<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.58.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka) › [Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani) › [Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) (ed. Yadavji Trikamji Acarya, 1981 printing)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji) › 6.3.58.1

# Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 6.3.58.1

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 6.3.58.1

- **Language:** Sanskrit

### [6.3.58.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.58.1)

samprati kaṣāyaśabdasāmānyena navajvaraniṣiddhakaṣāyasya mahātyayakārakasya navajvare prayoge doṣamāha- stabhyanta ityādi| stabhyanta iti avicaladharmāṇo bhavanti| na vipacyanta iti cireṇāpi na sukhaṃ pacyante| stambhitvāditi stambhanasvabhāvatvāt| uktaṃ hi- “kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ” (sū.a.26) iti| ayamartho hārīte+apyuktaḥ- “na kaṣāyaṃ praśaṃsanti narāṇāṃ taruṇe jvare| kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ” iti| pūrvaṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīye pañcarasakṛteṣvapi svarasādiṣu kaṣāyaśabda uktaḥ, tadiha yadi kaṣāyaśabdena sāmānyena madhurādikṛtānāṃ svarasādīnāṃ pratiṣedhaḥ syāt, tadā ṣaḍaṅgapānīyasya pañcavidhakalpanāyāmavaśyaniveśanīyasya tathā yavāgūsādhanārthasya ca pāṭhena tattaddravasya niṣedhaḥ syāt; yena, ṣaḍaṅgasya tathā yavāgūsādhanadravasya ca prayogo+atra pañcavidhakalpanāyāmantarbhāvanīyaḥ, bheṣajaprayogasya pañcavidhakalpanārthe+antarbhāvāt; ataḥ sarvakalpanākaṣāyapratiṣedho mā syādityāha- na tvityādi| natu kalpamuddiśyeti svarasakalkaśṛtaśītaphāṇṭarūpakalpanaṃ lakṣyīkṛtya; yaḥ kaṣāyakaṣāya iti yaḥ kaṣāyairāmalakādibhiḥ kṛtaḥ svarasādirūpaḥ kaṣāyaḥ sa niṣidhyata ityarthaḥ| na cānena kaṣāyarasakṛtasvarasādiniṣedhena madhurādikṛtasvarasādīnāṃ taruṇajvare prayogo bhavati, svarasādibheṣajasyātigurostaruṇajvare+avidhānāt| tena, kaṣāyakaṣāyapratiṣedhena tiktadravyakṛtaṣaḍaṅgādikalpanākaṣāyasya vihitasyāvirodhaḥ sādhyate, na tvavihitasvarasādividhānaṃ kriyate| svarasādigurubheṣajasya taruṇajvare niṣedhavacanaṃ- “bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram” (su.u.taṃ.a.39) iti| anye tu bruvate- yat- ṣaḍarātrāt parataḥ saptame divase kaṣāyapānaṃ vihitaṃ “pācanaṃ śamanīyaṃ ca” ityādinā svatantreṇa; tatra saptame divase taruṇa eva jvaro bhavati, taruṇe ca jvare kaṣāyapānaṃ niṣiddhamiti virodhaṃ paśyan madhurādidravyakṛtakaṣāyasya saptame+ahanyapratiṣedhaḥ, kaṣāyakaṣāyasya tu saptame+ahni pratiṣedha ityupadarśanārthaṃ ‘na tu kalpanamuddiśya’ ityādi kṛtaṃ; tataśca jvarādiṣaḍahe sarvakaṣāyapratiṣedha eva, saptamadivasaprāpte tu taruṇe kaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedha iti vākyārtho bhavati||161-162||-

- [Previous: 6.3.57.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.57.1)
- [Next: 6.3.59.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.59.1)
- [Up: 6.3.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.58)

## Linked texts (4)

- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.2.26) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.454.13) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.85.55) — Trimalla, Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.83.55-2) — Trimalla, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.58.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.58.1) · Pramāṇa
