Ashtangasamgraha 78
Śaśilekhā 78
- Language
- Sanskrit
78.2
dehadhātvityādinā prayukte'pi viṣaye laṅghanakrame jvarānuvṛtterheturucyate | dehasyābalatvaṃ dhātūnāṃ cāparipoṣo jvarānuvṛttihetuḥ | tasyāṃ ca jīrṇatāyāṃ prathamaṃ kaṣāyapānaṃ paścāt sarpirupakṣitaṃ pūrvādhyāye | tasyaivātra viśeṣeṇa viṣayapradarśanaṃ kriyate tasmin jīrṇajvare sarpiḥ śasyate | kathamityāha |
78.5
rūkṣamityādi | tejo hi jvarakṛt pittākhyaṃ tacca tejastvādeva rūkṣam | tena ca tejasā rūkṣitasya sataḥ puruṣasya vamanādibhirapatarpaṇairyo dhātuḥ sadāgatyākhyaḥ prabhañjanāparanāmā tena sahacāryatibalaḥ syāt | tasya sadāgatestejasaḥ sahacāriṇaḥ sarpiḥ saṃśamanaṃ bhavati | yathā dīptasya veśmano'mbu | tacca sarpirvātapittajitāmaupadhānānmathyam | tathā saṃskāramanurudhyate yenaiva saṃskriyate tadguṇaiḥ sahātmīyakāryakaraṃ bhavatītyarthaḥ | yataśca saṃskāramanurudhyate'tastatsutarāṃ yathāsvauṣadhasādhitaṃ jvariṇe dadyāt | vātānvaye tadauṣadhaiḥ siddhamevaṃ pittakaphayorapi vijñeyam |
tacca siddhaṃ sarpistrayāṇāmapi doṣāṇāṃ pathyamiti pradarśanārthamāha |
78.7
viparītamityādi | jvaroṣmāṇaṃ pittaṃ ca viparītaṃ śaityājjayet | vātaṃ tu viparītaṃ snehājjayet | kaphaṃ punastulyamapi tannāśakadravyasaṃyogasaṃskārābhyāṃ jayet | ato hetoḥ pūrve mustāparpaṭakādyāḥ kaṣāyā yathādoṣaṃ saghṛtāḥ mājya yojyāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | doṣādyapekṣayā kadācidauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pibet | kadācidauṣadhāni sarpiṣā saheti | subodham | suyojyam |
78.9
nidigdhikādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ sadyo jīrṇajvarādikaṃ hanti | kalkāccaturguṇaśca snehaḥ palasaṅkhyayā | snehāttoyaṃ caturguṇam | etacca pramāṇasyānuktau sarvatra snehapākeṣvapi vijñeyam | tāmalakī tālī | aṃśumatī sālaparṇī | sevyamuśīram | vahnervaiṣamyamuktalakṣaṇam |
78.10
vāsādīnāṃ kvāthakalpa nayā kvāthe snehāccaturguṇe kvāthasame ca kṣīre pippalyādibhiśca kalkitairmānena snehāccaturthāṃśairjvaraghnaṃ ghṛtaṃ pacet pūrvavat |
78.12
balādikyāthena drākṣādikalkena ghṛtaṃ pacet | atra kṣīraṃ ghṛtasamam | tacca ghṛtaṃ paraṃ jvaraharaṃ kṣayādinucca |
78.18
kulatthādikvāthadravyapalāni dvātriṃśat | saliladroṇaḥ palaśatāni pañcadvādaśapalādhikāni | kvathitaśeṣaṃ caturthāṃśena palānāṃ śatamaṣṭāviṃśatyadhikam | añjhaṭāntāni kārṣikāṇi | kaṇṭakī khadiraḥ | gojihvā gorjī | añjhaṭā bahuputrā ca bhūdhātrī tāmalakyapi |
78.21
evameva mañjiṣṭhādyam | suvodham | yatra ca sāmānyena kvāthaśabdastatra kvāthaṃ dravyapale kuryāt prasthārthe pādaśoṣitamityetadvagantavyam | tena dravyān ṣoḍaśaguṇaṃ kvathanajalam| kvāthitaśeṣaṃ caturthāṃśaṃ dravyāccaturguṇāma | picuḥ karṣaḥ |
78.22
guḍūcyāḥ svarasaḥ snehāccaturguṇaḥ tasyā eva kalkaḥ snehāccaturthāṃśaḥ | evaṃ triphalāyā vṛṣamya ca vācyam |
78.24
yasmin kasmiṃścit ghṛte jīrṇe mṛdu māṃmarasāśanaṃ bhuñjīta | yatastanmāṃsarasāśanaṃ paraṃ valapradaṃ balaṃ ca śreṣṭhaṃ doṣaharammauṣadhādito yata evamataḥ pūrvoktāḥ kāravellādijā rasā ye pittaśleṣmaharāste jīrṇajvare vātottaratvānna hitāḥ śūlādijananācca |
78.25
evaṃ ca snehayojanenāpi yadi viṣaye prayuktena jvaro na śāmyati tataḥ śodhanārhasya garbhiṇīsukumārādyatimāryādivarjitasya śodhanaṃ yojayet | vamanaṃ pūrvoktapippalyādi yathāyogaṃ yojayet | tacca vamanaṃ jīrṇajvariṇa āmāśayagate doṣe yojyaṃ balinaśca |
78.26
yaśca jvaraḥ pūrvaṃ santarpaṇotthastatra pippalīlavaṇāmbunaiva vamanaṃ yojyam | dāhatṛṣṇolvaṇe punaḥ sarve vamanaṃ pittānvayena śarkarāmākṣikyodakenaiva yojyam |
78.31
pakve tu doṣe śithile nātilīne virecanaṃ dadyāt | tathā viṣame jvare madyaje jvare ca sutarām | viṣajo viṣasaṃskārajaḥ | kiṃ virecanamityāha | modakaṃ triphalādibhiḥ sasitāmadhubhiḥ | athavā vyoṣādyaṃ modakaṃ virecanakalpapaṭhitaṃ vyoṣatrijātakāmbhodhetyādinā | tathā drākṣāmalakābhyāṃ vimiśritaṃ rasam | suvodham | triphalā kṛṣṇamūlasyaiko yogaḥ sarpirmadhubhyām | tathā dvitīyaḥ triphalāyā drākṣārasena pānam | āragvadhaṃ kṣīreṇa vā mṛdvīkārasena vā pūrvāpekṣayā vikalpaḥ | sarvayogānāṃ ca doṣādyapekṣayā bhinnaviṣayatvam | saṃsargī peyādikramaḥ | atra maṇḍaḥ pūrvaṃ paścāt peyādiḥ yathākramamagnyuktaprārtham |
78.32
yatra tu jvare santāpādutkleśena malaḥ svayamūrdhvamadho vā bahiḥ pravartate tatra tanmalamupekṣeta na vidhārayedityarthaḥ | yato doṣaḥ pakko'pi koṣṭhe kṛtāspadaḥ mannavaddhyameva vikāraṃ kuryāt | tasmādupekṣeta |
78.33
athavā atipravartamānaṃ balahānyādibhayāt pācayana vaidyo malaṃ doṣaṃ saṅgrahaṃ nayet |
78.34
āme ca doṣe svayaṃ pravartamāne saṅgṛhīte ye doṣā upadravā bhavanti te doṣopakramādhyāye | vivṛtāste hi kurvate | rogāmunmādanirdiṣṭānatisthaulyādikān gadānityanena granthenoditā uktāḥ | etacca doṣaharaṇaṃ virecanaṃ jīrṇajvare pakve doṣe yojyam |
78.35
yastu bhiṣaṅmūḍho virecanamāmajvare pāyayet sa svayamanarthakārī prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ karāgreṇāpi parāmṛśet |
78.36
evaṃ jīrṇe jvare'pi jvarakṣīṇasya na vamanaṃ hitaṃ nāpi virecanam | kāmamityaṅgīkaraṇe | tathāvidhasya kṣīṇasya śodhanasādhyatāyāṃ payasā nirūhairvā jvaraghnairmalān haret |
78.39
kṣīrocitasyetyādinā payaso viṣayanirdeśaḥ | tat kṣīraṃ laṅghanottaptaṃ vapurjīvayet | yathāgninā pluṣṭaṃ vanaṃ divyāmbu jīvayet | tasya ca kṣīṇasya kṣīraṃ jvaramāśu nāśayati | tasmādyathāyogaṃ kṣīraṃ kāle vikalpya doṣādīn yuñjīta | ato'nyathā viparīte viṣaye prayuktaṃ kṣīraṃ jvariṇaṃ hanti |
78.41
madhuśuṇṭhyādikaṃ payaḥ śṛtamanu ca śītaṃ madhuyuktaṃ ca tṛṣṇādināśanam | śuṇṭhyādīnāṃ parasparasamānāṃ nātivyāptiḥ | drākṣādibhiḥ payastadvacchṛtaṃ śītaṃ madhuyuktaṃ tṛṣṇādināśanamiti | athavā vikalpya kevalenaiva kṣīrāccaturguṇenaivāmbhasā siddhaṃ pibet | athavā pippalyā siddham |
78.43
pañcamūlaśṛtaṃ payaḥ pītvā kāsādibhyo mucyate | eraṇḍa mūlādinā śṛtaṃ payaḥ pītvā jvarānmucyata iti sambandhaḥ | kiṃbhūtādāha | vibaddhānilavarcasaḥ saraktātisṛtyādeśca |
78.45
śuṇṭhyādisiddhaṃ payo jvariṇaḥ śophādijit | vyāghrī kaṇṭakārikā | trikaṇṭako gokṣurakaḥ | mukhodham | ekā punarnavā vṛścīvo dvitīyā varṣābhūḥ | sāraḥ sthiramabhyantaraṃ śiṃśiyāyā iti paya uktam |
78.46
nirūha ucyate | pakve doṣe pakvāśayagate ca yukto nirūho balādikamāśu karoti | tasyaiva virecanādguṇātiśaya ucyate |
78.47
sraṃsanaṃ virecanam | tadyadi paraṃ pakvāśayagataṃ pittameva haret | kaphapittamevavā | vastiḥ punastrīnapi vātādīnmalān pakvāśayāśrayān haret |
78.48
prakṣīṇa ityādinā pramaṅgenānuvāsanamya snehabastejvare viṣayanirdeśaḥ kriyate |
78.50
paṭoletyādinā nirūhā ucyante | tatra paṭolādyām̐padhāni samāni | tebhyaścāṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ grāhyaṃ tāvajjalam | dravyāccaturguṇasya kvathitaśeṣasya grahaṇe prāpte bādhakavacanaṃ kṣīraśeṣamiti | kalkasarpirmadhūni ca sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkādbhavati vā yathā nātyacchamāndretyādiprakāreṇa | paṭolanimbayoḥ chadanaṃ patram | caturaṅgula āragvadhaḥ | sthirā sālaparṇī | kṛṣṇā pippalī |
78.51
parṇindyādikvāthe kalkādi vastividhipradarśitam | parṇindhaḥ sālaparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca | yaṣṭī madhuyaṣṭī | phalaṃ madanaphalam | nṛpadruma āragvadhaḥ | śatāvhā śatapuṣpā | phalinī gandhapriyaṅguḥ |
78.53
trāyamāṇādyairauṣadhaiḥ saha jāṅgalānāṃ mṛgāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca yathālābhaṃ kvāthasaṃskārakarāḥ snehavyāpādanīkṣa mātrāḥ | śeṣaṃ pūrvavat | aṃśumatīdvayaṃ sālaparṇīpṛśniparṇyau | phalaṃ madanaphalam | kaṇā pippalī | ghano mustaḥ |
78.55
āmrādikaṃ kṣīreṇa piṣṭaṃ bastiḥ | āmrādīnyamlāni phalāni | madhukaṃ madhuyaṣṭī | añjanaṃ sām̐vārim | tairevāmrādibhissiddhaṃ tailamanuvāsanam |
78.57
jīvantyādye kṣīrajalasarpistailānāṃ samānam | snehāccatu rthāṃśaḥ piṣṭānām | tathā snehaṃ yathāmalamityanenaitaducyate | doṣamadhikaṃ jvare jñātvā kadācit sarpiradhikamatra kuryāt kadācittailamiti |
78.58
candanādibhirapi sādhitaṃ tailaṃ jvare'nuvāsanaṃ dadyāditi sambandhaḥ | paṭolādibhirapi | siddhiṣu bastisiddhyadhyāye ca jvaranāśanā vastayo vakṣyante tānapi jvare dadyāt |
78.59
tathā jīrṇajvare avasthāviśeṣajño bhiṣagvirecanaṃ nāma nasyavidhipradarśitaṃ nasyaṃ dadyāt | taddhi jīrṇajvaravataḥ śirorogādiharamindriyapāṭavaṃ ruciṃ ca karoti | yo hi jīrṇajvaravān śleṣmaṇaḥ kṣīṇatvāt śūnyaśirāstasya snaihikaṃ nāma nasyaṃ dadyāt | snaihikaṃ bṛṃhaṇam | dāhenārte pittanāśanaṃ śamanaṃ nasyam |
78.60
tathā jīrṇajvare kupitadoṣāpekṣayā dhūmādīnapi kalpayet | te hi tasya pratiśyāyādiharāḥ |
78.61
jīrṇajvare'rucau mātuluṅgakesaram ghṛtasaindhavayuktamāsyane dhārayet | drākṣādikalkaṃ vā |
78.62
yaśca jīrṇo jvarastvacamāśritya vartate tatrābhyaṅgādīn kuryāt | kiṃbhūtānāha | yathopaśayasaṃsparśān ya eva saṃsparśa upaśete śīto vā uṣṇo vā tena yuktān | tathā kadācicchītadravyakalpitān kadāciduṣṇadravyakalpitān | añjanadhūpāṃśca tvagāśrite kuryāt | āgantuke'pi jvare tathaiva yathopaśayetyādinā tānityabhyaṅgādīn yojayet |
78.65
dāha ityādinā dāhajvaracikitsā | sahasradhautaṃ sarpiryattāpitaṃ tāpitaṃ śītodakena śataśaḥ styānīkriyate | sūtrasthānoktairvā taistairmadhurādigaṇairityevamādau kvāthakalkīkṛtaistailaṃ pacediti sambadhyate | ghṛtamadhvityādi madhuro gaṇaḥ | dāḍimāmalaketyādiko'mlaḥ | harītakyādi kaṣāyaḥ | śodhanādigaṇādhyāyaḥ tatroktāni dūrvānantetyādīni pittaghnāni yeṣāmeva kvāthaparibhāṣayā kvāthaḥ teṣāmeva kalkaparibhāṣayā kalkaḥ | kṣīraṃ tailasamam |
78.66
candanādike pūrvavat tailamityanena sakṣīramiti smaryate | kālā nīlinī | madhurasā mūrvā |
78.67
yānyeva dravyāṇi tailasādhanāyoktāni taireva nātiślakṣṇapiṣṭairdāhe śiro gātraṃ ca pralepayet | teṣāmeva kvāthena pariṣekamavagāhaṃ ca yojayet | tathāranālādibhiḥ pariṣekamavagāhaṃ ca |
78.70
kapitthādibhiryathādāṃpādi yathālābhaṃ ca vyastaiḥ samastairvā lepā dāhaghnatvādiyuktāḥ | samasteṣu lepā iti bahuvacanaṃ punaḥ punaḥ kriyāpekṣayā | amlo'mlavetasaḥ | badarīpatrāṇāmamlānāṃ ca mumalakṣuṇānāṃ phena udgacchati | ariṣṭako nimbaḥ | kālīyakaṃ candanam | kucandanaṃ raktacandanam | ambu vālakam | tuṅgaḥ punnāgaḥ | padmakesaraṃ vā | āranālena kalpitāni nātiślakṣṇapiṣṭāni |
78.73
dhātryādibhirvṛkṣāmlādimiśca bījapūrarasādiyuktaiḥ śirasyaṅge ca pralepaistṛṣṇādayo naśyanti | naladaṃ māṃsī | vṛkṣāmlastintiṇī | gaurāṇāmamalakānāṃ kalko'mlena kāñjikayuktādinā yuktaḥ saghṛtaśca tadguṇastṛṣṇādināśanaḥ |
78.76
madhūkādayaḥ sarpirmadhubhyāṃ līḍhā dāhajvarādīn jayanti udīcyaṃ vālakam | madhūkaṃ madhūkapuṣpam | madhukaṃ madhuyaṣṭi | tasmiṃśca jvare madāhe'vaśyamadhikaṃ śleṣmalamāśu śītena madhuvāriṇā vāmayet | subodham |
78.79
vallakī vīṇā | mahādrumāścalatpravālāṅgulibhirdāhaṃ tarjayanti | kimbhūtāḥ kulyāmalilamālinaḥ tathā mandāniloddhūtāḥ yānyeva calatpravālāni tānyeva tarjanāḍuṅgulyaḥ | śiśūnāmavyaktā vāco dāhamāśu nirbhartsayanti | yoṣitaśca madanāturāḥ kāmātmamā vācaḥ | sajjanānāṃ ca sūnṛtā vācaḥ | sūnṛtāḥ priyasatyarūpāḥ |
78.80
tathā kāntānāṃ priyāgāṃ yāni kāntāni cārūṇyaṅgāni teṣāṃ saṅgamo dāhajvaraharaḥ śītajvaraharaśca | kathameke viruddhakārī bhavatītyāha rucītyādi | rucyanurodhena nānāvidhaśaktikaṃbhirolepanālaṅkārādibhiḥ samanvitaḥ | tathā ca kecit sthūlāmeva kāmayante | anye tanvīm | tathā kuṅkumādyanulapanācchītaharāḥ | tāśca dāhe śīte vā prayuktāḥ kāntā dāhaśītavyuparame punarapaneyāḥ na tu tābhiḥ saṅgataṃ ciraṃ kuryāt |
78.85
vīryoṣṇairityādinā śītajvaracikitsā | tagarādibhiranyaiśca vīrye sparśe coṣṇaiḥ kvāthitaistaireva ca kalkitaiḥ sauvīrakasurādiyuktaiḥ śīte jvare tailaṃ pacet | tena tailenābhyañjyāt | pṛthak snehasamaṃ kuryāt pañcaprabhṛti tu dravam | surādikaṃ cāmlaṃ yathālānaṃ prayuñjīta | na dvyādikaṃ dravaṃ miśrībhūtaṃ snehasamam | tairiti tagarādibhiḥ | sthauṇeyam | cāraṭīśukavarhākhyaṃ sthauṇeyaṃ tailapītakam | puro gugguluḥ | pṛthvīkā hiṅgupatrikā | hiṃsrā māṃsī | pattūro matsyākṣako jalaśākaḥ rohiṣo bhūtikam | sallakī surabhiḥ | mocā maheraṇḍaśvamṛtrikā | dīpyako'jamodaḥ | misiḥ śatapuṣpā | prakīryaḥ pūtikarañjaḥ | nākulī sarpasugandhā |
78.88
śuktādibhiḥ kevalairdravyasahitairapi tadvat pariṣekamavagāhaṃ ca yojayedityarthaḥ | kuṅkumādibhiḥ pṛthak sarvairvā pradehāḥ ślakṣṇapiṣṭāḥ śītajvaraharāḥ | subodham |
78.89
āragvadhendrayavapāṭalītyādivargaṃ pānādyanyatamayā kalpanayā yojayet | abhyañjanaṃ tena pakvaṃ tailam | lepane sa eva jalaṃpiṣṭaḥ | agarujo dhūpaḥ śītajvare hitaḥ | ye ca dhūpā viṣamajvare vakṣyante palaṅkaṣetyādinā tānapi śīte yojayet |
78.96
anagnikṛtāḥ svedāḥ nivātasadanagurū prāvaraṇamuhurmadyapānakṣudvyāyāmātapaniyuddhāvvabhāraharaṇāmarṣabhayairiti | hasantīva dīptatvāt hasantī hasantikā aṅgāraśakaṭī | tryūṣaṇaṃ maricaṃ pippalī śuṇṭhī ca | vepathuḥ śītena prakampaḥ | madhukādīnāṃ caturṇāṃ kalko madyena | subodham |
78.97
ānāhe mātrāśītīye'lasakoktāṃ kriyāṃ kuryāt | kālavit bhiṣagvyādhestadyogyaṃ kālaṃ jñātvetyarthaḥ | evaṃ cānāhinaṃ pippalyādisiddhāṃ yavāgūṃ pāyayet |
78.100
evamanantaroktayā kriyayā śītajvaro na śāmyati sopadravo yadi vartate tato'sminnāturastrapusamamāmaṃ bhakṣayitvānalaṃ bhajet | na tvevaṃ sarvatra api tvanilakaphe atyudīrṇe svasthānasthe pittasthānasthe vā | kiyantaṃ kālaṃ bhajedityāha | ā svedasambhavāttathā takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvā prāvṛtaḥ sannā svedasambhavādātape tiṣṭhet | tataḥ svede sambhūte mṛditaḥ snātaśca pathyabhojī bhavet | gate jvara ityanenaitat pradarśyate | sajvaro bhakṣitatrapusaśca tadaharannaṃ na bhuñjīteti | evaṃ ca bhavatītyāha |
78.101
śamamityādi | vātakaphāvevaṃ pittavṛddhyā śamaṃ svadhāma ca prapadyete | tataśca tayoḥ śamaṃ svasthānaṃ ca yātayoḥ vātaśleṣmodbhavaḥ śītajvaraḥ śīghraṃ nivartate |
78.102
svarjikādibhiḥ snehāccaturthāṃśaistakraiṇeva snehasamena sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhajvare dāhajit śītajvare śītajit | subodham |
78.103
vamanaiḥ kaphodbhave virekaiḥ pittodbhave bastibhirvātodbhava iti kramaḥ | parataśca sarvāvasthāsvapratiṣiddhāsu vijñeyaḥ |
78.104
saṃsṛṣṭairdvimaṅkhyairmiśrībhūtaistathā sannipatitaistulyairmiśrībhūtairubhayorapyekolbaṇairdvayolbaṇairvā yo jvarastān jvarān yathoktaireva yathādoṣamauṣadhairjayet |
78.105
vardhanenetyādi | viṣamadoṣamekasya doṣasya vardhanena jayet | athavā ekasyocchritasya kṣapaṇena jayet | athavā yatra dvāvucchritau tatraiko hīnaḥ | yatra dvau hīnau tatraika ucchrita iti | samadoṣaṃ tu kaphasthānānupūrvyā jayet | prathamameva kaphaviparītamauṣadhaṃ yuñjyāt tataḥ pittaviparītaṃ tato vātaviparītamiti |
78.106
sarvāsmin jvare nidrāyā nivāraṇopāyaḥ sanyāse yo'bhihitastīkṣṇanasyādikaḥ sa hitaḥ | sannipāte tu sa viśeṣeṇa hitaḥ | yo'yaṃ nidrākhya upadravo dāruṇaḥ sannipāte |
78.108
sannipātajvarasyānte sannipātajvareṇa kṣapite śarīre puruṣasya karṇamūle sudāruṇaḥ śophaḥ samprāptiviśeṣavaśājjāyate | tena śophena kaścideva vimucyate prāyo mārayatītyarthaḥ tasmāttaṃ śophaṃ kavalagrahāntaiḥ śīghraṃ jayet |
78.111
tathā ya eva vidhiḥ pūrvamuktaḥ sa eva viṣame satatakādike vātādidopaviśeṣakopavaśena yathātmīyaḥ kāryaḥ | yaśca vidhiranantaramucyate so'pi kāryaḥ | subodham |
78.112
tathā triphalādīnnānāvidhairvidhānaiḥ pṛthagyojayet | kadāciddopādyapekṣayā viṣamajvare triphalāḥ | kadāciddharītakī | kadācit guḍūcīti pṛthakśabdārthaḥ | subodham |
78.114
viṣame satatakādicatuṣṭaye yasmin dine jvara āgacchati tasmiṃllaṅghanaṃ vopakramaṃ bṛṃhaṇaṃ vā kurvīta doṣādyapekṣayā | subodham | ghṛtaṃ jīrṇamiti sambadhyate | tatheti satailam | tadvaditi prāgbhaktaṃ dadhyādikam | ṣaṭpalādikaṃ sarpiśca | ṣaṭpalaṃ pañcakola yavakṣāraiḥ rājayakṣmaṇyuktam | kalyāṇamunmāde| pañcagavyamapasmāre | tiktakaṃ kuṣṭhe | vṛṣaghṛtaṃ raktapitte |
tathā mahataḥ pañcagavyasya vidhānenāpasmāroktena dvipañcamūlādikvāthena bhāṅgyādikalkena ca pañcamāhiṣamapi siddham | pañcamāhiṣāṇi vidrasamutrādīni | tadvadeva pañcājam | tathā caturauṣṭraṃ vidrasahīnam | siddhaṃ pakvam siddhaṃ nāma phalasādhanāya |
78.117
tathā kaṭurohiṇikādibhiḥ saṃyuktaiḥ pañcasu pañcagavyaprastheṣu siddhaṃ ghṛtaṃ siddham | gomayasvarasakṣīradadhimūtraghṛtāni ca pañcagavyāni | kalkasya snehāccaturthāṃśaḥ | granthikaṃ pippalīmūlam |
78.118
kolādikvāthe ghṛtāccaturguṇe dadhnā snehasamena paṭṭikālodhracūrṇasya snehāccaturthenāṃśena ghṛtaṃ pacet |
78.119
śṛtaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ samaṃ gṛhītvā śarkarāpippalīcūrṇe gāḍhatvaparihāreṇa sammiśraya te khajāhatāḥ santo viṣamajvaranāśanāḥ |
78.121
tathā surādikaṃ sevitvā tadahaḥ svapyādathavā tatsevitvā vamet | ghṛtasya vā mahatīṃ mātrāmahorātrajaraṇalakṣaṇāṃ pītvā chardayet |
78.123
athavā tadaharjvarāgamanadivase svinnasya manto yāpanākhyamāsthāpanaṃ dadyāt | yāpanāḥ kalpasiddhiṣu vakṣyante | suvodham | vṛpadaṃśo mārjāraḥ | vṛpaḥ vṛṣapuṃgavaḥ | tasya viṇmastvaṃśena ca saṃyuktam | saindhavaṃ surayaiva |
78.125
vyāghravasā hiṅgusamā saindhavena ca stokena yuktā nasyam | purāṇasarpiḥ kevalam |
78.127
palaṅkaṣādikaṃ ghṛtābhyaktaṃ dhūpaḥ | viḍālaviṭ kevalā | purādibhiraparājitākhyo dhūpaḥ sarvajvareṣu kāryaḥ | puro gugguluḥ |
78.128
sahadevādibhiḥ sarvajvaraharān dhūmādīnyojayet | bhadrā kṛṣṇasārivā | nākulī sarpasugandhā |
78.129
cittavaikṛte ca bhūtonmādāpasmāreṣu dhūpādaya uktāste'pi kāryo yojyāḥ | daivāśrayaṃ bhaiṣajyaṃ maṇimantrādi | viṣamān jvarān nathantyapohatye viśeṣāt yathā daivavyapāśrayam | yataste vipamāḥ prāyeṇāgantorbhūtasaṅgādervātaprakopāderanubandhena jāyante | tatra ca daivavyapāśrayapraśrayaṃ karma |
78.130
viṣamajvare ca tīkṣṇauṣadhādibhiḥ sarvathā aśāntau yathāsvaṃ śirāṃ vidhyet | tṛtīyake'nayoraṃsayormadhye skandhasandhyādhaścaturthake | bāhvoścetyādi yathāsvaśabdārthaḥ |
78.132
rasasaṃsthe prādhānyena vamanam | anyadyathāyogyaṃ laṅghanam | raktasthe jvaraharān sekādīn | suvodham | medoghnaṃ yatkiñcit | asthisye jvare vātaśamanamabhyaṅgādikaṃ kuryāt | jvare cānyanna tathā vātārtiśamanaṃ yathā bastirattastamapi kuryāt | majjaśukrasthayoḥ kaṣṭatvādviśeṣeṇa noktam | sāmānyena tu majjñaścaturthakoktyaivoktam |
78.134
kevalānilādike jvare sarpiḥpānādikaṃ kuryāt | yathāsvaṃ cādhyāyeṣūktaṃ visarpādipu raktamokṣādi cikitsitaṃ tadapi jvare kuryāt | suvodham |
78.135
krodhakāmabhayaśokajān jvarāniṣṭaiḥ prīyairmanojñai ramaṇīyarjayat | pittaśamanena krodhajam | bhīśokakāmajān vātaśamanenetyarthaḥ | idaṃ hitaṃ tadātvānuvandhayoridamahitamiti jñātvā tadācaraṇaparihārābhyāṃ ca jayet |
78.136
krodhajastu jvaraḥ krodhaviṣaye kāmotpādanena śamaṃ yāti kāmajaśca kāmaviṣaye krodhotpādanena | bhayodbhavo jvaraḥ śokodbhavaśca tābhyāṃ kāmakrodhābhyāṃ śamaṃ yātaḥ bhayaviṣaye krodhaviṣaye ca doṣādyapekṣayā kadācit krodhaḥ kadācit kāmaḥ | tathetarau kāmakrodhodbhavau bhīśokābhyāṃ śamaṃ yātaḥ | subodhama | daivavyapāśrayo vidhirmaṇimantrādiḥ |
78.137
eteṣu cāgantujvareṣvāhārādikaṃ doṣānusāreṇa kalpayet | yataste āgantavo jvarā āgantusamavadhānavelāyāṃ kevalāḥ santāpamātrarūpā eva bhavanti | tathāpyanantaraṃ malairvātādibhirvyāpyante yasmāt jvaro mārutārdravinākṛto'nuvandhaṃ na gṛhṇāti | anubandhaścet sthitā eva mārutādaya iti |
78.139
na ca jvarī jvarahetukaharuṅkhanidrārayādivinodanāya vicitrāḥ praśastāśca dharmārthakāmasaṃyutāḥ kathāḥ śṛṇuyāt na tathā pretāṃśritāśca | asyāturasya jvarāgamanakālasmṛtiṃ manoharaiḥ śabdādibhirharet | subodham |
78.141
tatheti sarvānnāhāratve | hiśabdo yasmadarthe | yasmājjvaro nivṛtto gatvā punaḥ pratyāvṛttaḥ pūrvakṣapitatvāt durbalaṃ naraṃ śīghraṃ vyāpādayatīti | sa ca nivṛtto jvaro yasmāt sadyaḥ prāṇaharastasmāt tasyāvasthāviśeṣaṃ vikalpya yogyamauṣadhaṃ kuryāt |
78.142
manaso valāvalena tadā tadā jvaraḥ syādityuktamato manaḥpuṣṭaye manobhirāmā ityādikamucyate | viṣayāḥ śabdādikāḥ | dakṣiṇamanukūlam | śuddhaṃ rāgādibhiranupahatam |
78.143
mātrādīn pūjayet | dānādīṃśca śīlayet | śuciśca sanmūrdhnā siddhamantrādikaṃ dhārayet |
78.144
āryāvalokitākhyaṃ bauddha devaṃ praṇamet | tathaiva parṇaśabarīṃ nāma vidyāṃ tathāparājitāmāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛtyarthaṃ praṇamedeva |
78.145
tathā gatoṣṇīpaṃ nāma mantraviśeṣaṃ japannāgantujairdoṣajaiḥ sahajaiśca rogairvimucyata iti | tacca tathā gatoṣṇīṣavat sarvavyādhicikitsitamasmābhiḥ parṇaśabaryādyāḥ paṭhyante | || iti dvitīyo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit