Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.4.5
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.4.5
- Language
- Sanskrit
1.4.5.1
kalpanamupayogārthaṃ prakalpanaṃ saṃskaraṇamiti yāvat svarasādibahulakṣaṇaṃ; yathā- “svo rasaḥ svarasaḥ proktaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ| kvathitastu śṛtaḥ, śītaḥ śarvarīmuṣito mataḥ|| kṣiptoṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate” iti| atra śaunakavacanaṃ tu “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| kaṣāyo yo+abhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” iti| phāṇṭaḥ kaṣāya iti kaṣāyaśabdo+ayaṃ svarasādibhirapi sambadhyate, tena svarasaḥ kaṣāyaḥ, kalkaḥ kaṣāyaḥ, ityādyapi boddhavyam| teṣāṃ svarasādīnāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyamiti phāṇṭācchīto guruḥ, śītācchṛto gururityādi| yato yathāpūrvaṃ gurvī kaṣāyakalpanā, ata eva vyādhyāturabalāpekṣiṇī; vyādherāturasya ca balamapekṣata ityarthaḥ| atropapattimāha- na tvevamityādi| balavati puruṣe vyādhau ca dravyasārabhāgamayatvenātyarthaṃ gururbahukāryakaraḥ svaraso yujyate, nāyamalpabale puruṣe roge vā yogavān bhavati, balabhraṃśabheṣajātiyogadoṣakartṛtvāditi bhāvaḥ; evamanyatrāpi vyākhyeyam| tathā na sarvāṇi svarasādīni sarvatra puruṣe yogyāni bhavanti; yataḥ kecit svarasadviṣaḥ, kecit svarasapriyā itarakalpanādviṣa evamādi| na cātyarthaṃ dviṣṭabheṣajasya prayoga iṣyate, tatkṣaṇavamanārucyādidoṣakartṛtvāt| tathā kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇītyetadudāharaṇārthaṃ, tena dravyāpekṣiṇītyetadapi boddhavyam| yato dravyaniyamena kalpanāniyamaṃ vakṣyati rasāyane; yathā- “maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ, kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ, kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ” (ci.a.1) iti| cūrṇaṃ kalka evāntarbhāvanīyaṃ, dvividho hi kalkaḥ sadravo+adravaśceti kṛtvā; tena “niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā cūrṇamatho śṛtā vā” (ci.a.4) ityādau pṛthak cūrṇapāṭhenādhikakalpanāprasaṅgo nodbhāvanīyaḥ||7||