Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.26.40

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.26.40

Language
Sanskrit

Contents

1.26.40.1.1

samprati yathoktavipākalakṣaṇānāṃ dravyabhede kvacidalpatvaṃ kvacinmadhyatvaṃ kvaciccotkṛṣṭatvaṃ yathā bhavati tadāha- vipāketyādi| vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāmupalakṣayet, prati prati dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāddhetorityarthaḥ| etena, dravyeṣu yadguṇavaiśeṣyaṃ madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi, tato hetorvipākānāmalpatvādayo viśeṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| atra kecidbruvate- pratirasaṃ pāko bhavati, yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti; kecidbruvate- balavatāṃ rasānāmabalavanto rasā vaśatāṃ yānti, tataścānavasthitaḥ pākaḥ| tatraitaddvitayamapi pāke vyavasthā+akaraṇamanādṛtya suśrutena dvividhaḥ pāko madhuraḥ kaṭuścāṅgīkṛtaḥ| dvaividhyaṃ ca pañcabhūtātmake dravye gurubhūtapṛthivītoyātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, śeṣalaghubhūtātirekāttu kaṭukaḥ pāko bhavati; yaduktaṃ- “dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ| nirvartante+adhikāstatra pāko madhura ucyate|| tejo+anilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu| nirvartante+adhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate” (su. sū. 40) iti| pratirasapāke tathā+anavasthitapāke ca dravyaṃ rasaguṇenaiva tulyaṃ pākāvasthāyāmapi bhavati, tena na kaścidviśeṣo vipākena tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayamupekṣitamiti sādhukṛtam| tṛtīyāmlapākanirāsastu doṣamāvahati, yato vrīhikulatthādīnāmamlapākatayā pittakartṛtvamupalabhyate; atha manyase- vrīhyāderuṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtvaṃ; tanna, madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate, rasavipākābhyāmekasya vīryasya bādhanīyatvāt|

1.26.40.1.2

kiñca, amlapākatvādvrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tu taduṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt; dṛśyate ca vrīhibhakṣaṇādamlodgārādinā+amlaguṇabhūyiṣṭhataiveti| kiñca, pṛthivīsomaguṇātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, vāyvagnyākāśātirekācca kaṭurbhavatīti pakṣe yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣepaṇīyaḥ| athavā, tantrakārayoḥ kimanayoranena vacanamātravirodhena kartavyaṃ; yato yadamlapākaṃ carako brūte, tat suśrutena vīryoṣṇamiti kṛtvā samādhīyate; tena na kaściddravyaguṇe virodhaḥ| yattu suśrute+amlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇamucyate “pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaiti” (su. sū. 40) ityādinā, tadanabhyupagamādeva nirastam| nanu, lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ, tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ? naivaṃ, satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇaṃ ca vīryaṃ yadasti tena tat pittaraktādikārakaṃ, vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇe kārye bādhitaḥ san ‘sṛṣṭaviṇmūtraṃ’ ityādinā lakṣaṇena lakṣyata eva| etena yaducyate- lavaṇe madhuro vipākaścedrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tat kiṃ tenopadiṣṭeneti, tannirastaṃ bhavati| yato+astyeva sṛṣṭaviṇmūtratādinā tatra lavaṇe madhuravipākitvaṃ lakṣaṇīyam| anayā diśā tiktakaṣāyayorapi pūrvapakṣaparihāraḥ| anye tvetaddoṣabhayāllavaṇo+apyamlaṃ pacyata iti vyākhyānayanti, lavaṇastathetyatra tathāśabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi|

1.26.40.1.3

tanna, “kaṭvādīnāṃ kaṭurvipāko+amlo+amlasya śeṣayormadhuraḥ” iti jatūkarṇavacanāt| naca vācyaṃ, kasmāttraya eva vipākā bhavanti na punastiktādayo+apīti; yato bhūtasvabhāva evaiṣaḥ, yena madhurādayastraya eva bhavanti, bhūtasvabhāvāścāparyanuyojyāḥ| nanu, yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā- lavaṇasya madhuraḥ, tiktakaṣāyayośca kaṭuḥ, sa ucyatāṃ; yastu samānaguṇo madhurasya madhuro+amlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ, tatkathane kiṃ prayojanaṃ? yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo+api jñāsyate| naivaṃ, yena lavaṇādivadvisadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo+api vipāko vaktavya eva; vipākajaśca rasa āhārapariṇāmānte bhavati, prākṛtastu raso vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ; tena pippalyāḥ kaṭukarasatvamādau kaṇṭhasthaśleṣmakṣapaṇamukhaśodhanādikartṛtvena saprayojanaṃ, madhuravipākatvaṃ tu pariṇāmena vṛṣyatvādijñāpanena saprayojanam| tathā, yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayā+anuguṇā bhavanti tatra balavat kāryaṃ bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam| etacca pākatrayaṃ dravyaniyataṃ, tena grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnameva; tatra hyaviśeṣeṇa sarveṣāmeva rasānāmavasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” (ci. 15) ityādinā granthena||63||

Linked texts (2)