Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.29: [Sūtrasthāna adhyāya 29 (29 of 120)]

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.29

Language
Sanskrit

Contents

[Sūtrasthāna adhyāya 29 (29 of 120)]

1.29.1.1

sampratyadhyāyadvaye+avaśiṣṭe vaktavye pūrvādhyāye ‘prāṇāyatanasamutthaḥ’ iti prāṇāyatanaśabdakīrtanāddaśaprāṇāyatanīya ucyate; kiṃvā, ayaṃ daśaprāṇāyatanīyaḥ sūtrasthānopasaṅgrahaḥ, śeṣādhyāyastu sarvatantrasaṅgraha iti paścāducyate| iyamapyarthaparā sañjñā, na śabdānukāriṇī| āyatanānīva āyatanāni, tadupaghāte prāṇopaghātāt, tannāśe ca prāṇanāśādityarthaḥ| na prāṇasya jīvitākhyasya śarīrendriyasattvātmasaṃyogarūpasya śaṅkhādaya eva paramāśayāḥ, tasya kṛtsnaśarīrādyāśrayatvāt||1-2||

1.29.2.1

marmatrayamiti hṛdayabastiśirāṃsi| tānīti śaṅkhādīni| vijñānaṃ buddhiḥ| cetanāhetuḥ ātmā, cetanāsamavāyikāraṇatvāt; kiṃvā cetanāśabdenātmā, hetuśabdena tu vyādhīnāṃ janako heturnidānarūpastathā śamako heturbheṣajarūpa ucyate; āmayaśabdena ca liṅgamucyate| tena, ādhyātmikānīndriyādīni bāhyāni ca hetuliṅgauṣadhāni yo jānīta ityuktaṃ bhavati; etāvaccaitacchāstraṃ yat- ādhyātmikānīndriyāṇi tathā hetuliṅgauṣadhāni ca| prāṇābhisarā mahācatuṣpāde uktāḥ||3-4||

1.29.3.1

sarvacikitsāyā vaidyādhīnatvena yādṛśo vaidya upādeyo yādṛśaścānupādeyastaddarśanakauśalāt sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayati- dvividhā ityādi| rogāṇāmabhisarā iti rogāṇāmānetāraḥ||5||

1.29.4.1

pratipattijñā iti tadātve kartavyajñāḥ| śarīrābhinirvṛttijñānaṃ yathā śarīraṃ śukraśoṇitasaṃyogādibhya upajāyate, tathā jñānam| prakṛtivikārajñānaṃ sāṅkhyanayena śārīre vakṣyamāṇam| trividhasyāyurvedasūtrasyeti “hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū. 1) ityasya| itaḥ prabhṛti ca tantroddeśalakṣaṇasyetyantena sūtrasthānārthasaṅgraho yathākramamanusāraṇīyaḥ| sasaṅgrahavyākaraṇasyeti “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” (sū. 1) ityādinā dīrghañjīvitīye saṅgrahaḥ, vyākaraṇaṃ ca “sāmānyamekatvakaraṃ” (sū. 1) ityādi| satriparyeṣaṇa iti eṣaṇātrayayukte| navavidhasyeti “caraḥ śarīrāvayavāḥ” (sū. 27) ityādeḥ| āhāragateriti “vividhamaśitaṃ pītaṃ” (sū. 28) ityādinā| tantroddeśalakṣaṇasyeti tatra tantroddeśaḥ “aṣṭau sthānāni” (sū. 30) ityādinā, tantralakṣaṇaṃ tu āyuṣo vedasya ca yanniruktau lakṣaṇaṃ vakṣyati| atra sthānārthajñānekauśalamabhidhāyānyathāpyāha- tantrasyetyādi| gṛhītasyottarakālasmaraṇaṃ dhāraṇaṃ, vijñānam arthato jñānaṃ, prayogaḥ cikitsāprayogaḥ, karma anekadhā cikitsākaraṇaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kālaḥ kriyākālaḥ, karteha bhiṣak, karaṇaṃ bheṣajam| śāstrayuktiḥ śāstrayojanā| yuktijñānasyeti kuśalayogāt karaṇe ṣaṣṭhī| ātmana ityādi|- ātmanaḥ śīlaguṇaiḥ karaṇabhūtaiḥ mātṛpitṛbandhuvat sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya sampādanena tathā avisaṃvādanena ca kuśalā iti granthasambandho boddhavyaḥ||6-7||

1.29.5.1

bhiṣakchadmacaro vañcanārthakṛtabhiṣagveśaḥ| pratirūpakaḥ anyathārūpakārī drohakāraka (?) ityucyate loke| rājñāṃ pramādāditi rājñā hi te kuvaidyāḥ śāsanīyāḥ| viśikhā rathyā, kiṃvā karmamārgaḥ| saṃśravaṇe cāsyeti āturasya śravaṇayogye pradeśe| antagatamiti mumūrṣum| apadeśaṃ vyājam| akuśalavaditi yathā akuśalāḥ parasparaviruddhamātmakauśalaṃ varṇayanti tathetyarthaḥ| adhīravaditi uccāṭaravāḥ santaḥ| upayukta iti jñātaḥ| anuyogaṃ pṛcchām||8-9||

1.29.6.1

vītaṃsaḥ pakṣibandhanam| śrutaṃ śāstre śravaṇam| dṛṣṭaṃ karmadarśanam| kriyā cikitsājñānaṃ, jñānaṃ śāstrajanyaṃ, śrutaṃ tu śravaṇamātram| tebhyo nityaṃ kṛtaṃ nama ityanena prāṇābhisaraṃ stauti||10-14||

1.29.7.1

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne daśaprāṇāyatanīyo nāmaikonatriṃśo+adhyāyaḥ||29||