Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 78

Śaśilekhā 78

Language
Sanskrit

78.2

dehadhātvityādinā prayukte'pi viṣaye laṅghanakrame jvarānuvṛtterheturucyate | dehasyābalatvaṃ dhātūnāṃ cāparipoṣo jvarānuvṛttihetuḥ | tasyāṃ ca jīrṇatāyāṃ prathamaṃ kaṣāyapānaṃ paścāt sarpirupakṣitaṃ pūrvādhyāye | tasyaivātra viśeṣeṇa viṣayapradarśanaṃ kriyate tasmin jīrṇajvare sarpiḥ śasyate | kathamityāha |

78.5

rūkṣamityādi | tejo hi jvarakṛt pittākhyaṃ tacca tejastvādeva rūkṣam | tena ca tejasā rūkṣitasya sataḥ puruṣasya vamanādibhirapatarpaṇairyo dhātuḥ sadāgatyākhyaḥ prabhañjanāparanāmā tena sahacāryatibalaḥ syāt | tasya sadāgatestejasaḥ sahacāriṇaḥ sarpiḥ saṃśamanaṃ bhavati | yathā dīptasya veśmano'mbu | tacca sarpirvātapittajitāmaupadhānānmathyam | tathā saṃskāramanurudhyate yenaiva saṃskriyate tadguṇaiḥ sahātmīyakāryakaraṃ bhavatītyarthaḥ | yataśca saṃskāramanurudhyate'tastatsutarāṃ yathāsvauṣadhasādhitaṃ jvariṇe dadyāt | vātānvaye tadauṣadhaiḥ siddhamevaṃ pittakaphayorapi vijñeyam |
tacca siddhaṃ sarpistrayāṇāmapi doṣāṇāṃ pathyamiti pradarśanārthamāha |

78.7

viparītamityādi | jvaroṣmāṇaṃ pittaṃ ca viparītaṃ śaityājjayet | vātaṃ tu viparītaṃ snehājjayet | kaphaṃ punastulyamapi tannāśakadravyasaṃyogasaṃskārābhyāṃ jayet | ato hetoḥ pūrve mustāparpaṭakādyāḥ kaṣāyā yathādoṣaṃ saghṛtāḥ mājya yojyāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | doṣādyapekṣayā kadācidauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pibet | kadācidauṣadhāni sarpiṣā saheti | subodham | suyojyam |

78.9

nidigdhikādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ sadyo jīrṇajvarādikaṃ hanti | kalkāccaturguṇaśca snehaḥ palasaṅkhyayā | snehāttoyaṃ caturguṇam | etacca pramāṇasyānuktau sarvatra snehapākeṣvapi vijñeyam | tāmalakī tālī | aṃśumatī sālaparṇī | sevyamuśīram | vahnervaiṣamyamuktalakṣaṇam |

78.10

vāsādīnāṃ kvāthakalpa nayā kvāthe snehāccaturguṇe kvāthasame ca kṣīre pippalyādibhiśca kalkitairmānena snehāccaturthāṃśairjvaraghnaṃ ghṛtaṃ pacet pūrvavat |

78.12

balādikyāthena drākṣādikalkena ghṛtaṃ pacet | atra kṣīraṃ ghṛtasamam | tacca ghṛtaṃ paraṃ jvaraharaṃ kṣayādinucca |

78.18

kulatthādikvāthadravyapalāni dvātriṃśat | saliladroṇaḥ palaśatāni pañcadvādaśapalādhikāni | kvathitaśeṣaṃ caturthāṃśena palānāṃ śatamaṣṭāviṃśatyadhikam | añjhaṭāntāni kārṣikāṇi | kaṇṭakī khadiraḥ | gojihvā gorjī | añjhaṭā bahuputrā ca bhūdhātrī tāmalakyapi |

78.21

evameva mañjiṣṭhādyam | suvodham | yatra ca sāmānyena kvāthaśabdastatra kvāthaṃ dravyapale kuryāt prasthārthe pādaśoṣitamityetadvagantavyam | tena dravyān ṣoḍaśaguṇaṃ kvathanajalam| kvāthitaśeṣaṃ caturthāṃśaṃ dravyāccaturguṇāma | picuḥ karṣaḥ |

78.22

guḍūcyāḥ svarasaḥ snehāccaturguṇaḥ tasyā eva kalkaḥ snehāccaturthāṃśaḥ | evaṃ triphalāyā vṛṣamya ca vācyam |

78.24

yasmin kasmiṃścit ghṛte jīrṇe mṛdu māṃmarasāśanaṃ bhuñjīta | yatastanmāṃsarasāśanaṃ paraṃ valapradaṃ balaṃ ca śreṣṭhaṃ doṣaharammauṣadhādito yata evamataḥ pūrvoktāḥ kāravellādijā rasā ye pittaśleṣmaharāste jīrṇajvare vātottaratvānna hitāḥ śūlādijananācca |

78.25

evaṃ ca snehayojanenāpi yadi viṣaye prayuktena jvaro na śāmyati tataḥ śodhanārhasya garbhiṇīsukumārādyatimāryādivarjitasya śodhanaṃ yojayet | vamanaṃ pūrvoktapippalyādi yathāyogaṃ yojayet | tacca vamanaṃ jīrṇajvariṇa āmāśayagate doṣe yojyaṃ balinaśca |

78.26

yaśca jvaraḥ pūrvaṃ santarpaṇotthastatra pippalīlavaṇāmbunaiva vamanaṃ yojyam | dāhatṛṣṇolvaṇe punaḥ sarve vamanaṃ pittānvayena śarkarāmākṣikyodakenaiva yojyam |

78.31

pakve tu doṣe śithile nātilīne virecanaṃ dadyāt | tathā viṣame jvare madyaje jvare ca sutarām | viṣajo viṣasaṃskārajaḥ | kiṃ virecanamityāha | modakaṃ triphalādibhiḥ sasitāmadhubhiḥ | athavā vyoṣādyaṃ modakaṃ virecanakalpapaṭhitaṃ vyoṣatrijātakāmbhodhetyādinā | tathā drākṣāmalakābhyāṃ vimiśritaṃ rasam | suvodham | triphalā kṛṣṇamūlasyaiko yogaḥ sarpirmadhubhyām | tathā dvitīyaḥ triphalāyā drākṣārasena pānam | āragvadhaṃ kṣīreṇa vā mṛdvīkārasena vā pūrvāpekṣayā vikalpaḥ | sarvayogānāṃ ca doṣādyapekṣayā bhinnaviṣayatvam | saṃsargī peyādikramaḥ | atra maṇḍaḥ pūrvaṃ paścāt peyādiḥ yathākramamagnyuktaprārtham |

78.32

yatra tu jvare santāpādutkleśena malaḥ svayamūrdhvamadho vā bahiḥ pravartate tatra tanmalamupekṣeta na vidhārayedityarthaḥ | yato doṣaḥ pakko'pi koṣṭhe kṛtāspadaḥ mannavaddhyameva vikāraṃ kuryāt | tasmādupekṣeta |

78.33

athavā atipravartamānaṃ balahānyādibhayāt pācayana vaidyo malaṃ doṣaṃ saṅgrahaṃ nayet |

78.34

āme ca doṣe svayaṃ pravartamāne saṅgṛhīte ye doṣā upadravā bhavanti te doṣopakramādhyāye | vivṛtāste hi kurvate | rogāmunmādanirdiṣṭānatisthaulyādikān gadānityanena granthenoditā uktāḥ | etacca doṣaharaṇaṃ virecanaṃ jīrṇajvare pakve doṣe yojyam |

78.35

yastu bhiṣaṅmūḍho virecanamāmajvare pāyayet sa svayamanarthakārī prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ karāgreṇāpi parāmṛśet |

78.36

evaṃ jīrṇe jvare'pi jvarakṣīṇasya na vamanaṃ hitaṃ nāpi virecanam | kāmamityaṅgīkaraṇe | tathāvidhasya kṣīṇasya śodhanasādhyatāyāṃ payasā nirūhairvā jvaraghnairmalān haret |

78.39

kṣīrocitasyetyādinā payaso viṣayanirdeśaḥ | tat kṣīraṃ laṅghanottaptaṃ vapurjīvayet | yathāgninā pluṣṭaṃ vanaṃ divyāmbu jīvayet | tasya ca kṣīṇasya kṣīraṃ jvaramāśu nāśayati | tasmādyathāyogaṃ kṣīraṃ kāle vikalpya doṣādīn yuñjīta | ato'nyathā viparīte viṣaye prayuktaṃ kṣīraṃ jvariṇaṃ hanti |

78.41

madhuśuṇṭhyādikaṃ payaḥ śṛtamanu ca śītaṃ madhuyuktaṃ ca tṛṣṇādināśanam | śuṇṭhyādīnāṃ parasparasamānāṃ nātivyāptiḥ | drākṣādibhiḥ payastadvacchṛtaṃ śītaṃ madhuyuktaṃ tṛṣṇādināśanamiti | athavā vikalpya kevalenaiva kṣīrāccaturguṇenaivāmbhasā siddhaṃ pibet | athavā pippalyā siddham |

78.43

pañcamūlaśṛtaṃ payaḥ pītvā kāsādibhyo mucyate | eraṇḍa mūlādinā śṛtaṃ payaḥ pītvā jvarānmucyata iti sambandhaḥ | kiṃbhūtādāha | vibaddhānilavarcasaḥ saraktātisṛtyādeśca |

78.45

śuṇṭhyādisiddhaṃ payo jvariṇaḥ śophādijit | vyāghrī kaṇṭakārikā | trikaṇṭako gokṣurakaḥ | mukhodham | ekā punarnavā vṛścīvo dvitīyā varṣābhūḥ | sāraḥ sthiramabhyantaraṃ śiṃśiyāyā iti paya uktam |

78.46

nirūha ucyate | pakve doṣe pakvāśayagate ca yukto nirūho balādikamāśu karoti | tasyaiva virecanādguṇātiśaya ucyate |

78.47

sraṃsanaṃ virecanam | tadyadi paraṃ pakvāśayagataṃ pittameva haret | kaphapittamevavā | vastiḥ punastrīnapi vātādīnmalān pakvāśayāśrayān haret |

78.48

prakṣīṇa ityādinā pramaṅgenānuvāsanamya snehabastejvare viṣayanirdeśaḥ kriyate |

78.50

paṭoletyādinā nirūhā ucyante | tatra paṭolādyām̐padhāni samāni | tebhyaścāṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ grāhyaṃ tāvajjalam | dravyāccaturguṇasya kvathitaśeṣasya grahaṇe prāpte bādhakavacanaṃ kṣīraśeṣamiti | kalkasarpirmadhūni ca sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkādbhavati vā yathā nātyacchamāndretyādiprakāreṇa | paṭolanimbayoḥ chadanaṃ patram | caturaṅgula āragvadhaḥ | sthirā sālaparṇī | kṛṣṇā pippalī |

78.51

parṇindyādikvāthe kalkādi vastividhipradarśitam | parṇindhaḥ sālaparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca | yaṣṭī madhuyaṣṭī | phalaṃ madanaphalam | nṛpadruma āragvadhaḥ | śatāvhā śatapuṣpā | phalinī gandhapriyaṅguḥ |

78.53

trāyamāṇādyairauṣadhaiḥ saha jāṅgalānāṃ mṛgāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca yathālābhaṃ kvāthasaṃskārakarāḥ snehavyāpādanīkṣa mātrāḥ | śeṣaṃ pūrvavat | aṃśumatīdvayaṃ sālaparṇīpṛśniparṇyau | phalaṃ madanaphalam | kaṇā pippalī | ghano mustaḥ |

78.55

āmrādikaṃ kṣīreṇa piṣṭaṃ bastiḥ | āmrādīnyamlāni phalāni | madhukaṃ madhuyaṣṭī | añjanaṃ sām̐vārim | tairevāmrādibhissiddhaṃ tailamanuvāsanam |

78.57

jīvantyādye kṣīrajalasarpistailānāṃ samānam | snehāccatu rthāṃśaḥ piṣṭānām | tathā snehaṃ yathāmalamityanenaitaducyate | doṣamadhikaṃ jvare jñātvā kadācit sarpiradhikamatra kuryāt kadācittailamiti |

78.58

candanādibhirapi sādhitaṃ tailaṃ jvare'nuvāsanaṃ dadyāditi sambandhaḥ | paṭolādibhirapi | siddhiṣu bastisiddhyadhyāye ca jvaranāśanā vastayo vakṣyante tānapi jvare dadyāt |

78.59

tathā jīrṇajvare avasthāviśeṣajño bhiṣagvirecanaṃ nāma nasyavidhipradarśitaṃ nasyaṃ dadyāt | taddhi jīrṇajvaravataḥ śirorogādiharamindriyapāṭavaṃ ruciṃ ca karoti | yo hi jīrṇajvaravān śleṣmaṇaḥ kṣīṇatvāt śūnyaśirāstasya snaihikaṃ nāma nasyaṃ dadyāt | snaihikaṃ bṛṃhaṇam | dāhenārte pittanāśanaṃ śamanaṃ nasyam |

78.60

tathā jīrṇajvare kupitadoṣāpekṣayā dhūmādīnapi kalpayet | te hi tasya pratiśyāyādiharāḥ |

78.61

jīrṇajvare'rucau mātuluṅgakesaram ghṛtasaindhavayuktamāsyane dhārayet | drākṣādikalkaṃ vā |

78.62

yaśca jīrṇo jvarastvacamāśritya vartate tatrābhyaṅgādīn kuryāt | kiṃbhūtānāha | yathopaśayasaṃsparśān ya eva saṃsparśa upaśete śīto vā uṣṇo vā tena yuktān | tathā kadācicchītadravyakalpitān kadāciduṣṇadravyakalpitān | añjanadhūpāṃśca tvagāśrite kuryāt | āgantuke'pi jvare tathaiva yathopaśayetyādinā tānityabhyaṅgādīn yojayet |

78.65

dāha ityādinā dāhajvaracikitsā | sahasradhautaṃ sarpiryattāpitaṃ tāpitaṃ śītodakena śataśaḥ styānīkriyate | sūtrasthānoktairvā taistairmadhurādigaṇairityevamādau kvāthakalkīkṛtaistailaṃ pacediti sambadhyate | ghṛtamadhvityādi madhuro gaṇaḥ | dāḍimāmalaketyādiko'mlaḥ | harītakyādi kaṣāyaḥ | śodhanādigaṇādhyāyaḥ tatroktāni dūrvānantetyādīni pittaghnāni yeṣāmeva kvāthaparibhāṣayā kvāthaḥ teṣāmeva kalkaparibhāṣayā kalkaḥ | kṣīraṃ tailasamam |

78.66

candanādike pūrvavat tailamityanena sakṣīramiti smaryate | kālā nīlinī | madhurasā mūrvā |

78.67

yānyeva dravyāṇi tailasādhanāyoktāni taireva nātiślakṣṇapiṣṭairdāhe śiro gātraṃ ca pralepayet | teṣāmeva kvāthena pariṣekamavagāhaṃ ca yojayet | tathāranālādibhiḥ pariṣekamavagāhaṃ ca |

78.70

kapitthādibhiryathādāṃpādi yathālābhaṃ ca vyastaiḥ samastairvā lepā dāhaghnatvādiyuktāḥ | samasteṣu lepā iti bahuvacanaṃ punaḥ punaḥ kriyāpekṣayā | amlo'mlavetasaḥ | badarīpatrāṇāmamlānāṃ ca mumalakṣuṇānāṃ phena udgacchati | ariṣṭako nimbaḥ | kālīyakaṃ candanam | kucandanaṃ raktacandanam | ambu vālakam | tuṅgaḥ punnāgaḥ | padmakesaraṃ vā | āranālena kalpitāni nātiślakṣṇapiṣṭāni |

78.73

dhātryādibhirvṛkṣāmlādimiśca bījapūrarasādiyuktaiḥ śirasyaṅge ca pralepaistṛṣṇādayo naśyanti | naladaṃ māṃsī | vṛkṣāmlastintiṇī | gaurāṇāmamalakānāṃ kalko'mlena kāñjikayuktādinā yuktaḥ saghṛtaśca tadguṇastṛṣṇādināśanaḥ |

78.76

madhūkādayaḥ sarpirmadhubhyāṃ līḍhā dāhajvarādīn jayanti udīcyaṃ vālakam | madhūkaṃ madhūkapuṣpam | madhukaṃ madhuyaṣṭi | tasmiṃśca jvare madāhe'vaśyamadhikaṃ śleṣmalamāśu śītena madhuvāriṇā vāmayet | subodham |

78.79

vallakī vīṇā | mahādrumāścalatpravālāṅgulibhirdāhaṃ tarjayanti | kimbhūtāḥ kulyāmalilamālinaḥ tathā mandāniloddhūtāḥ yānyeva calatpravālāni tānyeva tarjanāḍuṅgulyaḥ | śiśūnāmavyaktā vāco dāhamāśu nirbhartsayanti | yoṣitaśca madanāturāḥ kāmātmamā vācaḥ | sajjanānāṃ ca sūnṛtā vācaḥ | sūnṛtāḥ priyasatyarūpāḥ |

78.80

tathā kāntānāṃ priyāgāṃ yāni kāntāni cārūṇyaṅgāni teṣāṃ saṅgamo dāhajvaraharaḥ śītajvaraharaśca | kathameke viruddhakārī bhavatītyāha rucītyādi | rucyanurodhena nānāvidhaśaktikaṃbhirolepanālaṅkārādibhiḥ samanvitaḥ | tathā ca kecit sthūlāmeva kāmayante | anye tanvīm | tathā kuṅkumādyanulapanācchītaharāḥ | tāśca dāhe śīte vā prayuktāḥ kāntā dāhaśītavyuparame punarapaneyāḥ na tu tābhiḥ saṅgataṃ ciraṃ kuryāt |

78.85

vīryoṣṇairityādinā śītajvaracikitsā | tagarādibhiranyaiśca vīrye sparśe coṣṇaiḥ kvāthitaistaireva ca kalkitaiḥ sauvīrakasurādiyuktaiḥ śīte jvare tailaṃ pacet | tena tailenābhyañjyāt | pṛthak snehasamaṃ kuryāt pañcaprabhṛti tu dravam | surādikaṃ cāmlaṃ yathālānaṃ prayuñjīta | na dvyādikaṃ dravaṃ miśrībhūtaṃ snehasamam | tairiti tagarādibhiḥ | sthauṇeyam | cāraṭīśukavarhākhyaṃ sthauṇeyaṃ tailapītakam | puro gugguluḥ | pṛthvīkā hiṅgupatrikā | hiṃsrā māṃsī | pattūro matsyākṣako jalaśākaḥ rohiṣo bhūtikam | sallakī surabhiḥ | mocā maheraṇḍaśvamṛtrikā | dīpyako'jamodaḥ | misiḥ śatapuṣpā | prakīryaḥ pūtikarañjaḥ | nākulī sarpasugandhā |

78.88

śuktādibhiḥ kevalairdravyasahitairapi tadvat pariṣekamavagāhaṃ ca yojayedityarthaḥ | kuṅkumādibhiḥ pṛthak sarvairvā pradehāḥ ślakṣṇapiṣṭāḥ śītajvaraharāḥ | subodham |

78.89

āragvadhendrayavapāṭalītyādivargaṃ pānādyanyatamayā kalpanayā yojayet | abhyañjanaṃ tena pakvaṃ tailam | lepane sa eva jalaṃpiṣṭaḥ | agarujo dhūpaḥ śītajvare hitaḥ | ye ca dhūpā viṣamajvare vakṣyante palaṅkaṣetyādinā tānapi śīte yojayet |

78.96

anagnikṛtāḥ svedāḥ nivātasadanagurū prāvaraṇamuhurmadyapānakṣudvyāyāmātapaniyuddhāvvabhāraharaṇāmarṣabhayairiti | hasantīva dīptatvāt hasantī hasantikā aṅgāraśakaṭī | tryūṣaṇaṃ maricaṃ pippalī śuṇṭhī ca | vepathuḥ śītena prakampaḥ | madhukādīnāṃ caturṇāṃ kalko madyena | subodham |

78.97

ānāhe mātrāśītīye'lasakoktāṃ kriyāṃ kuryāt | kālavit bhiṣagvyādhestadyogyaṃ kālaṃ jñātvetyarthaḥ | evaṃ cānāhinaṃ pippalyādisiddhāṃ yavāgūṃ pāyayet |

78.100

evamanantaroktayā kriyayā śītajvaro na śāmyati sopadravo yadi vartate tato'sminnāturastrapusamamāmaṃ bhakṣayitvānalaṃ bhajet | na tvevaṃ sarvatra api tvanilakaphe atyudīrṇe svasthānasthe pittasthānasthe vā | kiyantaṃ kālaṃ bhajedityāha | ā svedasambhavāttathā takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvā prāvṛtaḥ sannā svedasambhavādātape tiṣṭhet | tataḥ svede sambhūte mṛditaḥ snātaśca pathyabhojī bhavet | gate jvara ityanenaitat pradarśyate | sajvaro bhakṣitatrapusaśca tadaharannaṃ na bhuñjīteti | evaṃ ca bhavatītyāha |

78.101

śamamityādi | vātakaphāvevaṃ pittavṛddhyā śamaṃ svadhāma ca prapadyete | tataśca tayoḥ śamaṃ svasthānaṃ ca yātayoḥ vātaśleṣmodbhavaḥ śītajvaraḥ śīghraṃ nivartate |

78.102

svarjikādibhiḥ snehāccaturthāṃśaistakraiṇeva snehasamena sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhajvare dāhajit śītajvare śītajit | subodham |

78.103

vamanaiḥ kaphodbhave virekaiḥ pittodbhave bastibhirvātodbhava iti kramaḥ | parataśca sarvāvasthāsvapratiṣiddhāsu vijñeyaḥ |

78.104

saṃsṛṣṭairdvimaṅkhyairmiśrībhūtaistathā sannipatitaistulyairmiśrībhūtairubhayorapyekolbaṇairdvayolbaṇairvā yo jvarastān jvarān yathoktaireva yathādoṣamauṣadhairjayet |

78.105

vardhanenetyādi | viṣamadoṣamekasya doṣasya vardhanena jayet | athavā ekasyocchritasya kṣapaṇena jayet | athavā yatra dvāvucchritau tatraiko hīnaḥ | yatra dvau hīnau tatraika ucchrita iti | samadoṣaṃ tu kaphasthānānupūrvyā jayet | prathamameva kaphaviparītamauṣadhaṃ yuñjyāt tataḥ pittaviparītaṃ tato vātaviparītamiti |

78.106

sarvāsmin jvare nidrāyā nivāraṇopāyaḥ sanyāse yo'bhihitastīkṣṇanasyādikaḥ sa hitaḥ | sannipāte tu sa viśeṣeṇa hitaḥ | yo'yaṃ nidrākhya upadravo dāruṇaḥ sannipāte |

78.108

sannipātajvarasyānte sannipātajvareṇa kṣapite śarīre puruṣasya karṇamūle sudāruṇaḥ śophaḥ samprāptiviśeṣavaśājjāyate | tena śophena kaścideva vimucyate prāyo mārayatītyarthaḥ tasmāttaṃ śophaṃ kavalagrahāntaiḥ śīghraṃ jayet |

78.111

tathā ya eva vidhiḥ pūrvamuktaḥ sa eva viṣame satatakādike vātādidopaviśeṣakopavaśena yathātmīyaḥ kāryaḥ | yaśca vidhiranantaramucyate so'pi kāryaḥ | subodham |

78.112

tathā triphalādīnnānāvidhairvidhānaiḥ pṛthagyojayet | kadāciddopādyapekṣayā viṣamajvare triphalāḥ | kadāciddharītakī | kadācit guḍūcīti pṛthakśabdārthaḥ | subodham |

78.114

viṣame satatakādicatuṣṭaye yasmin dine jvara āgacchati tasmiṃllaṅghanaṃ vopakramaṃ bṛṃhaṇaṃ vā kurvīta doṣādyapekṣayā | subodham | ghṛtaṃ jīrṇamiti sambadhyate | tatheti satailam | tadvaditi prāgbhaktaṃ dadhyādikam | ṣaṭpalādikaṃ sarpiśca | ṣaṭpalaṃ pañcakola yavakṣāraiḥ rājayakṣmaṇyuktam | kalyāṇamunmāde| pañcagavyamapasmāre | tiktakaṃ kuṣṭhe | vṛṣaghṛtaṃ raktapitte |
tathā mahataḥ pañcagavyasya vidhānenāpasmāroktena dvipañcamūlādikvāthena bhāṅgyādikalkena ca pañcamāhiṣamapi siddham | pañcamāhiṣāṇi vidrasamutrādīni | tadvadeva pañcājam | tathā caturauṣṭraṃ vidrasahīnam | siddhaṃ pakvam siddhaṃ nāma phalasādhanāya |

78.117

tathā kaṭurohiṇikādibhiḥ saṃyuktaiḥ pañcasu pañcagavyaprastheṣu siddhaṃ ghṛtaṃ siddham | gomayasvarasakṣīradadhimūtraghṛtāni ca pañcagavyāni | kalkasya snehāccaturthāṃśaḥ | granthikaṃ pippalīmūlam |

78.118

kolādikvāthe ghṛtāccaturguṇe dadhnā snehasamena paṭṭikālodhracūrṇasya snehāccaturthenāṃśena ghṛtaṃ pacet |

78.119

śṛtaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ samaṃ gṛhītvā śarkarāpippalīcūrṇe gāḍhatvaparihāreṇa sammiśraya te khajāhatāḥ santo viṣamajvaranāśanāḥ |

78.121

tathā surādikaṃ sevitvā tadahaḥ svapyādathavā tatsevitvā vamet | ghṛtasya vā mahatīṃ mātrāmahorātrajaraṇalakṣaṇāṃ pītvā chardayet |

78.123

athavā tadaharjvarāgamanadivase svinnasya manto yāpanākhyamāsthāpanaṃ dadyāt | yāpanāḥ kalpasiddhiṣu vakṣyante | suvodham | vṛpadaṃśo mārjāraḥ | vṛpaḥ vṛṣapuṃgavaḥ | tasya viṇmastvaṃśena ca saṃyuktam | saindhavaṃ surayaiva |

78.125

vyāghravasā hiṅgusamā saindhavena ca stokena yuktā nasyam | purāṇasarpiḥ kevalam |

78.127

palaṅkaṣādikaṃ ghṛtābhyaktaṃ dhūpaḥ | viḍālaviṭ kevalā | purādibhiraparājitākhyo dhūpaḥ sarvajvareṣu kāryaḥ | puro gugguluḥ |

78.128

sahadevādibhiḥ sarvajvaraharān dhūmādīnyojayet | bhadrā kṛṣṇasārivā | nākulī sarpasugandhā |

78.129

cittavaikṛte ca bhūtonmādāpasmāreṣu dhūpādaya uktāste'pi kāryo yojyāḥ | daivāśrayaṃ bhaiṣajyaṃ maṇimantrādi | viṣamān jvarān nathantyapohatye viśeṣāt yathā daivavyapāśrayam | yataste vipamāḥ prāyeṇāgantorbhūtasaṅgādervātaprakopāderanubandhena jāyante | tatra ca daivavyapāśrayapraśrayaṃ karma |

78.130

viṣamajvare ca tīkṣṇauṣadhādibhiḥ sarvathā aśāntau yathāsvaṃ śirāṃ vidhyet | tṛtīyake'nayoraṃsayormadhye skandhasandhyādhaścaturthake | bāhvoścetyādi yathāsvaśabdārthaḥ |

78.132

rasasaṃsthe prādhānyena vamanam | anyadyathāyogyaṃ laṅghanam | raktasthe jvaraharān sekādīn | suvodham | medoghnaṃ yatkiñcit | asthisye jvare vātaśamanamabhyaṅgādikaṃ kuryāt | jvare cānyanna tathā vātārtiśamanaṃ yathā bastirattastamapi kuryāt | majjaśukrasthayoḥ kaṣṭatvādviśeṣeṇa noktam | sāmānyena tu majjñaścaturthakoktyaivoktam |

78.134

kevalānilādike jvare sarpiḥpānādikaṃ kuryāt | yathāsvaṃ cādhyāyeṣūktaṃ visarpādipu raktamokṣādi cikitsitaṃ tadapi jvare kuryāt | suvodham |

78.135

krodhakāmabhayaśokajān jvarāniṣṭaiḥ prīyairmanojñai ramaṇīyarjayat | pittaśamanena krodhajam | bhīśokakāmajān vātaśamanenetyarthaḥ | idaṃ hitaṃ tadātvānuvandhayoridamahitamiti jñātvā tadācaraṇaparihārābhyāṃ ca jayet |

78.136

krodhajastu jvaraḥ krodhaviṣaye kāmotpādanena śamaṃ yāti kāmajaśca kāmaviṣaye krodhotpādanena | bhayodbhavo jvaraḥ śokodbhavaśca tābhyāṃ kāmakrodhābhyāṃ śamaṃ yātaḥ bhayaviṣaye krodhaviṣaye ca doṣādyapekṣayā kadācit krodhaḥ kadācit kāmaḥ | tathetarau kāmakrodhodbhavau bhīśokābhyāṃ śamaṃ yātaḥ | subodhama | daivavyapāśrayo vidhirmaṇimantrādiḥ |

78.137

eteṣu cāgantujvareṣvāhārādikaṃ doṣānusāreṇa kalpayet | yataste āgantavo jvarā āgantusamavadhānavelāyāṃ kevalāḥ santāpamātrarūpā eva bhavanti | tathāpyanantaraṃ malairvātādibhirvyāpyante yasmāt jvaro mārutārdravinākṛto'nuvandhaṃ na gṛhṇāti | anubandhaścet sthitā eva mārutādaya iti |

78.139

na ca jvarī jvarahetukaharuṅkhanidrārayādivinodanāya vicitrāḥ praśastāśca dharmārthakāmasaṃyutāḥ kathāḥ śṛṇuyāt na tathā pretāṃśritāśca | asyāturasya jvarāgamanakālasmṛtiṃ manoharaiḥ śabdādibhirharet | subodham |

78.141

tatheti sarvānnāhāratve | hiśabdo yasmadarthe | yasmājjvaro nivṛtto gatvā punaḥ pratyāvṛttaḥ pūrvakṣapitatvāt durbalaṃ naraṃ śīghraṃ vyāpādayatīti | sa ca nivṛtto jvaro yasmāt sadyaḥ prāṇaharastasmāt tasyāvasthāviśeṣaṃ vikalpya yogyamauṣadhaṃ kuryāt |

78.142

manaso valāvalena tadā tadā jvaraḥ syādityuktamato manaḥpuṣṭaye manobhirāmā ityādikamucyate | viṣayāḥ śabdādikāḥ | dakṣiṇamanukūlam | śuddhaṃ rāgādibhiranupahatam |

78.143

mātrādīn pūjayet | dānādīṃśca śīlayet | śuciśca sanmūrdhnā siddhamantrādikaṃ dhārayet |

78.144

āryāvalokitākhyaṃ bauddha devaṃ praṇamet | tathaiva parṇaśabarīṃ nāma vidyāṃ tathāparājitāmāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛtyarthaṃ praṇamedeva |

78.145

tathā gatoṣṇīpaṃ nāma mantraviśeṣaṃ japannāgantujairdoṣajaiḥ sahajaiśca rogairvimucyata iti | tacca tathā gatoṣṇīṣavat sarvavyādhicikitsitamasmābhiḥ parṇaśabaryādyāḥ paṭhyante | || iti dvitīyo'dhyāyaḥ ||

Linked texts (1)