Ashtangasamgraha 79: atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 79
- Language
- Sanskrit
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
79.p1
atha kramaprāptasya raktapittasya cikitsāṃ darśayitumadhyāya ārabhyate |
79.3
ūrdhvagāmityādiviśiṣṭaṃ raktapittaṃ sādhayet cikitset| adhogāmityādiyuktaṃ ca yāpayet | yadvrajan | atipravṛttatvādiyuktaṃ tu tyajettanna cikitsedityarthaḥ | sukhaḥ kālo dvividho'pyabhimataḥ | upadravāḥ vikṛtavyādhirvijñānīye pradarśitāḥ |
79.5
sādhye ca raktapitte nidānādikaṃ jñātvā tadānuguṇyena kadācidādāveva laṅghanaṃ yojayet kadācit bṛṃhaṇamiti | tathā kadācicchodhanaṃ kadācicchamanam | anubalau malau vātakaphau | śodhanādeḥ sāmānyenoktatvāt santarpaṇotthamityādinā viśeṣa ucyate |
79.6
tuśabdāt santarpaṇotthatvādiyuktamevādhobhāgaṃ vamanena | anyadityapatarpaṇotthaṃ abalasyālpadoṣasya ca yadraktapittaṃ tacchamanairbṛṃhaṇaiśca sādhayet | laṅghyabṛṃhyānavekṣya ca raktapittaṃ sādhayediti | anenaitaduktaṃ vyādhikārrśitādayo bṛṃhyatvena ye
pūrvenūktāsteṣāṃ santarpaṇotthatvādiyuktaṃ hoṣavalena tathā laṅghanedyathā bṛṃhyatvādorbalyaṃ na doṣāya bhavati ' tathā ye'pi medyādayo laṅghyatvena paṭhitāsteṣāmapatarpaṇotthatvādiyuktaṃ tathāvidhābhyāṃ śamanabṛṃhaṇābhyāṃ sādhayet yathāvidhābhyāṃ laṅghyasya bādhā na sambhavata iti |
79.7
ūrdhvaṃ pravṛtta ityādinā śamanabṛṃhaṇayormārgaviśeṣeṇa viṣayapradarśanam | ṣaḍaṅgaṃ ghanādisadhitamudakaṃ jvarapaṭhitam| madhuro raso nānāvidhayā bhakṣyādikalpanayā |
79.9
ūrdhvage yadānnaṃ prayujyate tadā prathamaṃ tarpaṇaṃ lājasaktavaḥ| adhoge tu peyā prayojyā | aśuddhaṃ raktamaśnato balinaśca pravṛttaṃ naiva dhāryaṃ stambhanādinā | tadvidhāritaṃ rogakṛt bhavati anyathā punaryat bhojanarahitasyābalasya ca pravṛttaṃ śuddhaṃ ca tacchīghraṃ dhārayet | yatastadraktapittamabhinivṛcchīghrakāri raktakṣayācchīghraṃ mārayatītyarthaḥ |
79.10
trivṛtādayo'bhayāntāḥ pṛthakkalpoktena vidhānena yathāsvaṃ viṣayeṣu gavākṣīkṣurasādibhiryathāyogamekadvitrutkaṭā virekārthaṃ raktapitte prayojayet |
79.11
trivṛtaḥ śyāmāyāśca kvāthaṃ śarkarāñca vipācya tatraiva ca lehatvāpādanayogyaṃ trivṛcchyāmākalkaṃ datvā lehaṃ sādhayet | tato lehāt pāṇitalaṃ karṣaṃ lihyāt |
79.12
triphalādibhiḥ samaiḥ śarkarayā pittajathāyādhikayā mākṣikèṇa kṛto modakaḥ mannipātasūrdhvapravṛttaṃ raktaṃ śophaṃ jvaraṃ cāpahanti |
trivṛtaścaturthena bhāgena pippalī | tadvaditi modakaḥ | sannipātādiharaḥ | mākṣikamanuktamapi tadvadgrahaṇena modakatvāllabhyate | iti virecanāni raktapitte |
79.14
phalasaṃyuktaṃ tarpaṇādikamadhogate raktapitte vamanaṃ bhavati | tarpaṇaṃ lājasaktavo madanasitāmadhuyuktam | sasitaṃ vā jalamiti vāśabdāt phalasaṃyuktameva | kṣīrekṣurasayoranuktānyapi phalāni vamanatvāt prādhānyācca labhyante |
79.15
evaṃ virekeṇa vamanena vā śuddhasya yathāsvaṃ viṣayeṣvanantaro vakṣyamāṇo vidhiḥ kvacinmanthādiḥ prayojyaḥ | kvacit peyādiḥ | tathā ca prayojyo yathā balahānirna bhavati |
79.17
jvarokto drākṣādirmanthaḥ drākṣādāḍimakāśmaryapathyābilvaparūṣakaiḥ | samadhūkaiḥ savadaraiḥ sakṣaudraiḥ sasitopalaiḥ | jvaraghnaistoyamṛditairiti | anyairvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kṛtaḥ | athavā pañcasārākhyenāmbhasā karaṇabhūtena ghṛtābhyaktairlājasaktubhiḥ kṛto manthaḥ | anyaiḥ pañcasāraśabdena kṣatakṣayakāsacikitsite paṭhitaṃ śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca | saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīramiti kṣīraṃ vyākhyātam | tatra ta eva paṇḍitāḥ pramāṇam | mandāgneramlābhilāṣiṇaśca raktapittavato dāḍimenāmalakaiścāpāditāmlatvo manthaḥ pittaśleṣmādhikyādinā peyā yogyasyaite manthāḥ | tatra ca jvaroktaṃ smaraṇīyam |
79.21
yatra tu yogyāḥ peyāstatra yathāviṣayaṃ kamalādyuśīrādihrīverādibhistribhirardhaślokairācāryavihitāḥ peyā raktapitte | bhūnimbetyādināślokacaturbhāgaiḥṣaṭ peyā vakṣyante | tuvarya āḍhakyaḥ | eṣāṃ cānantaroktānāṃ peyāauṣadhānāṃ kvāthe siddhāḥ doṣādyapekṣayā kadācit peyāḥ kevalā hitāḥ| kadācinmāṃsapeyāḥ kadācinmāṃsarasāḥ | te ca peyādaya auṣadhakvāthasiddhāḥ kadāciddāḍimāmalakādināmlāḥ sarve ca ghṛtādiyuktāḥ |
79.22
annasvarūpavijñāne'dhyāye śūkadhānyādikaṃ yallaghu śīta nnoktaṃ tadbhakte śāmyena | na tu yavakādimāṣādikākamācyādi |
79.23
pūrvoktamambu niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgam | athavā laghunā hrasvena pañcamūlena siddham | śṛtaśītaṃ vā kevalam | phalāmbu drākṣāśarkarākharjarādimṛditapūrvakam |
79.25
annapāne ca padmakādyañjanādisārivādikaṃ gaṇaṃ dāhanāśanaṃ ca daśakaṃ kalpayet | eṣāṃ kvāthena sādhayet pānaṃ cetyarthaḥ | athavā'nnaṃ pānaṃ yathāyogametaiḥ saṃyuktaṃ kārayet | padmaklājośīraṃ madhūkotpalasārivāsitodīcyam | kāśmaryaphalaṃ candanameṣa gaṇo dāhanāśanaḥ proktaḥ | subodham | raso māṃsarasaḥ |
79.29
lāvā nāma pakṣiṇaḥ | abhīroḥ śatāvaryā aṅkuraiḥ saha siddhāḥ raktapitte paramatyarthaṃ matāḥ pūjitāḥ | tathā mudgāḥ paṭolajairaṅkuraiḥ saha siddhāḥ | tathā makuṣṭhādurālabhotthaiścāṅkuraiḥ | subodham | punaḥśabdāttittirirapi savāstukaḥ | mārutādhike raktapitte udumbarakvāthasādhitaḥ tittiriḥ | kacinmārute'dhike plakṣasya niryūhe barhiṇo mayūraḥ | phalabarhibhyāmindumatvarthīyaḥ | tathā bisādīnāmanyatamasya niryūhe vartakaḥ krakaro vā hitaḥ nṛṇāṃ bisāṅkuraiḥ saho pakṣā niryūhāpekṣayā vṛdhoṣṇatīkṣṇādi sarvaṃ raktapittakāraṇaṃ raktapittī varjayet |
79.32
phakinyādi vāsārasarasena pītaṃ pittāsṛkśamanam | athavā kevala evāṭarūpasya vāsāyā niryāsaḥ svarasaḥ | athavā na kevalo'pi tu śarkarāmadhusaṃyuktaḥ sa vāsāniryāmaḥ | athavā śṛtaḥ kathitaḥ | vṛṣaḥ sadyo jayatyasram | hiśabdo yasmādarthe | yasmāt sarvaprakāro'pi vṛṣo'sya raktasya paraṃ pradhānamauṣadham | bhūnimbādi cūrṇaṃ vāsārasena prayogaḥ | tenaiva mākṣikayuktaṃ padmakemarādi vāstukāntaṃ prayogaḥ |
79.41
gavāśvasya śakṛdramo ghṛtamākṣikābhyāṃ lehaprayogaḥ | pathyādīnāṃ taddhanmadhusarpibhyāṃ prayogaḥ | tathā palāṇḍoḥ | phalinīyādīnāṃ yathāsambhavaṃ puṣpaṃ pṛthākhiāśritaṃ vā cūrṇitaṃ madhunā prayogaḥ | athavā tribhiḥ ślokārdhaistrayaḥ prayogāḥ | subodham |
79.46
srutameva nisrutam | jāṅgalajīvaprabhavatvādrudhiraṃ jāṅgalam| athavā ājaṃ yakṛdapakvaṃ sajātīyapittasaṃyuktaṃ bhakṣayet | lodhrādimirdoṣādyapekṣaṃ pṛthagdvābhyām̐ phāṇṭaṃ śṛtaṃ śītaṃ vā cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbumiśraṃ sarvameva candanaśarkarābhyāṃ saṃyuktaṃ pītamasrādīnāśu jayati | arjunāntānāṃ tvacā sambandhaḥ |
79.47
balāyāḥ kāthasya ṣaṭsu paleṣu candanādīnāṃ palaṃ rātristhitaṃ dvitīye'hni prātaḥ kaṣāyo raktapittaghnaḥ |
79.48
candanāmbhojādīnāṃ pramādo vicūrṇya janenāloḍya sthāpitānāmuparivabho bhāgaḥ sitādimān śoṇitasyātipravṛttijit |
79.49
sitādīnāmacchaḥ pramādastadvat guṇaiścandanādiprasādavat | muśītaḥ mamitākṣaudraśca magnityarthaḥ |
79.50
vaiḍūryādīnāṃ miśritānāmudakaprayogastathā | madhūdakaṃ tathaikṣurasaśca |
79.53
athavā ikṣugaṇḍikā āpothya jarjarīkṛtya plāvayet bahunā jalenabhipuṇuyāt | tajalamākāśe lambaśikye rātriṃ surakṣitaṃ sthitaṃ prātarvastrādinā srutaṃ samakarandavikasitajalajakusumakṛtottaṃsaṃ sat tadguṇaṃ śoṇitaṃ jayatītyarthaḥ | uttaṃsaṃ śekharam | subodham | tenetyubhayatra taṇḍulāmbunā |
79.54
nīlotpalādibhiḥ śītakaṣāyaḥ | chinnodbhavā guḍūcī | subodham |
79.58
kaṣāyānityādinā kṣīraprayogo darśitaḥ | tadvaditi gavyaṃ payaḥ śṛtametalaghupañcamūlaśṛtameva masitāmadhu | pṛthak pṛthagiti kadācijjīvakena kadācidṛṣabhakeṇetyevaṃ sarvaiḥ | athavā śarkarayā śṛtaṃ sarvathā saghṛtam | vamanīpuṣpādikaṃ pṛthak kṣīreṇa cūrṇitamāloḍya | vamanī chardanaphalā vācyā kārpāsanāmikā |
79.60
gokaṇṭakaśatāvarībhyāṃ śṛtamathavā parṇinībhiḥ | parṇinyo mudgamāpasālapṛśniparṇyaḥ | mocarasena śṛtaṃ paya iti sambandhaḥ | niryāso yastu śālmalyāḥ sa mocarasasaṃjñitaḥ | praroho'ṅkuraḥ | śuṅgaṃ prathamodbhidnaṃ kisalayam | tacca prakaraṇādvaṭasyaiva | atra ca raktapitte doṣādyapekṣayā raktātisāracikitsāṃ raktārśaścikitsāṃ ca kalpayet |
79.61
kaṣāyāṃścūrṇādīn payasā pītvā payasaiva bhuñjīta | yathādoṣādi ca pūrvoktairnānāvidhakalpa nopayogairauṣadhairvipakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet |
79.63
sūlaśabdenātrārdravṛkṣasyocyate śuṣkasya noktatvāttānya ṣṭāviṃśena ghṛtena jalapradānāṃ paktvā ṣaktasya ca ṣoḍaśapalāni gṛhītvā tena tāvadeva ghṛtaṃ datvācaturthāṃśena śaunaka manena payaścina vā vṛṣapuṣpāṇi garbhaṃ datvā vipa ceta subodham ||
79.65
palāśavṛntānāṃ svarasaḥ mānamyaparibhāṣayā ghṛtāccatarguṇasteṣāmeva garbhaścūrṇesya dṛttāccaturthāṃśatvaṃ śaunakamate aṣṭamāṃśaṃ kalkasya | anenaiva vidhinā vatsakalodhrāditrāyamāṇāsādhitāni trīṇi ghṛtāni | vṛttaṃ pacam |
79.66
utkārikā yā piṣṭamāloḍya saṃsvedya ca piṇḍīkriyate |
79.67
kaṇṭhamārgage rakte picchalātvādiyute nīlotpalanālajaḥ kṣāro madhusarpibhyāṃ lehyaḥ | picchā maṇḍaprāyam | grathitaṃ saṃhatam | mṛṇālādīnāmanyatamasya kṣāro doṣādyapekṣayā prayuktastadvat sarpirmadhubhyāṃ līḍha utpalanālajavajjñeyaḥ |
79.69
kṣīreṇa samaghṛtena | punarvasumate caturthāṃsenābhīrvāādikalkena ghṛtaṃ pacet jalaṃ vinā dravyāṇi na saṃskārayogyāni bhavantītyanuktāvapyācāryāḥ sarpiṣā samaṃ jalamicchanti | abhīruḥ śatāvarī | vṛkṣāmle tintiṇīkam | phalapūrakaṃ bījapūrakam |
79.70
ādyāni pañca pañcamūlāni mahaddhrasvamadhyajīvanatṛṇākhyāni | tadarthakṛditi vivandhajvarādijit | atra ghṛtāccaturguṇaṃ jalam pañcamūlakalkaśca ghṛtāccaturthāṃśena subodham |
79.77
madhukādibhiḥ piṣṭairghṛtamākṣikayuktaiśca kṣīreṇa mahāsthāpayet | suvarṇaṃ padmakama | kālīyaṃ pītacandanam | samaṅgā mañjiṣṭhā | saugandhikamatra padmakam | ambu vālakam | anenāsthāpitaṃ snātāśitaṃ ca madhuyaṣṭyā saṃyuktena siddhena vā sarpiṣā sūtroktena vidhinā kāle'nuvāsayet | ayaṃ ca ukto bṛṃhaṇo raktapittakramaḥ sa purāṇe raktādhike'tisāre virecanātiyoge ca vidheyaḥ | suvodham | sakṣaudretyādi payoviśeṣaṇam | īdṛśaireveti ya eva vastayo gudenoktāsta eva medreṇa yojyā ityarthaḥ | ayaṃ ca medrapravṛttaraktanivarho vidhiḥ pradare'pi yonipravṛtte rajasi guhyaroge vakṣyamāṇe vidheyaḥ | tathā'yameva raktapittavidhirbṛṃhaṇaḥ chedābhighātādinātipravṛtte śuddhaśoṇite ca vidheyaḥ | pradarasya ca yonipravṛttasya ca raktasya yonirogoktaṃ raktaśamanāyauṣadhaṃ viśeṣādviśeṣataḥ |
79.79
ghrāṇapravṛtte śuddhe rakte nasyamanupecayet | kimityāha | pūrvoktāṃścūrṇādikaprāyayogān kṣīrekṣvādyanyatamarasenāloḍitānathavā kṣīrekṣurasādīn saśarkarāṃstoyaṃ vā saśarkaraṃ kevalameva vā toyam | subodham |
79.80
śīto vargaḥ pittaśamano dūrvādiḥ śodhanādigaṇapaṭhitaḥ athavā mahākaṣāyasaṅgrahapaṭhitaḥ padmakolājādirdāhahā daśakaḥ śītaḥ | suvodhaḥ ślokaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit