vṛddhirnāma gado vātādibhirasṛgantaiḥ saptadhā bhavati | suvodham | vātapūrṇadṛtītyādi vātāt dṛtirbhastrā | aheturuk bāhyena hetunā vinā akasmādutpannatra | pakkodumbarasaṅkāśa ityādi pittāt | śīta ityādi kaphāt | kṛṣṇetyādi raktāt | kaphavādityādi medasaḥ mūtradhāraṇaśīlasyetyādi mūtravṛddherlakṣaṇam |
71.33
vātakopibhirityādyāntravṛddherlakṣaṇam | dhāraṇeṇe vāyo reva | suvodhamanyat | upekṣamāṇasyācikitsyamānasyādhmā nādimatīṃ muṣkavṛddhiṃ kuryāditi sambandhaḥ | ukto vṛddhiḥ| anantaraṃ śokamāmānyādgulma ucyate |
71.34
gulmo'ṣṭadhetyādi saṅkhyārūpā samprāptiḥ | tadevāṣṭadhātvaṃ darśayati | pṛthagdoṣairityādinā | sa ca vātādibhedena saptavidhaḥ | strīṇāmevārtavasya rajaso doṣeṇāṣṭamaḥ |
71.35
athetyādinā gulmānāṃ vistareṇa nidānaṃ samprāptiścocyate | ya evaṃ karoti tasya vātapradhānā doṣā gulmamabhinirvartayanti | sa ca gulmo nāmnā śūlamityucyate | kuta āha | yataścetyādi |
atha ko'sau gulmaḥ yamabhinirvartayanti doṣā ityāha |
71.36
tatrātikarśanādityādi | dvau hi hetū vātasya karsana mārgarodhaśca | tasya gulmasya bastyādīni pañcāśrayāḥ | sadanādīni sāmānyena pūrvarūpāṇi | sauhityaṃ tṛptaḥ tadasahiṣṇutvam | udgiraṇaṃ chardanam | malasya purīṣasya prādurbhāvo bahirapravṛttiśca |
71.37
tatretyādinā vātagulmalakṣaṇam | vāyukāleṣu dināntādiṣu | vātiko gulmaḥ prāyo bastyāśrayo bhavati |
71.38
dāhādi pittāt gulme liṅgam | dhūmako dhūmāyanam | dhūmakāmlakayorlakṣaṇamuktaṃ doṣabhedīye | tathā tvaṅnakhādiṣu haritahāridro varṇaḥ syāt |
71.39
kaphāt gulme staimityādikaṃ liṅgam | avagāḍho
71.40
raktagulmastu garbhakoṣṭhārtavāgamanādihetoḥ striyā eva bhavati | na puruṣasya yathoktaviparyayāt | avaiśāradyādi tatra sātiśayaṃ vidyate | garbhakoṣṭhe tvārtavāgamanavaiśeṣyeṇa viśāradā vyutpannabuddhiḥ |
71.41
tatretyādinā nidānaṃ samprāptiścocyate | evaṃ kupito vāyuḥ garbhaliṅgam kukṣimabhinirvartayatīti sambandhaḥ | garbhaliṅgāni hṛllāsādīni cābhinirvartayati vātasya saṃsargāt pittakopatayā ca tacchoṇitaṃ kramādvātapittajātāni śūlādīni karoti | garbhāśaye sutarāṃ śūlam yonyāḥ srāvādi ca kurute | asyā gulmaḥ garbha ivāṅgena sphurati | piṇḍībhūtaḥ śūlavāṃśca cireṇa spandate | asyāḥ kukṣirna vardhate | gulmastu vardhata eva |
71.42
yataḥ sarvo gulmaḥ svadoṣādhiṣṭhānaḥ svadoṣāśrayo bhavati tasmāccireṇa pākameti bhajate na vā pākaṃ bhajate | sapāko bhavatyapāka eva vā vidradhirananyadoṣārabdho'pi duṣṭaraktāśrayo bhavatyataḥ śīghraṃ pacyate | śīghraṃvidāhitvādeva ca vidradhirityabhidhīyate | vidāhaḥ pākaḥ bhṛśagrahaṇaṃ gulme vidradhyapekṣayā svalparaktakopapradarśanārtham |
71.44
bastivedanādyantarāśrayaliṅgam | etadviparyāt koṣṭharugādimirbāhyaṃ vidyāt |
71.47
sāṭopamityādinā gulmaprāyo bhavatītyānāhasya lakṣaṇamucyate | āṭopo nāmeratho mandasañcāravāyutā | ghana ityādinā gulmasādṛśyādaṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorlakṣaṇam | pakvāśayādityādi tūnīpratūnyoḥ | sa eveti vāyuḥ | ata eva pakvāśayāt gudopasthagamanāt | vaiparītyena gudopasthāt pakvāśayaṃ prayātīti ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit