Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.20: [Sūtrasthāna adhyāya 20 (20 of 120)]

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.20

Language: Sanskrit

[Sūtrasthāna adhyāya 20 (20 of 120)]

1.20.1.1

pūrvaṃ sāmānyena vātādijanyā gadā uktāḥ, sampratyavaśiṣṭān kevalavātādijanyānabhidhātuṃ mahārogādhyādhyo+abhidhīyate||1-2||

āgantoruktasyāpi triśothīye punariha viśeṣeṇa lakṣaṇādyabhidhānārthamabhidhānam| prakṛtiriha svabhāvaḥ| manaḥśarīraviśeṣāditi āgantorapi manaḥ śarīraṃ cādhiṣṭhānam, evaṃ nijasyāpi; āgantugrahaṇena ca mānaso+api kāmādirgṛhyate| evaṃ caturvidhatvādi pratipādya punaḥ prakārāntareṇāparisaṅkhyeyatāṃ rogāṇāmāha- vikārā ityādi| punariti vakṣyamāṇaprakārāntareṇa| prakṛtiḥ pratyāsannaṃ kāraṇaṃ vātādi, adhiṣṭhānaṃ dūṣyaṃ, liṅgāni lakṣaṇāni, āyatanāni bāhyahetavo duṣṭāhārācārāḥ; eṣāṃ vikalparūpo viśeṣo vikalpaviśeṣaḥ, teṣāmaparisaṅkhyeyatvāditi| atra doṣāḥ saṃsargāṃśāṃśavikalpādibhirasaṅkhyeyāḥ, dūṣyāstu śarīrāvayavā aṇuśaḥ parasparamelakena vibhajyamānā asaṅkhyeyāḥ, liṅgāni kṛtsnavikāragatānyasaṅkhyeyānyeva, āviṣkṛtāni tu tantre kathitāni, hetavaścāvāntaraviśeṣādasaṅkhyeyāḥ pravyaktā eva| kecit punaḥ ‘eṣāṃ vikārāḥ’ iti paṭhanti, sa tu pāṭho nānumatastāvat; yadi ca syāttadā dehamanaḥpratyavamarśakam eṣām iti padaṃ, bahuvacanaṃ tu manaḥśarīrayorbahutvavivakṣayā||3||

1.20.3.1

mukhāni kāraṇāni; yathā “rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām” (sū. 25) iti||4||

1.20.4.1

preraṇamiti kāraṇam, anekārthatvāddhātūnām||5||

1.20.5.1

anubadhnanti anugacchanti| na sandehamāpadyanta iti na sandehaviṣayatāmāpadyante; miśrībhūtā api pratisvaṃ bhinnairlakṣaṇairbhedena jñāyanta ityarthaḥ||6||

1.20.6.1

āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamāha- āganturhītyādi| āganturutpannaḥ san, vyathāpūrvamiti pīḍāṃ prathamaṃ kṛtvā, paścāddoṣāṇāṃ vaiṣamyamiti doṣavaiṣamyalakṣaṇamuktaṃ; svalakṣaṇakārakaṃ tu vaiṣamyamāgantorāditaḥprabhṛti vidyamānamapyakiñcitkaramiti bhāvaḥ||7||

1.20.7.1

āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamabhidhāya nijavikārakarāṇāṃ vātādīnāṃ bhedajñānārthamāha- teṣāmityādi| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ| yadyapi prāṇādibhedabhinnasya vāyoḥ pṛthageva sthānāni vakṣyati; yathā- “sthānaṃ prāṇasya śīrṣoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ” (ci. 28) ityādi; tathā+apīdaṃ vaiśeṣikaṃ sthānaṃ jñeyaṃ, yato+atra prāyo vātavikārā bhavanti, bhūtāśca durjayāḥ; atra ca vijite vāte sarvavātavikārāvajaya iti| lasīkā udakasya picchābhāgaḥ| pittasthāneṣu āmāśaya iti āmāśayādhobhāgāḥ, śleṣmasthāneṣvāmāśaya āmāśayordhvabhāgaḥ||8||

1.20.8.1

sāmānyajā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca ye janyante| nānātmajā iti ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante| vipādikā pāṇipādasphuṭanam| pādabhraṃśaḥ pādasyāropaviṣayadeśādanyatra patanam| suptiḥ pādayorniṣkriyatvaṃ sparśājñatā vā| vātakhuḍḍatā ‘cāluka’ iti prasiddhaḥ| gṛdhrasīśabdena gṛdhrasīśūlaṃ gṛhyate| ūrustambhena ca ūrustambhanamātraṃ vātajanyatvena gṛhyate| evaṃ karṇākṣiśūlayoḥ śūlamātram| vātajātīsāre+api viḍbhedo vātajaḥ| evaṃ ca na gṛdhrasyādīnāṃ sāmānyajatvaṃ, yathoktāṃśasya kevalavātajanyatvāt| udarasyāveṣṭanamivodarāveṣṭaḥ| aśabdaśravaṇaṃ śabdābhāve+api śabdaśravaṇam| uccaiḥśrutiḥ tārasvaramātraśravaṇam, alpaśabdasya tu sarvathaivāśravaṇam| bādhiryaṃ śabdamātrasyaivāśravaṇam| timiraṃ tu vātajameva, doṣāntarasambandhastatrānubandharūpaḥ| ekāṅgarogaḥ sarvāṅgarogaśceti jvarādiṣu uṣṇatvaśītatvādīnāṃ kadācidekāṅgavyāpakatvenaikāṅgarogaḥ, teṣāmeva kadācit sarvāṅgavyāpakatvena sarvāṅgarogaḥ; doṣāntarasambandhe+api vyāptyavyāptī vātakṛte eva, “vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat” iti vacanāt| tathā bhramaśca vātikaḥ smṛtimoharūpaḥ| atra kasyacidaṅgasya pādādeḥ śūlādayo+abhihitā na hastādīnāṃ; tatra ye+abhihitāste pradhānabhūtāḥ prāyobhāvitvena, anuktāstu vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyatvena grāhyāḥ||9-11||

1.20.9.1

vāyoridamityādau vāyoridamātmarūpaṃ svarūpam| apariṇāmīti sahajasiddhaṃ nānyopādhikṛtamityarthaḥ| karmaṇaśceti vikṛtasya vāyoḥ karmaṇaḥ| svalakṣaṇamiti ātmīyaṃ lakṣaṇam| atrāpyapariṇāmīti sambadhyate; apariṇāmīti pittaśleṣmasambandhanirapekṣaṃ, na tu śarīrāvayavānapekṣamiti; yataḥ brūte- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ iti; ata eva ca sraṃsādīnāṃ śarīrāvayavāpekṣatvena na sarvadā bhāvaḥ| evaṃ ca pittaśleṣmaṇorapi cātmarūpādi vyākhyeyam| amūrtatvamiti adṛśyatvam| evaṃvidhatvāditi raukṣyādiyuktatvādvāyoriti sambandhaḥ| sraṃsaḥ kiñcitsvasthānacalanam, bhraṃśastu dūragatiḥ| vyāsaḥ vistaraṇam| harṣaḥ vāyoranavasthitatvena prabhāvādvā kriyate| vartulīkaraṇaṃ vartaḥ| cālaḥ spandaḥ| rasavarṇau vāyunā rasavarṇarahitenāpi prabhāvāt kriyete||12||

1.20.10.1

prastāvāgatatvena cikitsāsūtramāha- taṃ madhuretyādi| ādita eveti śīghrameva| kevalaṃ vaikārikamiti sakalavikārakārakam||13||

1.20.11.1

oṣaḥ pārśvasthiteneva vahninā pīḍā| ploṣaḥ kiñciddahanamiva| dāhaḥ sarvāṅgadahanamiva| davathuḥ ‘dhakadhakikā’ iti loke khyātā| dhūmakaḥ dhūmodvamanamiva| tvagavadaraṇaṃ bāhyatvaṅmātrāvadaraṇaṃ; carmāvadaraṇaṃ tu ṣaṇṇāmapi tvacāṃ daraṇam| raktapittaṃ doṣāntarāsampṛktaṃ raktapittaṃ paittikaṃ jñeyam| evaṃ tṛṣṇāyāṃ ca tṛṣṇāmātram| kakṣā kakṣadeśagatamāṃsadāraṇāḥ sphoṭāḥ suśrutakṣudrarogoktāḥ| gandho visra āmagandhaḥ| yathāsvamiti ātmagandhavarṇarasasadṛśam| agnimadgṛhamagnigṛham||14-16||

1.20.12.1

tṛptiryena tṛptamivātmānaṃ sarvadā manyate| balāsakaḥ balakṣayaḥ; kiṃvā śleṣmodrekānmandajvaritvaṃ, sthūlāṅgatā vā balāsakaḥ| dhamanīpraticayo dhamanyupalepaḥ| śītāgnitā mandāgnitā| mārtsnyaṃ masṛṇatā| śleṣmakarmasu suptirniṣkriyatvena, vāte tu sparśājñānena| atrāmāśayamanupraviśyeti vacanena śleṣmasthāneṣvāmāśayasya prādhānyaṃ, pūrvaṃ tu ‘tatrāpi uro viśeṣeṇa’ iti vacanenoraḥ pradhānam; evamubhayamapi tulyaṃ jñeyam||17-19||

1.20.13.1

samprati rogajñānasya cikitsāyāmupayogamāha- rogamityādi| auṣadhaṃ parīkṣeteti sambandhaḥ| auṣadhaparīkṣā rogāpekṣiṇī, tena tadanantarameva sā bhavatīti bhāvaḥ| tataḥ karmeti cikitsām| jñānapūrvamiti karmadarśanajanitajñānapūrvam||20-22||

1.20.14.1

saṅgrahe saṅgraha iti ‘catvāro rogā’ ityādisaṅkṣepoktiḥ| prakṛtiriti ‘dvividhā punaḥ’ ityādinā| deśa iti ‘dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānam’ ityādinā| vikārāśca mukhaṃ ca vikāramukhaṃ, tatra ‘vikārāḥ punaḥ’ ityādinā vikārāḥ, ‘mukhāni’ ityādinā mukham| ‘dvayostu’ ityādinā īraṇam| asandehaḥ ‘na cānyonya’ ityādinā| ‘sarveṣu’ ityādinā anubandhaḥ| nānātmajāḥ sarve iti doṣāntarāsampṛktadoṣajanyā uktāḥ||23-25||

1.20.15.1

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke mahārogādhyāyo viṃśatitamaḥ||20||