Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.37

1.1.37.1

viparītaguṇairapyalpamātraistathā+aviparītadeśakālādipratibaddhaiśca na praśamo bhavatītyāha- viparītetyādi| deśo bhūmirāturaśca, mātrā anapāyiparimāṇaṃ, kālo nityagaḥ ṛtvādirāvasthiko bālyādiśca; deśādyapekṣayā yathocitatvena kalpito deśamātrākālopapāditaḥ| upapāditairiti caurādiko ṇic; kiṃvā vaidyenopapāditaiḥ| atra deśagrahaṇādbalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtīnāṃ grahaṇaṃ, kālagrahaṇādvayaso+api grahaṇaṃ, doṣastu praśamanīyatayaiva gṛhītaḥ, bheṣajaṃ tu sākṣādevoktam; evaṃ doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ parīkṣyāṇāṃ daśavidhānāṃ sarveṣāmeva grahaṇaṃ bhavati| sādhyatvena prāmāṇikānāṃ sammatāḥ sādhyasammatāḥ; etenājñenājñānādye sādhyatvena gṛhītāste nirākriyante| yattu samyaggrahaṇena yāpyayāpanamucyate tannātisundaraṃ, vinivartanta iti vacanāt; na ca yāpyayāpanaṃ vinivṛttiḥ| asādhye bheṣajanivṛttimāha- sādhanamityādi| nanvasādhyānāmapi sādhanaṃ dṛṣṭaṃ, yato+ariṣṭavāṃstāvadavaśyaṃ mṛtyugṛhītatvenāsādhyaḥ; yaduktaṃ- “ariṣṭaṃ cāpi tannāsti yadvinā maraṇaṃ bhavet| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2); utpannāriṣṭasādhanaṃ ca suśrute proktaṃ- “dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate” (su.sū.a.28) iti; tathā cāha bhagavānagastyaḥ- “rasāyanatapojapyayogasiddhairmahātmabhiḥ| kālamṛtyurapi prājñairjīyate nālasairnaraiḥ” iti; tathā+anyatrāpyuktaṃ- “jātā+ariṣṭo+api jīvati” iti| atrāhureke- dvividhamariṣṭaṃ niyatamaniyataṃ ca; tatra yanniyataṃ tadasādhyameva, ata evoktaṃ “na tvariṣṭasya jātasya nāśo+asti maraṇādṛte” (iṃ.a.2); atra jātasyeti vacanānniyatasyeti gamyate; yattvaniyatamariṣṭaṃ tatprati suśrutāgastyavacanayorarthavattā| carake+apyaniyatamariṣṭamuktaṃ; yathā- saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate (iṃ.a.9) iti| anye tu bruvate- saṃśayaprāptamiti uktibhedamātramatra; tena sarvāriṣṭaṃ mārakamevāsati rasāyanādau, rasāyanatapaḥprabhṛtayastu prabhāvātiśayayogāditarakriyayā+asādhyamapi sādhayanti; taccāriṣṭanivāraṇaṃ viraleṣveva puruṣātiśayeṣu nandikeśvarādiṣu dṛṣṭaṃ, na sarvapuruṣaistacchakyamato jātāriṣṭānāmasādhyataiva tantre procyate| yattu kaiściducyate- niyatāyuṣo mṛtyurariṣṭapūrvo bhavati, aniyatāyuṣastvariṣṭaṃ vinaiva mṛtyurbhavati| tanna, “maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2) iti vacanāt| yaducyate- aniyatāyuṣaḥ satyapi riṣṭaprādurbhāve samyakkriyopapādanājjīvitena bhavitavyaṃ, yato+aniyatāyuṣaḥ puruṣakārāparādhādeva paraṃ mṛtyurbhavati, samyakkriyāyāṃ ca puruṣakārāparādho nāsti| tanna, nahyaniyatāyuṣaḥ sarvadaiva puruṣakārasādhyāḥ, kintu yathocitakālakriyamāṇasvasthāturahitasevārūpapuruṣakārasādhyāḥ; tena yathocitakāle hitāsevanādasādhyatvayukte vyādhau riṣṭe jāte kiṃ bheṣajamatītakālakriyamāṇamapakrānte salila iva setubandhaḥ kariṣyatīti| tasmādasādhyānāṃ sādhanaṃ nopadiśyata iti sādhu||62||-