Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.22
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.22
- Language
- Sanskrit
1.1.22.1
samprati guṇābhidhānaṃ kramaprāptamullaṅghya dravyāṇi nirdiśatā guṇādhāratayā dravyasya prādhānyamucyate; sūtre ca “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” ityādau guṇānādau nirdiśatā guṇānāmeva rasādīnāṃ prāyaḥ śāstre kārmukatvamupadarśyate; ata evātreyabhadrakāpyīye (sū.a.26) madhurādirasadvārā sarvaguṇān karmāṇi ca dravyasya vakṣyati; kiñca sarvapradhānaṃ yajjīvitaṃ tadeva saṃyogaguṇarūpamityagre tatra guṇagrahaṇaṃ, sa ca saṃyogaguṇaḥ sattvamātmetyādinā prathamamukta eva; viśeṣaguṇeṣu tu dravyaṃ pradhānamiti dravyamucyate- khādīnītyādi| khādīnītyādāvātmā kasmāt pradhānabhūto+api prathamaṃ noktaḥ? ucyate- śarīrasyeha vyādhyārogyādhikaraṇatayā pradhānatvāttadārambhakāni khādīnyevocyante nātmā, tasya nirvikāratvāt; vacanaṃ hi “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū.a.1) ityādi; khādīni ca “mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) ityanena krameṇoktāni bhūtānyanāgatāvekṣaṇenocyante| ātmādīnāṃ ca yathābhyarhitasya pūrvanirdeśaḥ| dravyasaṅgraha iti karacaraṇaharītakītrivṛtādyasaṅkhyeyabhedabhinnasya kāryadravyasya kāraṇadvārā saṅkṣepa ityarthaḥ| sarvakāryadravyāṇāmapi vyavasthāmāha- sendriyamityādi| nirindriyamityatra niḥśabdo+abhāve, nirmakṣikamitivat| atra sendriyaṃ cetanamityevāvataivārthāpattyā nirindriyamacetanamiti labdhe+api punastadvacanamevambhūtārthāpatteranaikāntikatvādboddhavyam| yathā navajvare divāsvapnādi niṣiddhaṃ, arthājjīrṇe jvare tadāpadyeta, na caivaṃ; tatra teṣāṃ divāsvapnādīnāṃ niṣiddhatvāt; tasmāttrividhaśiṣyabuddhihitatayohyamapi sākṣādevocyate; vadanti hi nyāyavido- “vyākhyānādvaraṃ karaṇam” iti| yadyapi cātmaiva cetano na śarīraṃ, nāpi manaḥ, yaduktaṃ- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā.a.1) iti, tathā+api salilauṣṇyavat saṃyuktasamavāyena śarīrādyapi cetanam| idameva cātmanaścetanatvaṃ yadindriyayoge sati jñānaśālitvaṃ, na kevalasyātmanaścetanatvaṃ; yaduktaṃ- “ātmā jñaḥ, karaṇairyogājjñānaṃ tvasya pravartate” (śā.a.1) iti| atra sendriyatvena vṛkṣādīnāmapi cetanatvaṃ boddhavyaṃ; tathāhi- sūryabhaktāyā yathā yathā sūryo bhramati tathā tathā bhramaṇāddṛganumīyate, tathā lavalī meghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, bījapūrakamapi śṛgālādivasāgandhenātīva phalavadbhavati, cūtānāṃ ca matsyavasāsekāt phalāḍhyatayā rasanamanumīyate, aśokasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ stabakitasya sparśanānumānaṃ; smṛtiścānumānaṃ draḍhayati, yathā- “yo+abhivāditaviprastu nāśiṣaṃ samprayacchati| śmaśāne jāyate vṛkṣo gṛdhrakaṅkopasevitaḥ” iti; tathā “vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ tatraiva tṛṇajātayaḥ| tamasā+adharmarūpeṇa cchāditāḥ karmahetunā|| antaḥsañjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ| etadantāśca gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ” (manusmṛti a.1) iti| tathā tantrakāraśca vānaspatyānūkān prāṇino vakṣyati; tenāgamasaṃvalitayā yuktyā cetanā vṛkṣāḥ||48||
Linked texts (1)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit