<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha) › [Shashilekha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu) › 78

# Ashtangasamgraha 78

Śaśilekhā 78

- **Language:** Sanskrit

### [78.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.2)

dehadhātvityādinā prayukte'pi viṣaye laṅghanakrame jvarānuvṛtterheturucyate | dehasyābalatvaṃ dhātūnāṃ cāparipoṣo jvarānuvṛttihetuḥ | tasyāṃ ca jīrṇatāyāṃ prathamaṃ kaṣāyapānaṃ paścāt sarpirupakṣitaṃ pūrvādhyāye | tasyaivātra viśeṣeṇa viṣayapradarśanaṃ kriyate tasmin jīrṇajvare sarpiḥ śasyate | kathamityāha |

### [78.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.5)

rūkṣamityādi | tejo hi jvarakṛt pittākhyaṃ tacca tejastvādeva rūkṣam | tena ca tejasā rūkṣitasya sataḥ puruṣasya vamanādibhirapatarpaṇairyo dhātuḥ sadāgatyākhyaḥ prabhañjanāparanāmā tena sahacāryatibalaḥ syāt | tasya sadāgatestejasaḥ sahacāriṇaḥ sarpiḥ saṃśamanaṃ bhavati | yathā dīptasya veśmano'mbu | tacca sarpirvātapittajitāmaupadhānānmathyam | tathā saṃskāramanurudhyate yenaiva saṃskriyate tadguṇaiḥ sahātmīyakāryakaraṃ bhavatītyarthaḥ | yataśca saṃskāramanurudhyate'tastatsutarāṃ yathāsvauṣadhasādhitaṃ jvariṇe dadyāt | vātānvaye tadauṣadhaiḥ siddhamevaṃ pittakaphayorapi vijñeyam |  
tacca siddhaṃ sarpistrayāṇāmapi doṣāṇāṃ pathyamiti pradarśanārthamāha |

### [78.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.7)

viparītamityādi | jvaroṣmāṇaṃ pittaṃ ca viparītaṃ śaityājjayet | vātaṃ tu viparītaṃ snehājjayet | kaphaṃ punastulyamapi tannāśakadravyasaṃyogasaṃskārābhyāṃ jayet | ato hetoḥ pūrve mustāparpaṭakādyāḥ kaṣāyā yathādoṣaṃ saghṛtāḥ mājya yojyāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | doṣādyapekṣayā kadācidauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pibet | kadācidauṣadhāni sarpiṣā saheti | subodham | suyojyam |

### [78.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.9)

nidigdhikādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ sadyo jīrṇajvarādikaṃ hanti | kalkāccaturguṇaśca snehaḥ palasaṅkhyayā | snehāttoyaṃ caturguṇam | etacca pramāṇasyānuktau sarvatra snehapākeṣvapi vijñeyam | tāmalakī tālī | aṃśumatī sālaparṇī | sevyamuśīram | vahnervaiṣamyamuktalakṣaṇam |

### [78.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.10)

vāsādīnāṃ kvāthakalpa nayā kvāthe snehāccaturguṇe kvāthasame ca kṣīre pippalyādibhiśca kalkitairmānena snehāccaturthāṃśairjvaraghnaṃ ghṛtaṃ pacet pūrvavat |

### [78.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.12)

balādikyāthena drākṣādikalkena ghṛtaṃ pacet | atra kṣīraṃ ghṛtasamam | tacca ghṛtaṃ paraṃ jvaraharaṃ kṣayādinucca |

### [78.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.18)

kulatthādikvāthadravyapalāni dvātriṃśat | saliladroṇaḥ palaśatāni pañcadvādaśapalādhikāni | kvathitaśeṣaṃ caturthāṃśena palānāṃ śatamaṣṭāviṃśatyadhikam | añjhaṭāntāni kārṣikāṇi | kaṇṭakī khadiraḥ | gojihvā gorjī | añjhaṭā bahuputrā ca bhūdhātrī tāmalakyapi |

### [78.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.21)

evameva mañjiṣṭhādyam | suvodham | yatra ca sāmānyena kvāthaśabdastatra kvāthaṃ dravyapale kuryāt prasthārthe pādaśoṣitamityetadvagantavyam | tena dravyān ṣoḍaśaguṇaṃ kvathanajalam| kvāthitaśeṣaṃ caturthāṃśaṃ dravyāccaturguṇāma | picuḥ karṣaḥ |

### [78.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.22)

guḍūcyāḥ svarasaḥ snehāccaturguṇaḥ tasyā eva kalkaḥ snehāccaturthāṃśaḥ | evaṃ triphalāyā vṛṣamya ca vācyam |

### [78.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.24)

yasmin kasmiṃścit ghṛte jīrṇe mṛdu māṃmarasāśanaṃ bhuñjīta | yatastanmāṃsarasāśanaṃ paraṃ valapradaṃ balaṃ ca śreṣṭhaṃ doṣaharammauṣadhādito yata evamataḥ pūrvoktāḥ kāravellādijā rasā ye pittaśleṣmaharāste jīrṇajvare vātottaratvānna hitāḥ śūlādijananācca |

### [78.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.25)

evaṃ ca snehayojanenāpi yadi viṣaye prayuktena jvaro na śāmyati tataḥ śodhanārhasya garbhiṇīsukumārādyatimāryādivarjitasya śodhanaṃ yojayet | vamanaṃ pūrvoktapippalyādi yathāyogaṃ yojayet | tacca vamanaṃ jīrṇajvariṇa āmāśayagate doṣe yojyaṃ balinaśca |

### [78.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.26)

yaśca jvaraḥ pūrvaṃ santarpaṇotthastatra pippalīlavaṇāmbunaiva vamanaṃ yojyam | dāhatṛṣṇolvaṇe punaḥ sarve vamanaṃ pittānvayena śarkarāmākṣikyodakenaiva yojyam |

### [78.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.31)

pakve tu doṣe śithile nātilīne virecanaṃ dadyāt | tathā viṣame jvare madyaje jvare ca sutarām | viṣajo viṣasaṃskārajaḥ | kiṃ virecanamityāha | modakaṃ triphalādibhiḥ sasitāmadhubhiḥ | athavā vyoṣādyaṃ modakaṃ virecanakalpapaṭhitaṃ vyoṣatrijātakāmbhodhetyādinā | tathā drākṣāmalakābhyāṃ vimiśritaṃ rasam | suvodham | triphalā kṛṣṇamūlasyaiko yogaḥ sarpirmadhubhyām | tathā dvitīyaḥ triphalāyā drākṣārasena pānam | āragvadhaṃ kṣīreṇa vā mṛdvīkārasena vā pūrvāpekṣayā vikalpaḥ | sarvayogānāṃ ca doṣādyapekṣayā bhinnaviṣayatvam | saṃsargī peyādikramaḥ | atra maṇḍaḥ pūrvaṃ paścāt peyādiḥ yathākramamagnyuktaprārtham |

### [78.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.32)

yatra tu jvare santāpādutkleśena malaḥ svayamūrdhvamadho vā bahiḥ pravartate tatra tanmalamupekṣeta na vidhārayedityarthaḥ | yato doṣaḥ pakko'pi koṣṭhe kṛtāspadaḥ mannavaddhyameva vikāraṃ kuryāt | tasmādupekṣeta |

### [78.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.33)

athavā atipravartamānaṃ balahānyādibhayāt pācayana vaidyo malaṃ doṣaṃ saṅgrahaṃ nayet |

### [78.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.34)

āme ca doṣe svayaṃ pravartamāne saṅgṛhīte ye doṣā upadravā bhavanti te doṣopakramādhyāye | vivṛtāste hi kurvate | rogāmunmādanirdiṣṭānatisthaulyādikān gadānityanena granthenoditā uktāḥ | etacca doṣaharaṇaṃ virecanaṃ jīrṇajvare pakve doṣe yojyam |

### [78.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.35)

yastu bhiṣaṅmūḍho virecanamāmajvare pāyayet sa svayamanarthakārī prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ karāgreṇāpi parāmṛśet |

### [78.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.36)

evaṃ jīrṇe jvare'pi jvarakṣīṇasya na vamanaṃ hitaṃ nāpi virecanam | kāmamityaṅgīkaraṇe | tathāvidhasya kṣīṇasya śodhanasādhyatāyāṃ payasā nirūhairvā jvaraghnairmalān haret |

### [78.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.39)

kṣīrocitasyetyādinā payaso viṣayanirdeśaḥ | tat kṣīraṃ laṅghanottaptaṃ vapurjīvayet | yathāgninā pluṣṭaṃ vanaṃ divyāmbu jīvayet | tasya ca kṣīṇasya kṣīraṃ jvaramāśu nāśayati | tasmādyathāyogaṃ kṣīraṃ kāle vikalpya doṣādīn yuñjīta | ato'nyathā viparīte viṣaye prayuktaṃ kṣīraṃ jvariṇaṃ hanti |

### [78.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.41)

madhuśuṇṭhyādikaṃ payaḥ śṛtamanu ca śītaṃ madhuyuktaṃ ca tṛṣṇādināśanam | śuṇṭhyādīnāṃ parasparasamānāṃ nātivyāptiḥ | drākṣādibhiḥ payastadvacchṛtaṃ śītaṃ madhuyuktaṃ tṛṣṇādināśanamiti | athavā vikalpya kevalenaiva kṣīrāccaturguṇenaivāmbhasā siddhaṃ pibet | athavā pippalyā siddham |

### [78.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.43)

pañcamūlaśṛtaṃ payaḥ pītvā kāsādibhyo mucyate | eraṇḍa mūlādinā śṛtaṃ payaḥ pītvā jvarānmucyata iti sambandhaḥ | kiṃbhūtādāha | vibaddhānilavarcasaḥ saraktātisṛtyādeśca |

### [78.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.45)

śuṇṭhyādisiddhaṃ payo jvariṇaḥ śophādijit | vyāghrī kaṇṭakārikā | trikaṇṭako gokṣurakaḥ | mukhodham | ekā punarnavā vṛścīvo dvitīyā varṣābhūḥ | sāraḥ sthiramabhyantaraṃ śiṃśiyāyā iti paya uktam |

### [78.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.46)

nirūha ucyate | pakve doṣe pakvāśayagate ca yukto nirūho balādikamāśu karoti | tasyaiva virecanādguṇātiśaya ucyate |

### [78.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.47)

sraṃsanaṃ virecanam | tadyadi paraṃ pakvāśayagataṃ pittameva haret | kaphapittamevavā | vastiḥ punastrīnapi vātādīnmalān pakvāśayāśrayān haret |

### [78.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.48)

prakṣīṇa ityādinā pramaṅgenānuvāsanamya snehabastejvare viṣayanirdeśaḥ kriyate |

### [78.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.50)

paṭoletyādinā nirūhā ucyante | tatra paṭolādyām̐padhāni samāni | tebhyaścāṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ grāhyaṃ tāvajjalam | dravyāccaturguṇasya kvathitaśeṣasya grahaṇe prāpte bādhakavacanaṃ kṣīraśeṣamiti | kalkasarpirmadhūni ca sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkādbhavati vā yathā nātyacchamāndretyādiprakāreṇa | paṭolanimbayoḥ chadanaṃ patram | caturaṅgula āragvadhaḥ | sthirā sālaparṇī | kṛṣṇā pippalī |

### [78.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.51)

parṇindyādikvāthe kalkādi vastividhipradarśitam | parṇindhaḥ sālaparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca | yaṣṭī madhuyaṣṭī | phalaṃ madanaphalam | nṛpadruma āragvadhaḥ | śatāvhā śatapuṣpā | phalinī gandhapriyaṅguḥ |

### [78.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.53)

trāyamāṇādyairauṣadhaiḥ saha jāṅgalānāṃ mṛgāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca yathālābhaṃ kvāthasaṃskārakarāḥ snehavyāpādanīkṣa mātrāḥ | śeṣaṃ pūrvavat | aṃśumatīdvayaṃ sālaparṇīpṛśniparṇyau | phalaṃ madanaphalam | kaṇā pippalī | ghano mustaḥ |

### [78.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.55)

āmrādikaṃ kṣīreṇa piṣṭaṃ bastiḥ | āmrādīnyamlāni phalāni | madhukaṃ madhuyaṣṭī | añjanaṃ sām̐vārim | tairevāmrādibhissiddhaṃ tailamanuvāsanam |

### [78.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.57)

jīvantyādye kṣīrajalasarpistailānāṃ samānam | snehāccatu rthāṃśaḥ piṣṭānām | tathā snehaṃ yathāmalamityanenaitaducyate | doṣamadhikaṃ jvare jñātvā kadācit sarpiradhikamatra kuryāt kadācittailamiti |

### [78.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.58)

candanādibhirapi sādhitaṃ tailaṃ jvare'nuvāsanaṃ dadyāditi sambandhaḥ | paṭolādibhirapi | siddhiṣu bastisiddhyadhyāye ca jvaranāśanā vastayo vakṣyante tānapi jvare dadyāt |

### [78.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.59)

tathā jīrṇajvare avasthāviśeṣajño bhiṣagvirecanaṃ nāma nasyavidhipradarśitaṃ nasyaṃ dadyāt | taddhi jīrṇajvaravataḥ śirorogādiharamindriyapāṭavaṃ ruciṃ ca karoti | yo hi jīrṇajvaravān śleṣmaṇaḥ kṣīṇatvāt śūnyaśirāstasya snaihikaṃ nāma nasyaṃ dadyāt | snaihikaṃ bṛṃhaṇam | dāhenārte pittanāśanaṃ śamanaṃ nasyam |

### [78.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.60)

tathā jīrṇajvare kupitadoṣāpekṣayā dhūmādīnapi kalpayet | te hi tasya pratiśyāyādiharāḥ |

### [78.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.61)

jīrṇajvare'rucau mātuluṅgakesaram ghṛtasaindhavayuktamāsyane dhārayet | drākṣādikalkaṃ vā |

### [78.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.62)

yaśca jīrṇo jvarastvacamāśritya vartate tatrābhyaṅgādīn kuryāt | kiṃbhūtānāha | yathopaśayasaṃsparśān ya eva saṃsparśa upaśete śīto vā uṣṇo vā tena yuktān | tathā kadācicchītadravyakalpitān kadāciduṣṇadravyakalpitān | añjanadhūpāṃśca tvagāśrite kuryāt | āgantuke'pi jvare tathaiva yathopaśayetyādinā tānityabhyaṅgādīn yojayet |

### [78.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.65)

dāha ityādinā dāhajvaracikitsā | sahasradhautaṃ sarpiryattāpitaṃ tāpitaṃ śītodakena śataśaḥ styānīkriyate | sūtrasthānoktairvā taistairmadhurādigaṇairityevamādau kvāthakalkīkṛtaistailaṃ pacediti sambadhyate | ghṛtamadhvityādi madhuro gaṇaḥ | dāḍimāmalaketyādiko'mlaḥ | harītakyādi kaṣāyaḥ | śodhanādigaṇādhyāyaḥ tatroktāni dūrvānantetyādīni pittaghnāni yeṣāmeva kvāthaparibhāṣayā kvāthaḥ teṣāmeva kalkaparibhāṣayā kalkaḥ | kṣīraṃ tailasamam |

### [78.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.66)

candanādike pūrvavat tailamityanena sakṣīramiti smaryate | kālā nīlinī | madhurasā mūrvā |

### [78.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.67)

yānyeva dravyāṇi tailasādhanāyoktāni taireva nātiślakṣṇapiṣṭairdāhe śiro gātraṃ ca pralepayet | teṣāmeva kvāthena pariṣekamavagāhaṃ ca yojayet | tathāranālādibhiḥ pariṣekamavagāhaṃ ca |

### [78.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.70)

kapitthādibhiryathādāṃpādi yathālābhaṃ ca vyastaiḥ samastairvā lepā dāhaghnatvādiyuktāḥ | samasteṣu lepā iti bahuvacanaṃ punaḥ punaḥ kriyāpekṣayā | amlo'mlavetasaḥ | badarīpatrāṇāmamlānāṃ ca mumalakṣuṇānāṃ phena udgacchati | ariṣṭako nimbaḥ | kālīyakaṃ candanam | kucandanaṃ raktacandanam | ambu vālakam | tuṅgaḥ punnāgaḥ | padmakesaraṃ vā | āranālena kalpitāni nātiślakṣṇapiṣṭāni |

### [78.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.73)

dhātryādibhirvṛkṣāmlādimiśca bījapūrarasādiyuktaiḥ śirasyaṅge ca pralepaistṛṣṇādayo naśyanti | naladaṃ māṃsī | vṛkṣāmlastintiṇī | gaurāṇāmamalakānāṃ kalko'mlena kāñjikayuktādinā yuktaḥ saghṛtaśca tadguṇastṛṣṇādināśanaḥ |

### [78.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.76)

madhūkādayaḥ sarpirmadhubhyāṃ līḍhā dāhajvarādīn jayanti udīcyaṃ vālakam | madhūkaṃ madhūkapuṣpam | madhukaṃ madhuyaṣṭi | tasmiṃśca jvare madāhe'vaśyamadhikaṃ śleṣmalamāśu śītena madhuvāriṇā vāmayet | subodham |

### [78.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.79)

vallakī vīṇā | mahādrumāścalatpravālāṅgulibhirdāhaṃ tarjayanti | kimbhūtāḥ kulyāmalilamālinaḥ tathā mandāniloddhūtāḥ yānyeva calatpravālāni tānyeva tarjanāḍuṅgulyaḥ | śiśūnāmavyaktā vāco dāhamāśu nirbhartsayanti | yoṣitaśca madanāturāḥ kāmātmamā vācaḥ | sajjanānāṃ ca sūnṛtā vācaḥ | sūnṛtāḥ priyasatyarūpāḥ |

### [78.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.80)

tathā kāntānāṃ priyāgāṃ yāni kāntāni cārūṇyaṅgāni teṣāṃ saṅgamo dāhajvaraharaḥ śītajvaraharaśca | kathameke viruddhakārī bhavatītyāha rucītyādi | rucyanurodhena nānāvidhaśaktikaṃbhirolepanālaṅkārādibhiḥ samanvitaḥ | tathā ca kecit sthūlāmeva kāmayante | anye tanvīm | tathā kuṅkumādyanulapanācchītaharāḥ | tāśca dāhe śīte vā prayuktāḥ kāntā dāhaśītavyuparame punarapaneyāḥ na tu tābhiḥ saṅgataṃ ciraṃ kuryāt |

### [78.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.85)

vīryoṣṇairityādinā śītajvaracikitsā | tagarādibhiranyaiśca vīrye sparśe coṣṇaiḥ kvāthitaistaireva ca kalkitaiḥ sauvīrakasurādiyuktaiḥ śīte jvare tailaṃ pacet | tena tailenābhyañjyāt | pṛthak snehasamaṃ kuryāt pañcaprabhṛti tu dravam | surādikaṃ cāmlaṃ yathālānaṃ prayuñjīta | na dvyādikaṃ dravaṃ miśrībhūtaṃ snehasamam | tairiti tagarādibhiḥ | sthauṇeyam | cāraṭīśukavarhākhyaṃ sthauṇeyaṃ tailapītakam | puro gugguluḥ | pṛthvīkā hiṅgupatrikā | hiṃsrā māṃsī | pattūro matsyākṣako jalaśākaḥ rohiṣo bhūtikam | sallakī surabhiḥ | mocā maheraṇḍaśvamṛtrikā | dīpyako'jamodaḥ | misiḥ śatapuṣpā | prakīryaḥ pūtikarañjaḥ | nākulī sarpasugandhā |

### [78.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.88)

śuktādibhiḥ kevalairdravyasahitairapi tadvat pariṣekamavagāhaṃ ca yojayedityarthaḥ | kuṅkumādibhiḥ pṛthak sarvairvā pradehāḥ ślakṣṇapiṣṭāḥ śītajvaraharāḥ | subodham |

### [78.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.89)

āragvadhendrayavapāṭalītyādivargaṃ pānādyanyatamayā kalpanayā yojayet | abhyañjanaṃ tena pakvaṃ tailam | lepane sa eva jalaṃpiṣṭaḥ | agarujo dhūpaḥ śītajvare hitaḥ | ye ca dhūpā viṣamajvare vakṣyante palaṅkaṣetyādinā tānapi śīte yojayet |

### [78.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.96)

anagnikṛtāḥ svedāḥ nivātasadanagurū prāvaraṇamuhurmadyapānakṣudvyāyāmātapaniyuddhāvvabhāraharaṇāmarṣabhayairiti | hasantīva dīptatvāt hasantī hasantikā aṅgāraśakaṭī | tryūṣaṇaṃ maricaṃ pippalī śuṇṭhī ca | vepathuḥ śītena prakampaḥ | madhukādīnāṃ caturṇāṃ kalko madyena | subodham |

### [78.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.97)

ānāhe mātrāśītīye'lasakoktāṃ kriyāṃ kuryāt | kālavit bhiṣagvyādhestadyogyaṃ kālaṃ jñātvetyarthaḥ | evaṃ cānāhinaṃ pippalyādisiddhāṃ yavāgūṃ pāyayet |

### [78.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.100)

evamanantaroktayā kriyayā śītajvaro na śāmyati sopadravo yadi vartate tato'sminnāturastrapusamamāmaṃ bhakṣayitvānalaṃ bhajet | na tvevaṃ sarvatra api tvanilakaphe atyudīrṇe svasthānasthe pittasthānasthe vā | kiyantaṃ kālaṃ bhajedityāha | ā svedasambhavāttathā takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvā prāvṛtaḥ sannā svedasambhavādātape tiṣṭhet | tataḥ svede sambhūte mṛditaḥ snātaśca pathyabhojī bhavet | gate jvara ityanenaitat pradarśyate | sajvaro bhakṣitatrapusaśca tadaharannaṃ na bhuñjīteti | evaṃ ca bhavatītyāha |

### [78.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.101)

śamamityādi | vātakaphāvevaṃ pittavṛddhyā śamaṃ svadhāma ca prapadyete | tataśca tayoḥ śamaṃ svasthānaṃ ca yātayoḥ vātaśleṣmodbhavaḥ śītajvaraḥ śīghraṃ nivartate |

### [78.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.102)

svarjikādibhiḥ snehāccaturthāṃśaistakraiṇeva snehasamena sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhajvare dāhajit śītajvare śītajit | subodham |

### [78.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.103)

vamanaiḥ kaphodbhave virekaiḥ pittodbhave bastibhirvātodbhava iti kramaḥ | parataśca sarvāvasthāsvapratiṣiddhāsu vijñeyaḥ |

### [78.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.104)

saṃsṛṣṭairdvimaṅkhyairmiśrībhūtaistathā sannipatitaistulyairmiśrībhūtairubhayorapyekolbaṇairdvayolbaṇairvā yo jvarastān jvarān yathoktaireva yathādoṣamauṣadhairjayet |

### [78.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.105)

vardhanenetyādi | viṣamadoṣamekasya doṣasya vardhanena jayet | athavā ekasyocchritasya kṣapaṇena jayet | athavā yatra dvāvucchritau tatraiko hīnaḥ | yatra dvau hīnau tatraika ucchrita iti | samadoṣaṃ tu kaphasthānānupūrvyā jayet | prathamameva kaphaviparītamauṣadhaṃ yuñjyāt tataḥ pittaviparītaṃ tato vātaviparītamiti |

### [78.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.106)

sarvāsmin jvare nidrāyā nivāraṇopāyaḥ sanyāse yo'bhihitastīkṣṇanasyādikaḥ sa hitaḥ | sannipāte tu sa viśeṣeṇa hitaḥ | yo'yaṃ nidrākhya upadravo dāruṇaḥ sannipāte |

### [78.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.108)

sannipātajvarasyānte sannipātajvareṇa kṣapite śarīre puruṣasya karṇamūle sudāruṇaḥ śophaḥ samprāptiviśeṣavaśājjāyate | tena śophena kaścideva vimucyate prāyo mārayatītyarthaḥ tasmāttaṃ śophaṃ kavalagrahāntaiḥ śīghraṃ jayet |

### [78.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.111)

tathā ya eva vidhiḥ pūrvamuktaḥ sa eva viṣame satatakādike vātādidopaviśeṣakopavaśena yathātmīyaḥ kāryaḥ | yaśca vidhiranantaramucyate so'pi kāryaḥ | subodham |

### [78.112](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.112)

tathā triphalādīnnānāvidhairvidhānaiḥ pṛthagyojayet | kadāciddopādyapekṣayā viṣamajvare triphalāḥ | kadāciddharītakī | kadācit guḍūcīti pṛthakśabdārthaḥ | subodham |

### [78.114](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.114)

viṣame satatakādicatuṣṭaye yasmin dine jvara āgacchati tasmiṃllaṅghanaṃ vopakramaṃ bṛṃhaṇaṃ vā kurvīta doṣādyapekṣayā | subodham | ghṛtaṃ jīrṇamiti sambadhyate | tatheti satailam | tadvaditi prāgbhaktaṃ dadhyādikam | ṣaṭpalādikaṃ sarpiśca | ṣaṭpalaṃ pañcakola yavakṣāraiḥ rājayakṣmaṇyuktam | kalyāṇamunmāde| pañcagavyamapasmāre | tiktakaṃ kuṣṭhe | vṛṣaghṛtaṃ raktapitte |  
tathā mahataḥ pañcagavyasya vidhānenāpasmāroktena dvipañcamūlādikvāthena bhāṅgyādikalkena ca pañcamāhiṣamapi siddham | pañcamāhiṣāṇi vidrasamutrādīni | tadvadeva pañcājam | tathā caturauṣṭraṃ vidrasahīnam | siddhaṃ pakvam siddhaṃ nāma phalasādhanāya |

### [78.117](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.117)

tathā kaṭurohiṇikādibhiḥ saṃyuktaiḥ pañcasu pañcagavyaprastheṣu siddhaṃ ghṛtaṃ siddham | gomayasvarasakṣīradadhimūtraghṛtāni ca pañcagavyāni | kalkasya snehāccaturthāṃśaḥ | granthikaṃ pippalīmūlam |

### [78.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.118)

kolādikvāthe ghṛtāccaturguṇe dadhnā snehasamena paṭṭikālodhracūrṇasya snehāccaturthenāṃśena ghṛtaṃ pacet |

### [78.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.119)

śṛtaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ samaṃ gṛhītvā śarkarāpippalīcūrṇe gāḍhatvaparihāreṇa sammiśraya te khajāhatāḥ santo viṣamajvaranāśanāḥ |

### [78.121](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.121)

tathā surādikaṃ sevitvā tadahaḥ svapyādathavā tatsevitvā vamet | ghṛtasya vā mahatīṃ mātrāmahorātrajaraṇalakṣaṇāṃ pītvā chardayet |

### [78.123](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.123)

athavā tadaharjvarāgamanadivase svinnasya manto yāpanākhyamāsthāpanaṃ dadyāt | yāpanāḥ kalpasiddhiṣu vakṣyante | suvodham | vṛpadaṃśo mārjāraḥ | vṛpaḥ vṛṣapuṃgavaḥ | tasya viṇmastvaṃśena ca saṃyuktam | saindhavaṃ surayaiva |

### [78.125](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.125)

vyāghravasā hiṅgusamā saindhavena ca stokena yuktā nasyam | purāṇasarpiḥ kevalam |

### [78.127](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.127)

palaṅkaṣādikaṃ ghṛtābhyaktaṃ dhūpaḥ | viḍālaviṭ kevalā | purādibhiraparājitākhyo dhūpaḥ sarvajvareṣu kāryaḥ | puro gugguluḥ |

### [78.128](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.128)

sahadevādibhiḥ sarvajvaraharān dhūmādīnyojayet | bhadrā kṛṣṇasārivā | nākulī sarpasugandhā |

### [78.129](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.129)

cittavaikṛte ca bhūtonmādāpasmāreṣu dhūpādaya uktāste'pi kāryo yojyāḥ | daivāśrayaṃ bhaiṣajyaṃ maṇimantrādi | viṣamān jvarān nathantyapohatye viśeṣāt yathā daivavyapāśrayam | yataste vipamāḥ prāyeṇāgantorbhūtasaṅgādervātaprakopāderanubandhena jāyante | tatra ca daivavyapāśrayapraśrayaṃ karma |

### [78.130](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.130)

viṣamajvare ca tīkṣṇauṣadhādibhiḥ sarvathā aśāntau yathāsvaṃ śirāṃ vidhyet | tṛtīyake'nayoraṃsayormadhye skandhasandhyādhaścaturthake | bāhvoścetyādi yathāsvaśabdārthaḥ |

### [78.132](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.132)

rasasaṃsthe prādhānyena vamanam | anyadyathāyogyaṃ laṅghanam | raktasthe jvaraharān sekādīn | suvodham | medoghnaṃ yatkiñcit | asthisye jvare vātaśamanamabhyaṅgādikaṃ kuryāt | jvare cānyanna tathā vātārtiśamanaṃ yathā bastirattastamapi kuryāt | majjaśukrasthayoḥ kaṣṭatvādviśeṣeṇa noktam | sāmānyena tu majjñaścaturthakoktyaivoktam |

### [78.134](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.134)

kevalānilādike jvare sarpiḥpānādikaṃ kuryāt | yathāsvaṃ cādhyāyeṣūktaṃ visarpādipu raktamokṣādi cikitsitaṃ tadapi jvare kuryāt | suvodham |

### [78.135](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.135)

krodhakāmabhayaśokajān jvarāniṣṭaiḥ prīyairmanojñai ramaṇīyarjayat | pittaśamanena krodhajam | bhīśokakāmajān vātaśamanenetyarthaḥ | idaṃ hitaṃ tadātvānuvandhayoridamahitamiti jñātvā tadācaraṇaparihārābhyāṃ ca jayet |

### [78.136](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.136)

krodhajastu jvaraḥ krodhaviṣaye kāmotpādanena śamaṃ yāti kāmajaśca kāmaviṣaye krodhotpādanena | bhayodbhavo jvaraḥ śokodbhavaśca tābhyāṃ kāmakrodhābhyāṃ śamaṃ yātaḥ bhayaviṣaye krodhaviṣaye ca doṣādyapekṣayā kadācit krodhaḥ kadācit kāmaḥ | tathetarau kāmakrodhodbhavau bhīśokābhyāṃ śamaṃ yātaḥ | subodhama | daivavyapāśrayo vidhirmaṇimantrādiḥ |

### [78.137](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.137)

eteṣu cāgantujvareṣvāhārādikaṃ doṣānusāreṇa kalpayet | yataste āgantavo jvarā āgantusamavadhānavelāyāṃ kevalāḥ santāpamātrarūpā eva bhavanti | tathāpyanantaraṃ malairvātādibhirvyāpyante yasmāt jvaro mārutārdravinākṛto'nuvandhaṃ na gṛhṇāti | anubandhaścet sthitā eva mārutādaya iti |

### [78.139](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.139)

na ca jvarī jvarahetukaharuṅkhanidrārayādivinodanāya vicitrāḥ praśastāśca dharmārthakāmasaṃyutāḥ kathāḥ śṛṇuyāt na tathā pretāṃśritāśca | asyāturasya jvarāgamanakālasmṛtiṃ manoharaiḥ śabdādibhirharet | subodham |

### [78.141](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.141)

tatheti sarvānnāhāratve | hiśabdo yasmadarthe | yasmājjvaro nivṛtto gatvā punaḥ pratyāvṛttaḥ pūrvakṣapitatvāt durbalaṃ naraṃ śīghraṃ vyāpādayatīti | sa ca nivṛtto jvaro yasmāt sadyaḥ prāṇaharastasmāt tasyāvasthāviśeṣaṃ vikalpya yogyamauṣadhaṃ kuryāt |

### [78.142](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.142)

manaso valāvalena tadā tadā jvaraḥ syādityuktamato manaḥpuṣṭaye manobhirāmā ityādikamucyate | viṣayāḥ śabdādikāḥ | dakṣiṇamanukūlam | śuddhaṃ rāgādibhiranupahatam |

### [78.143](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.143)

mātrādīn pūjayet | dānādīṃśca śīlayet | śuciśca sanmūrdhnā siddhamantrādikaṃ dhārayet |

### [78.144](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.144)

āryāvalokitākhyaṃ bauddha devaṃ praṇamet | tathaiva parṇaśabarīṃ nāma vidyāṃ tathāparājitāmāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛtyarthaṃ praṇamedeva |

### [78.145](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78.145)

tathā gatoṣṇīpaṃ nāma mantraviśeṣaṃ japannāgantujairdoṣajaiḥ sahajaiśca rogairvimucyata iti | tacca tathā gatoṣṇīṣavat sarvavyādhicikitsitamasmābhiḥ parṇaśabaryādyāḥ paṭhyante | || iti dvitīyo'dhyāyaḥ ||

## Linked texts (1)

- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.2.5_4) — Vāgbhaṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha!indu.78) · Pramāṇa
