Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 71: athaikādaśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 71

Language
Sanskrit

athaikādaśo'dhyāyaḥ

71.p1

uktaśeṣatvādvidradherunmethena tatsamānatvācca vṛddhigulmayostannidānanirṇayāyādhyāyyārambhaḥ |

71.3

muktairityādi | paryuṣitādibhirabhyāsena muktaiḥ jihmaśayyādibhirvā | taistaiśca raktapradūṣaṇahetubhiryaḥ śophaḥ syāt sa vidradhiriti sambandhaḥ | kiṃbhūtaḥ śopha āha duṣṭatvaṅgādyāśrayaḥ | tathā sa bahirvā bhavatyantarvā vṛtto vā āyato vā |

71.6

sa ca vidradhirvātādibhiḥ sannipātena raktena kṣatena ceti ṣaḍvidhaḥ | tatra tatra nābhyādāvaṅge | gambhīro'vagāḍhaḥ | nābhyādyubhayasyāpi vidradheḥ sthānam |

71.10

vātāttitretyādi vātavidradhilakṣaṇam | raktāntetyādi pittāta | pāṇḍukaṇḍūyityādividāhāntaṃ kaphāt | vidāhaḥ pākābhimukhyatvama | sannipātajo vidradhilakṣaṇaiḥ saṅkīrṇaḥ | asmāccayoktalakṣaṇādvidhairvāhyābhyantaralakṣaṇaṃ sāmarthyātsambhavādbhajet vibhaktaṃ kuryāt | anenaitaduktaṃ bhavati | yadyapi bāhyābhyantarāviśeṣāvivakṣayā vātādividradhilakṣaṇamuktaṃ tathāpi yadvāhya upapadyate raktāntātyādi tattatraiva vijñeyam | yaccābhyantara evopapadyate ānāhamohārocakādi tattatraiva liṅgam | yattu kṣiprotthānaprapākādyubhayatra sambhavati tadubhayatrāpi liṅgamamiti |

71.12

kṛṣṇasphoṭāvṛtatvādi raktavidradherlakṣaṇam| sa ca bāhyo'bhyantaro vā strīṇāmeva bhavati | na tu puruṣāṇāṃ iti raktavidradhiḥ | śastrādibhirityādi kṣatavidradherlakṣaṇam | bhūryaḥ bhūyāṃsa upadravāḥ paścātkālabhāvinaḥ kaṣṭā rogā yasmin sa tathoktaḥ |

71.17

teṣu ca vidradhiṣvāśrayaviśeṣavaśādāśrayaviśeṣaḥ | tasmādupadravaviśeṣabhedaḥ | etadeva nābhyāṃ himmetyādinā darśayati ! hṛdvyathāntaṃ hṛdi | teṣāṃ vidradhīnāmāgatvaṃ pakvatvaṃ vidagdhatvaṃ ca sūtroktaiḥ śothaśyāmādiliṅgairādiśet śopho'lpo'lpoṣṇarugityādinā | vidagdhatvaṃ pākābhimukhatvam |

71.20

nābherūrdhvaṃ ye vidradhayaste pakvāḥ santo mukhāddoṣaṃ sravanti nābheśca ye'dhagaste doṣaṃ gudāt sravanti | nābhijo madhyasthatvānmukhācca gudācca doṣaṃ sravati | asmiṃścidradhau vātādikaṃ doṣamanubandhāraṃ chedāt krothādvidyādyathāsvaṃ vraṇavat | vraṇe yathā kradasmṛtiviśeṣeṇa vātādyaḥvayo'numīyate evamatrāpi | vraṇe ca vakṣyati | mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpamaṃsrutītyādi | kṣīṇasyopadravānvita ityevamante granthe vivarjya ityanuvartate |

71.22

evamevetyādi strīṇāṃ stanavidradhilakṣaṇam | sa bāhyavidradhilakṣaṇo bhavati | kanyakānāṃ naiva jāyate tāsāṃ nāḍyaḥ sūkṣmamugvā bhavanti | ityuktā vidradhayaḥ | kruddha ityādinā vṛddherlakṣaṇamucyate |

71.28

svakāraṇāt kruddhaḥ san kāraṇāntareṇa ruddhagatiḥ | muṣkau vṛṣaṇau phalakośau | vṛddhirnāma gado vātādibhirasṛgantaiḥ saptadhā bhavati | suvodham | vātapūrṇadṛtītyādi vātāt dṛtirbhastrā | aheturuk bāhyena hetunā vinā akasmādutpannatra | pakkodumbarasaṅkāśa ityādi pittāt | śīta ityādi kaphāt | kṛṣṇetyādi raktāt | kaphavādityādi medasaḥ mūtradhāraṇaśīlasyetyādi mūtravṛddherlakṣaṇam |

71.33

vātakopibhirityādyāntravṛddherlakṣaṇam | dhāraṇeṇe vāyo reva | suvodhamanyat | upekṣamāṇasyācikitsyamānasyādhmā nādimatīṃ muṣkavṛddhiṃ kuryāditi sambandhaḥ | ukto vṛddhiḥ| anantaraṃ śokamāmānyādgulma ucyate |

71.34

gulmo'ṣṭadhetyādi saṅkhyārūpā samprāptiḥ | tadevāṣṭadhātvaṃ darśayati | pṛthagdoṣairityādinā | sa ca vātādibhedena saptavidhaḥ | strīṇāmevārtavasya rajaso doṣeṇāṣṭamaḥ |

71.35

athetyādinā gulmānāṃ vistareṇa nidānaṃ samprāptiścocyate | ya evaṃ karoti tasya vātapradhānā doṣā gulmamabhinirvartayanti | sa ca gulmo nāmnā śūlamityucyate | kuta āha | yataścetyādi |
atha ko'sau gulmaḥ yamabhinirvartayanti doṣā ityāha |

71.36

tatrātikarśanādityādi | dvau hi hetū vātasya karsana mārgarodhaśca | tasya gulmasya bastyādīni pañcāśrayāḥ | sadanādīni sāmānyena pūrvarūpāṇi | sauhityaṃ tṛptaḥ tadasahiṣṇutvam | udgiraṇaṃ chardanam | malasya purīṣasya prādurbhāvo bahirapravṛttiśca |

71.37

tatretyādinā vātagulmalakṣaṇam | vāyukāleṣu dināntādiṣu | vātiko gulmaḥ prāyo bastyāśrayo bhavati |

71.38

dāhādi pittāt gulme liṅgam | dhūmako dhūmāyanam | dhūmakāmlakayorlakṣaṇamuktaṃ doṣabhedīye | tathā tvaṅnakhādiṣu haritahāridro varṇaḥ syāt |

71.39

kaphāt gulme staimityādikaṃ liṅgam | avagāḍho

71.40

raktagulmastu garbhakoṣṭhārtavāgamanādihetoḥ striyā eva bhavati | na puruṣasya yathoktaviparyayāt | avaiśāradyādi tatra sātiśayaṃ vidyate | garbhakoṣṭhe tvārtavāgamanavaiśeṣyeṇa viśāradā vyutpannabuddhiḥ |

71.41

tatretyādinā nidānaṃ samprāptiścocyate | evaṃ kupito vāyuḥ garbhaliṅgam kukṣimabhinirvartayatīti sambandhaḥ | garbhaliṅgāni hṛllāsādīni cābhinirvartayati vātasya saṃsargāt pittakopatayā ca tacchoṇitaṃ kramādvātapittajātāni śūlādīni karoti | garbhāśaye sutarāṃ śūlam yonyāḥ srāvādi ca kurute | asyā gulmaḥ garbha ivāṅgena sphurati | piṇḍībhūtaḥ śūlavāṃśca cireṇa spandate | asyāḥ kukṣirna vardhate | gulmastu vardhata eva |

71.42

yataḥ sarvo gulmaḥ svadoṣādhiṣṭhānaḥ svadoṣāśrayo bhavati tasmāccireṇa pākameti bhajate na vā pākaṃ bhajate | sapāko bhavatyapāka eva vā vidradhirananyadoṣārabdho'pi duṣṭaraktāśrayo bhavatyataḥ śīghraṃ pacyate | śīghraṃvidāhitvādeva ca vidradhirityabhidhīyate | vidāhaḥ pākaḥ bhṛśagrahaṇaṃ gulme vidradhyapekṣayā svalparaktakopapradarśanārtham |

71.44

bastivedanādyantarāśrayaliṅgam | etadviparyāt koṣṭharugādimirbāhyaṃ vidyāt |

71.47

sāṭopamityādinā gulmaprāyo bhavatītyānāhasya lakṣaṇamucyate | āṭopo nāmeratho mandasañcāravāyutā | ghana ityādinā gulmasādṛśyādaṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorlakṣaṇam | pakvāśayādityādi tūnīpratūnyoḥ | sa eveti vāyuḥ | ata eva pakvāśayāt gudopasthagamanāt | vaiparītyena gudopasthāt pakvāśayaṃ prayātīti ||

Linked texts (1)