Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.43

1.1.43.1

sampratyanyathā dravyabhedamāha- tat punarityādi| taditi dravyam| gacchatīti jaṅgamam, udbhidya pṛthivīṃ jāyata iti audbhidaṃ vṛkṣādi, uktaprakāradvayātiriktaḥ pṛthivīvikāraḥ pārthivam| saṃsvedajasyeha krimyāderjaṅgame+avarodhaḥ, kukuṇḍakādeśca audbhide| iha ca dravyaśabdena pārthivadravyamevocyate; tena jalānilāgnyādīnāmagrahaṇādavyāptirna vācyā| jaṅgamaśabdena jaṅgamaprabhavaṃ gorasamadhvādyapi grāhyam| evamaudbhidapārthivayorapi grahaṇaṃ vācyam| rocanā gorocanā| etacca madhvādi prāya upayogitvāt prādhānyāduktaṃ; tenāṇḍabastyādīnāṃ ca grahaṇaṃ boddhavyam| yadyapi jaṅgamānantaraṃ bahuprapañcatvena pradhānatvādaudbhidamupadiṣṭaṃ, tathā+apyabahuvaktavyatvāt pārthivameva jaṅgamānantaraṃ vivriyate; tadanu bahuvaktavyamaudbhidam| suvarṇamityādi| pañca lohā iti tāmrarajatatrapuśīsakṛṣṇalohānāṃ grahaṇam| samalā iti malaśabdena śilājatūni lohamalarūpāṇi gṛhyante, tacca suśrutadarśanāt suvarṇarajatādibhavaṃ ṣaḍvidhameva gṛhyate; suśrute hi ṣaḍvidhameva śilājatūktam, iha tu rasāyane caturvidhamuktaṃ- “caturbhyo dhātubhyastasya sambhavaḥ| hemno+atha rajatāttāmrādvaraṃ kṛṣṇāyasādapi” (ci.a.1) iti vacanāt| etacca vacanaṃ rasāyanādhikāritāṃ caturvidhasya śilājatuno darśayati, natu ṣaḍvidhaśilājatupratiṣedhaparamiti na suśrutena samaṃ virodhaḥ| kiṃvā suvarṇaṃ nirmalaṃ, samalāstu rajatatāmratrapuśīsalohāḥ (iti militvā pañca lohāḥ|) śilājatupāṣāṇapaṅkaprabhṛtīnāṃ tu grahaṇamuddiṣṭaśabdena sūcitam; uddeśo hyalpakathanam| sudhā gāṅgeyikā| ālaṃ haritālam| añjanaṃ sauvīrāñjanam| phalairvanaspatiriti vināpuṣpaiḥ phalairyuktā vaṭodumbarādayaḥ| yaduktaṃ hārīte- “teṣāmapuṣpāḥ phalino vanaspataya iti smṛtāḥ” iti| puṣpairvānaspatyaḥ phalairapīti puṣpānantaraṃ phalabhāja ityarthaḥ| phalasya pākādanto vināśo yeṣāṃ tilamudgādīnāṃ te phalapākāntāḥ; atra kecit phalapākāntāḥ pākāntāścauṣadhya iti vadanti; tena vinā+api phalaṃ pākenaivānto yeṣāṃ dūrvādīnāṃ te+api gṛhyante| pratānaśabdena latā gulmāśca gṛhyante| yaduktaṃ hārītena- “latā gulmāśca vīrudhaḥ” iti| mūlatvagityādau niryāso lākṣāsarjarasādiḥ| audbhido gaṇa ityaudbhidasamudbhūto gaṇaḥ||68-73||-