Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.26.49

1.26.49.1

grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatareṇāpi viruddhāni| kalamūkateti kalamūkatā avyaktavacanatā| pauṣkarādīnāṃ madhupayobhyāṃ sahābhyavahāro viruddhaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaratratrarūpaṃ śākaṃ, rohiṇī kaṭurohiṇī| (dhamanīpraticayaḥ sirājagranthiḥ|) jātuśākaṃ vaṃśapatrikā| vairodhikatvādityanena prakaraṇalabdhasyāpi vairodhikatvasya punarabhidhānaṃ sāmānyoktaṣāṇḍhyādivyādhikartṛtopadarśanārtham, evamanyatrāpi sāmānye+api vairodhikatvamātrābhidhāne vaktavyam| tathā+amletyādau amlagrahaṇena labdhānāpyamlāmrātakādīnāmabhidhānaṃ viśeṣavirodhasūcanārtham| sarvagrahaṇenaiva dravādravāmle prāpte punardravādravavacanaṃ ‘sarva’ śabdasya dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣedhārthaṃ, bhavati hi prakaraṇādekadeśe+api sarvavyapadeśaḥ, yathā sarvān bhojayeditiḥ, kiṃvā sarvagrahaṇamamlavipākānāṃ vrīhyādīnāṃ grahaṇārtham| payaseti tṛtīyayaiva sahārthe labdhe punaḥ sahetyabhidhānaṃ kevalāmlādiyuktasyaiva virodhitopadarśanārthaṃ; tena, amlapayaḥsaṃyoge guḍādisaṃyoge sati viruddhatvaṃ na dugdhāmrādīnām| vanako vanakodravaḥ| padmottarikā kusumbhaḥ| śārkara iti maireyaviśeṣaṇam| vātaṃ cātikopayatīti vacanena pittakaphāvalpaṃ kopayatīti bodhayati; evaṃ pittaṃ cātikopayati kaphaṃ cātikopayatītyetayorapi vācyam| hāridrako ‘haritāla’ iti khyātaḥ pakṣī| balākā vāruṇyā saha viruddhā, tathā kulmāṣaiśca balākā viruddhā| eraṇḍasīsakāvasaktamiti eraṇḍakāṣṭhāvasaktaṃ, sīsako hi bhaṭitrakaraṇakāṣṭhamucyate| tadeveti hāridrakamāṃsam| matsyā nistālyante pacyante yasmin tanmatsyanistālanaṃ; kiṃvā nistālanaṃ vasā, jatūkarṇe+apyuktaṃ- “matsyavasāsiddhāḥ pippalyaḥ” iti| kākamācī madhu ceti saṃyogaviruddham| bhāso goṣṭhakukkuṭaḥ||84||