Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 79: atha tṛtīyo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 79

Language
Sanskrit

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ

79.p1

atha kramaprāptasya raktapittasya cikitsāṃ darśayitumadhyāya ārabhyate |

79.3

ūrdhvagāmityādiviśiṣṭaṃ raktapittaṃ sādhayet cikitset| adhogāmityādiyuktaṃ ca yāpayet | yadvrajan | atipravṛttatvādiyuktaṃ tu tyajettanna cikitsedityarthaḥ | sukhaḥ kālo dvividho'pyabhimataḥ | upadravāḥ vikṛtavyādhirvijñānīye pradarśitāḥ |

79.5

sādhye ca raktapitte nidānādikaṃ jñātvā tadānuguṇyena kadācidādāveva laṅghanaṃ yojayet kadācit bṛṃhaṇamiti | tathā kadācicchodhanaṃ kadācicchamanam | anubalau malau vātakaphau | śodhanādeḥ sāmānyenoktatvāt santarpaṇotthamityādinā viśeṣa ucyate |

79.6

tuśabdāt santarpaṇotthatvādiyuktamevādhobhāgaṃ vamanena | anyadityapatarpaṇotthaṃ abalasyālpadoṣasya ca yadraktapittaṃ tacchamanairbṛṃhaṇaiśca sādhayet | laṅghyabṛṃhyānavekṣya ca raktapittaṃ sādhayediti | anenaitaduktaṃ vyādhikārrśitādayo bṛṃhyatvena ye
pūrvenūktāsteṣāṃ santarpaṇotthatvādiyuktaṃ hoṣavalena tathā laṅghanedyathā bṛṃhyatvādorbalyaṃ na doṣāya bhavati ' tathā ye'pi medyādayo laṅghyatvena paṭhitāsteṣāmapatarpaṇotthatvādiyuktaṃ tathāvidhābhyāṃ śamanabṛṃhaṇābhyāṃ sādhayet yathāvidhābhyāṃ laṅghyasya bādhā na sambhavata iti |

79.7

ūrdhvaṃ pravṛtta ityādinā śamanabṛṃhaṇayormārgaviśeṣeṇa viṣayapradarśanam | ṣaḍaṅgaṃ ghanādisadhitamudakaṃ jvarapaṭhitam| madhuro raso nānāvidhayā bhakṣyādikalpanayā |

79.9

ūrdhvage yadānnaṃ prayujyate tadā prathamaṃ tarpaṇaṃ lājasaktavaḥ| adhoge tu peyā prayojyā | aśuddhaṃ raktamaśnato balinaśca pravṛttaṃ naiva dhāryaṃ stambhanādinā | tadvidhāritaṃ rogakṛt bhavati anyathā punaryat bhojanarahitasyābalasya ca pravṛttaṃ śuddhaṃ ca tacchīghraṃ dhārayet | yatastadraktapittamabhinivṛcchīghrakāri raktakṣayācchīghraṃ mārayatītyarthaḥ |

79.10

trivṛtādayo'bhayāntāḥ pṛthakkalpoktena vidhānena yathāsvaṃ viṣayeṣu gavākṣīkṣurasādibhiryathāyogamekadvitrutkaṭā virekārthaṃ raktapitte prayojayet |

79.11

trivṛtaḥ śyāmāyāśca kvāthaṃ śarkarāñca vipācya tatraiva ca lehatvāpādanayogyaṃ trivṛcchyāmākalkaṃ datvā lehaṃ sādhayet | tato lehāt pāṇitalaṃ karṣaṃ lihyāt |

79.12

triphalādibhiḥ samaiḥ śarkarayā pittajathāyādhikayā mākṣikèṇa kṛto modakaḥ mannipātasūrdhvapravṛttaṃ raktaṃ śophaṃ jvaraṃ cāpahanti |
trivṛtaścaturthena bhāgena pippalī | tadvaditi modakaḥ | sannipātādiharaḥ | mākṣikamanuktamapi tadvadgrahaṇena modakatvāllabhyate | iti virecanāni raktapitte |

79.14

phalasaṃyuktaṃ tarpaṇādikamadhogate raktapitte vamanaṃ bhavati | tarpaṇaṃ lājasaktavo madanasitāmadhuyuktam | sasitaṃ vā jalamiti vāśabdāt phalasaṃyuktameva | kṣīrekṣurasayoranuktānyapi phalāni vamanatvāt prādhānyācca labhyante |

79.15

evaṃ virekeṇa vamanena vā śuddhasya yathāsvaṃ viṣayeṣvanantaro vakṣyamāṇo vidhiḥ kvacinmanthādiḥ prayojyaḥ | kvacit peyādiḥ | tathā ca prayojyo yathā balahānirna bhavati |

79.17

jvarokto drākṣādirmanthaḥ drākṣādāḍimakāśmaryapathyābilvaparūṣakaiḥ | samadhūkaiḥ savadaraiḥ sakṣaudraiḥ sasitopalaiḥ | jvaraghnaistoyamṛditairiti | anyairvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kṛtaḥ | athavā pañcasārākhyenāmbhasā karaṇabhūtena ghṛtābhyaktairlājasaktubhiḥ kṛto manthaḥ | anyaiḥ pañcasāraśabdena kṣatakṣayakāsacikitsite paṭhitaṃ śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca | saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīramiti kṣīraṃ vyākhyātam | tatra ta eva paṇḍitāḥ pramāṇam | mandāgneramlābhilāṣiṇaśca raktapittavato dāḍimenāmalakaiścāpāditāmlatvo manthaḥ pittaśleṣmādhikyādinā peyā yogyasyaite manthāḥ | tatra ca jvaroktaṃ smaraṇīyam |

79.21

yatra tu yogyāḥ peyāstatra yathāviṣayaṃ kamalādyuśīrādihrīverādibhistribhirardhaślokairācāryavihitāḥ peyā raktapitte | bhūnimbetyādināślokacaturbhāgaiḥṣaṭ peyā vakṣyante | tuvarya āḍhakyaḥ | eṣāṃ cānantaroktānāṃ peyāauṣadhānāṃ kvāthe siddhāḥ doṣādyapekṣayā kadācit peyāḥ kevalā hitāḥ| kadācinmāṃsapeyāḥ kadācinmāṃsarasāḥ | te ca peyādaya auṣadhakvāthasiddhāḥ kadāciddāḍimāmalakādināmlāḥ sarve ca ghṛtādiyuktāḥ |

79.22

annasvarūpavijñāne'dhyāye śūkadhānyādikaṃ yallaghu śīta nnoktaṃ tadbhakte śāmyena | na tu yavakādimāṣādikākamācyādi |

79.23

pūrvoktamambu niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgam | athavā laghunā hrasvena pañcamūlena siddham | śṛtaśītaṃ vā kevalam | phalāmbu drākṣāśarkarākharjarādimṛditapūrvakam |

79.25

annapāne ca padmakādyañjanādisārivādikaṃ gaṇaṃ dāhanāśanaṃ ca daśakaṃ kalpayet | eṣāṃ kvāthena sādhayet pānaṃ cetyarthaḥ | athavā'nnaṃ pānaṃ yathāyogametaiḥ saṃyuktaṃ kārayet | padmaklājośīraṃ madhūkotpalasārivāsitodīcyam | kāśmaryaphalaṃ candanameṣa gaṇo dāhanāśanaḥ proktaḥ | subodham | raso māṃsarasaḥ |

79.29

lāvā nāma pakṣiṇaḥ | abhīroḥ śatāvaryā aṅkuraiḥ saha siddhāḥ raktapitte paramatyarthaṃ matāḥ pūjitāḥ | tathā mudgāḥ paṭolajairaṅkuraiḥ saha siddhāḥ | tathā makuṣṭhādurālabhotthaiścāṅkuraiḥ | subodham | punaḥśabdāttittirirapi savāstukaḥ | mārutādhike raktapitte udumbarakvāthasādhitaḥ tittiriḥ | kacinmārute'dhike plakṣasya niryūhe barhiṇo mayūraḥ | phalabarhibhyāmindumatvarthīyaḥ | tathā bisādīnāmanyatamasya niryūhe vartakaḥ krakaro vā hitaḥ nṛṇāṃ bisāṅkuraiḥ saho pakṣā niryūhāpekṣayā vṛdhoṣṇatīkṣṇādi sarvaṃ raktapittakāraṇaṃ raktapittī varjayet |

79.32

phakinyādi vāsārasarasena pītaṃ pittāsṛkśamanam | athavā kevala evāṭarūpasya vāsāyā niryāsaḥ svarasaḥ | athavā na kevalo'pi tu śarkarāmadhusaṃyuktaḥ sa vāsāniryāmaḥ | athavā śṛtaḥ kathitaḥ | vṛṣaḥ sadyo jayatyasram | hiśabdo yasmādarthe | yasmāt sarvaprakāro'pi vṛṣo'sya raktasya paraṃ pradhānamauṣadham | bhūnimbādi cūrṇaṃ vāsārasena prayogaḥ | tenaiva mākṣikayuktaṃ padmakemarādi vāstukāntaṃ prayogaḥ |

79.41

gavāśvasya śakṛdramo ghṛtamākṣikābhyāṃ lehaprayogaḥ | pathyādīnāṃ taddhanmadhusarpibhyāṃ prayogaḥ | tathā palāṇḍoḥ | phalinīyādīnāṃ yathāsambhavaṃ puṣpaṃ pṛthākhiāśritaṃ vā cūrṇitaṃ madhunā prayogaḥ | athavā tribhiḥ ślokārdhaistrayaḥ prayogāḥ | subodham |

79.46

srutameva nisrutam | jāṅgalajīvaprabhavatvādrudhiraṃ jāṅgalam| athavā ājaṃ yakṛdapakvaṃ sajātīyapittasaṃyuktaṃ bhakṣayet | lodhrādimirdoṣādyapekṣaṃ pṛthagdvābhyām̐ phāṇṭaṃ śṛtaṃ śītaṃ vā cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbumiśraṃ sarvameva candanaśarkarābhyāṃ saṃyuktaṃ pītamasrādīnāśu jayati | arjunāntānāṃ tvacā sambandhaḥ |

79.47

balāyāḥ kāthasya ṣaṭsu paleṣu candanādīnāṃ palaṃ rātristhitaṃ dvitīye'hni prātaḥ kaṣāyo raktapittaghnaḥ |

79.48

candanāmbhojādīnāṃ pramādo vicūrṇya janenāloḍya sthāpitānāmuparivabho bhāgaḥ sitādimān śoṇitasyātipravṛttijit |

79.49

sitādīnāmacchaḥ pramādastadvat guṇaiścandanādiprasādavat | muśītaḥ mamitākṣaudraśca magnityarthaḥ |

79.50

vaiḍūryādīnāṃ miśritānāmudakaprayogastathā | madhūdakaṃ tathaikṣurasaśca |

79.53

athavā ikṣugaṇḍikā āpothya jarjarīkṛtya plāvayet bahunā jalenabhipuṇuyāt | tajalamākāśe lambaśikye rātriṃ surakṣitaṃ sthitaṃ prātarvastrādinā srutaṃ samakarandavikasitajalajakusumakṛtottaṃsaṃ sat tadguṇaṃ śoṇitaṃ jayatītyarthaḥ | uttaṃsaṃ śekharam | subodham | tenetyubhayatra taṇḍulāmbunā |

79.54

nīlotpalādibhiḥ śītakaṣāyaḥ | chinnodbhavā guḍūcī | subodham |

79.58

kaṣāyānityādinā kṣīraprayogo darśitaḥ | tadvaditi gavyaṃ payaḥ śṛtametalaghupañcamūlaśṛtameva masitāmadhu | pṛthak pṛthagiti kadācijjīvakena kadācidṛṣabhakeṇetyevaṃ sarvaiḥ | athavā śarkarayā śṛtaṃ sarvathā saghṛtam | vamanīpuṣpādikaṃ pṛthak kṣīreṇa cūrṇitamāloḍya | vamanī chardanaphalā vācyā kārpāsanāmikā |

79.60

gokaṇṭakaśatāvarībhyāṃ śṛtamathavā parṇinībhiḥ | parṇinyo mudgamāpasālapṛśniparṇyaḥ | mocarasena śṛtaṃ paya iti sambandhaḥ | niryāso yastu śālmalyāḥ sa mocarasasaṃjñitaḥ | praroho'ṅkuraḥ | śuṅgaṃ prathamodbhidnaṃ kisalayam | tacca prakaraṇādvaṭasyaiva | atra ca raktapitte doṣādyapekṣayā raktātisāracikitsāṃ raktārśaścikitsāṃ ca kalpayet |

79.61

kaṣāyāṃścūrṇādīn payasā pītvā payasaiva bhuñjīta | yathādoṣādi ca pūrvoktairnānāvidhakalpa nopayogairauṣadhairvipakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet |

79.63

sūlaśabdenātrārdravṛkṣasyocyate śuṣkasya noktatvāttānya ṣṭāviṃśena ghṛtena jalapradānāṃ paktvā ṣaktasya ca ṣoḍaśapalāni gṛhītvā tena tāvadeva ghṛtaṃ datvācaturthāṃśena śaunaka manena payaścina vā vṛṣapuṣpāṇi garbhaṃ datvā vipa ceta subodham ||

79.65

palāśavṛntānāṃ svarasaḥ mānamyaparibhāṣayā ghṛtāccatarguṇasteṣāmeva garbhaścūrṇesya dṛttāccaturthāṃśatvaṃ śaunakamate aṣṭamāṃśaṃ kalkasya | anenaiva vidhinā vatsakalodhrāditrāyamāṇāsādhitāni trīṇi ghṛtāni | vṛttaṃ pacam |

79.66

utkārikā yā piṣṭamāloḍya saṃsvedya ca piṇḍīkriyate |

79.67

kaṇṭhamārgage rakte picchalātvādiyute nīlotpalanālajaḥ kṣāro madhusarpibhyāṃ lehyaḥ | picchā maṇḍaprāyam | grathitaṃ saṃhatam | mṛṇālādīnāmanyatamasya kṣāro doṣādyapekṣayā prayuktastadvat sarpirmadhubhyāṃ līḍha utpalanālajavajjñeyaḥ |

79.69

kṣīreṇa samaghṛtena | punarvasumate caturthāṃsenābhīrvāādikalkena ghṛtaṃ pacet jalaṃ vinā dravyāṇi na saṃskārayogyāni bhavantītyanuktāvapyācāryāḥ sarpiṣā samaṃ jalamicchanti | abhīruḥ śatāvarī | vṛkṣāmle tintiṇīkam | phalapūrakaṃ bījapūrakam |

79.70

ādyāni pañca pañcamūlāni mahaddhrasvamadhyajīvanatṛṇākhyāni | tadarthakṛditi vivandhajvarādijit | atra ghṛtāccaturguṇaṃ jalam pañcamūlakalkaśca ghṛtāccaturthāṃśena subodham |

79.77

madhukādibhiḥ piṣṭairghṛtamākṣikayuktaiśca kṣīreṇa mahāsthāpayet | suvarṇaṃ padmakama | kālīyaṃ pītacandanam | samaṅgā mañjiṣṭhā | saugandhikamatra padmakam | ambu vālakam | anenāsthāpitaṃ snātāśitaṃ ca madhuyaṣṭyā saṃyuktena siddhena vā sarpiṣā sūtroktena vidhinā kāle'nuvāsayet | ayaṃ ca ukto bṛṃhaṇo raktapittakramaḥ sa purāṇe raktādhike'tisāre virecanātiyoge ca vidheyaḥ | suvodham | sakṣaudretyādi payoviśeṣaṇam | īdṛśaireveti ya eva vastayo gudenoktāsta eva medreṇa yojyā ityarthaḥ | ayaṃ ca medrapravṛttaraktanivarho vidhiḥ pradare'pi yonipravṛtte rajasi guhyaroge vakṣyamāṇe vidheyaḥ | tathā'yameva raktapittavidhirbṛṃhaṇaḥ chedābhighātādinātipravṛtte śuddhaśoṇite ca vidheyaḥ | pradarasya ca yonipravṛttasya ca raktasya yonirogoktaṃ raktaśamanāyauṣadhaṃ viśeṣādviśeṣataḥ |

79.79

ghrāṇapravṛtte śuddhe rakte nasyamanupecayet | kimityāha | pūrvoktāṃścūrṇādikaprāyayogān kṣīrekṣvādyanyatamarasenāloḍitānathavā kṣīrekṣurasādīn saśarkarāṃstoyaṃ vā saśarkaraṃ kevalameva vā toyam | subodham |

79.80

śīto vargaḥ pittaśamano dūrvādiḥ śodhanādigaṇapaṭhitaḥ athavā mahākaṣāyasaṅgrahapaṭhitaḥ padmakolājādirdāhahā daśakaḥ śītaḥ | suvodhaḥ ślokaḥ |

Linked texts (1)