Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.4.6

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.4.6

Language
Sanskrit

1.4.6.1

mahākaṣāyānudāharati- pañcāśadityādi| jīvane hito jīvanīyaḥ; evamanyatrāpi| ṣaḍbhirniṣpāditaḥ ṣaṭkaḥ, evaṃ catuṣkādiṣvapi bodhyam| atra ca ṣaṭkādirmahākaṣāyāṇāṃ paricchedaḥ kasyacidarthasyānugamena boddhavyaḥ; yathā- jīvanīyādau ṣaṭke īyāntatvaṃ, balyādau yapratyayāntatvaṃ, tṛptighnādau ghnāntatvaṃ, stanyajananādau stanyaśukraviṣayatvam, evamādyūhyam| etacca īyapratyayāntatvādinā bahubhedakathanaṃ vaicitryeṇa granthasya puṣkalābhidhānatākaraṇārtham| etacca śāstre+avaśyaṃ kartavyam| yaduktamihaiva śāstraguṇakathane yathā- “anavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānam” (vi.a.8) ityādi| jīvanīyaśabdenehāyuṣyatvamabhipretam| yatra ca madhurarasaguṇe “āyuṣyo jīvanīyaḥ” (sū.a.26) iti ca kariṣyati tatra mūrcchitasya sañjñājanakatvena jīvanīyatvaṃ vyākhyeyam| tṛptiḥ śleṣmavikāro yena tṛptamivātmānaṃ manyate, tadghnaṃ tṛptighnam| snehopagānīti snehasya sarpirādeḥ snehanakriyāyāṃ sahāyatvenopagacchantīti snehopagāni, mṛdvīkādisnehopagayuktasya sarpirādeḥ snehane prakarṣavatī śaktirbhavatītyarthaḥ; tathā vamanopagānītyatra madanaphalādīnāṃ vamanadravyāṇāṃ madhumadhukādīni sahāyāni bhavantīti; evaṃ svedopagādau vyākhyeyam| śirovirecanopage tu śirovirecanapradhānānyeva dravyāṇi boddhavyāni| purīṣasya virajanaṃ doṣasambandhanirāsaṃ karotīti purīṣavirajanīyaḥ| evaṃ mūtravirajanīye vyākhyeyam| mūtrasya virecanaṃ karotīti mūtravirecanīyaḥ| udardo varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ, tatpraśamana udardapraśamanaḥ; na punariha mahārogādhyāye paṭhito vātavikāro gṛhyate, tindukādīnāmudardapraśamanānāṃ vātaṃ pratyananukūlatvāt| śoṇitasya duṣṭasya duṣṭimapahṛtya prakṛtau śoṇitaṃ sthāpayatīti śoṇitasthāpanam| vedanāyāṃ sambhūtāyāṃ tāṃ nihatya śarīraṃ prakṛtau sthāpayatīti vedanāsthāpanam| sañjñāṃ jñānaṃ ca sthāpayatīti sañjñāsthāpanam| prajopaghātakaṃ doṣaṃ hṛtvā prajāṃ sthāpayatīti prajāsthāpanam| vayastaruṇaṃ sthāpayatīti vayaḥsthāpanam| upasaṃharati- itītyādi| mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ pañcāśanmahākaṣāyā bhavantītyanenoddiṣṭānāṃ, lakṣaṇaṃ svarūpaṃ jīvanīyādi, tasyodāharaṇaṃ prapañcena kathanaṃ, tadarthaṃ vyākhyātā nirdeśena kathitā ityarthaḥ; yadi vā mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ yallakṣaṇamanekaiḥ kaṣāyairmilitvaikārthajīvanīyādisampādanaṃ, tasyodāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham| etenānyānyapi mahākaṣāyāṇi vātapraśamanapittapraśamanādīnyekakāryasampādakānekadravyamayāni bhavantīti sūcayati| mahatāṃ ceti cakāra udāharaṇārthaṃ cetyatra boddhavyaḥ, tenālpabuddhīnāṃ vyavahārārthaṃ ceti samuccinoti; etaccottaratra sphuṭaṃ bhaviṣyati| uttaratra yadvakṣyati- “mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti” iti, tat tadyathetyādigranthasyārthaṃ vyākartuṃ; kiṃvā+atra vyākhyātā iti padaṃ sañjñāmātreṇa mahākaṣāyakathane vartate, tatra tu vyākhyātā iti padaṃ prati prati jīvakādidravyakathane vartate, tena na paunaruktyam| avayavā evāvayavikāḥ, tānyeva pañcāśanmahākaṣāyāṇi daśāvayavaguṇitānyekaikadravyarūpāṇi pañca kaṣāyaśatāni bhavantītyarthaḥ||8||