Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.9

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.9

Language
Sanskrit

1.1.9.1

dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavetaḥ kāryadarśanānumeyaḥ, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmyata iti kāmo vanitāpariṣvaṅgādiḥ, mokṣaḥ saṃsāravimokṣaḥ| ārogyaṃ rogābhāvāddhātusāmyam| mūlaṃ kāraṇam| uttamamiti pradhānaṃ; tenārogyaṃ caturvarge pradhānaṃ kāraṇaṃ, rogagṛhītasya kvacidapi puruṣārthe+asamarthatvādityuktam| tasyāpahartāra iti ārogyasyāpahartāraḥ; idameva ca rogāṇāmārogyāpaharaṇaṃ yadanarthalābhaḥ; na punarutpanno rogaḥ paścādārogyamapaharati, bhāvābhāvayoḥ parasparābhāvātmakatvāt| śreyaso jīvitasya ceti śreyovajjīvitaṃ hitatvena sukhatvena cārthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vakṣyamāṇaṃ, tasya jīvitasyāpahartāra iti yojanīyam; aśreyojīvitamahitatvena duḥkhahetutayā cānupādeyamiti kṛtvā tadapaharaṇamiha noktam| atra sukhahitajīvitopaghāto dharmādyupaghātenaiva labdhaḥ; tena vayaṃ paśyāmaḥ- śreyaḥśabdena sāmānyenābhyudayavācinā dharmādayo+abhidhīyante, jīvitaśabdena ca jīvitamātraṃ, yato jīvitaṃ svarūpeṇaiva sarvaprāṇināṃ nirupādhyupādeyaṃ; vacanaṃ hi- “ācakame ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ- āyuṣmān bhūyāsam” iti| yattvatyantaduḥkhagṛhītasya jīvitaṃ jihāsitaṃ, tatra duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathāhātumaśakyatvāt priyamapi jīvitaṃ tyaktumicchati na svarūpeṇa| antarāya iti dharmādisādhane boddhavyaḥ| ayamiti rogaprādurbhāvarūpaḥ| teṣāmiti rogāṇām| śaraṇamiti rakṣitāram| śaktatvācchakra ucyate| dhyānaṃ samādhiviśeṣaḥ, tadupalabdhisādhanatvāccakṣuriva dhyānacakṣuḥ, ‘tena sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ’ iti dhyānacakṣuṣā dadṛśuriti yojanā||15-17||-