Hārīta's Compendium of Medicine 1.1.1: atha prathama sthānam — prathamo'dhyāyaḥ
Hārītasaṃhitā 1.1.1
- Language
- Sanskrit
Contents
atha prathama sthānam — prathamo'dhyāyaḥ
1.1.1.1
natvā śivaṃ paramatattvakalāvirūḍhaṃ jñānāmṛtaikacaṭulaṃ paramātmarūpam
rāgādirogaśamanaṃ damanaṃ smarasya śaśvatkṣapādhipadharaṃ triguṇātmarūpam
Bowing to Śiva, who is mounted upon the division of supreme truth, who is uniquely lively with the nectar of knowledge, whose form is the Supreme Self,
who calms diseases such as passion, who subdues Smara, who constantly bears the lord of the night, and whose nature consists of the three guṇas;
1.1.1.2
ātreyahārītasaṃvādaḥ
himavaduttare kūle siddhagandharvasevite
śānte mṛgagaṇākīrṇaṃ nānā pādapaśobhite
1.1.1.3
tatrasthaṃ tapasā yuktaṃ taruṇādityatejasam
śuddhasphaṭikavacchubhraṃ bhūtibhūṣitavigraham
1.1.1.4
jaṭājūṭāṭavīmūle uṣitaṃ śubhrakuṇḍalam
ātreyaṃ bahuśiṣyaistu rājitaṃ tapasānvitam
1.1.1.5
papraccha śiṣyo hārītaḥ sarvajñānamidaṃ mahat
1.1.1.6
hārīta uvāca
bhavan guṇagaṇādhāra āyurvedavidāṃ vara
vinayādavinīto'haṃ pṛcchāmi munipuṅgava
1.1.1.7
kathaṃ rogasamutpattirutpanno jñāyate katham
upacāraḥ pracāraśca kathaṃ vā siddhimicchati
1.1.1.8
etatsamyak parijñānaṃ kathayasva mahāmune
evaṃ pṛṣṭo mahācāryo hārītena mahātmanā
pratyuvāca ṛṣiḥ putraṃ prahasyotphullalocanaḥ
1.1.1.9
ātreya uvāca
śṛṇu putra mahāprājña sarvaśāstraviśārada
cikitsāśāstrakuśala vaidyavidyāvicakṣaṇa
1.1.1.10
āyurvedamapārantu ślokānāṃ lakṣasaṃkhyayā
kathaṃ tasya parijñānaṃ kālenālpena putraka
1.1.1.11
alpāyuṣo'lpavaktāraḥ svalpaśāstraviśāradāḥ
alpāvatrāraṇe śaktāḥ kalau jātā ime narāḥ
1.1.1.12
alpaḥ kaliyugaścāyaṃ naropadravakāraṇam
kathaṃ putra pravakṣyāmi vistareṇa tavāgamam
1.1.1.13
yasya śravaṇakālo yo yāti cāntañca putraka
tasmāccālpatareṇā'pivakṣyāmi śṛṇu sāmpratam
1.1.1.14
caturviṃśasahasraistu mayoktā cādyasaṃhitā
tathā dvādaśasāhasrī dvitīyā saṃhitā matā
1.1.1.15
tṛtīyā ṣaṭsahasraistu caturthī tribhireva ca
1.1.1.16
pañcamī dikpañcaśataiḥ proktāḥ pañcātra saṃhitāḥ
tasmāccālpatareṇāpi vakṣyāmi śṛṇu putraka
1.1.1.17
yena vijñānamātreṇa gadavedavido bhavet
kimatra bahunoktena cālpasāre viśārada
1.1.1.18
yena dharmārthasaukhyaṃ ca taddhi karma samācaret
yena saṃjāyate śreyo yena kīrtirmahatsukham
1.1.1.19
tatkarma nitarāṃ sādhyaṃ janānandavidhāyakam
1.1.1.20
ekaṃ śāstraṃ vaidyamadhyātmakaṃ vā saukhyaṃ caikaṃ yatsukhaṃ vā tapo vā
vandyaścaiko bhūpatirvā yatirvā ekaṃ karma śreyasaṃ vā yaśo vā
1.1.1.21
bahutaramupacārāt sāramādhāraloke jananamatisukhānāṃ varddhanaṃ śreyasāṃ vā
vigatakaluṣabhāvā cojjvalā kīrttimūrttirna khalu kuṭilatāsyāḥ śrūyate
lokavṛndaiḥ
1.1.1.22
āyurvedamidaṃ samyak na deyaṃ yasya kasyacit
1.1.1.23
nābhaktāyāpyaśāntāya na mūrkhāya na cādhame
śānte deyaṃ na deyaṃ syāt sarvathā nā'dhame'dhane
1.1.1.24
dharmiṣṭho kuhanī vivarjitamanāḥ śāntaḥ śuciḥ śuddhadhīrdhīro'bhīruvivekasārahṛdayo vidyāvilāsojjvalaḥ
prājño rogagaṇapracāranipuṇo'lubdhaḥ sadā toṣadhṛgitthaṃ sarvaguṇākarau nṛpajanaiḥ
pūjyaḥ sadā rogavit
1.1.1.25
dṛṣṭvā yathā mṛgapatiṃ gajayūthanāthaḥ saṃśuṣkamānamadabindukapoladhāraḥ
tyaktvā vanaṃ vrajati cākulamānasena dṛṣṭvā tathā gadagajo bhiṣajaṃ prayāti
1.1.1.26
yadvattamovṛtamidaṃ bhuvanaṃ mayūkhaiḥ prākāśyamāśu kurute sakalaṃ ravistu
tadvatsuvaidya upalabhya rujotināśaṃ śīghraṃ karoti gadinaṃ gadamuktabhāram
1.1.1.27
lubdhaḥ krūraḥ śaṭhajaṭharako madyapaścālasaścādhīro bhīrurvikalahṛdayo hīnakarmārthamandaḥ | śāstrajñātopyaviditagadajñānapākhaṇḍakhaṇḍovarjyo vaidyaḥ
prabalamatibhirbhūmipairvā sudūrāt
1.1.1.28
vaidyaśāstrapaṭhanavidhi
adbhutaṃ cāpyaśaṅkañca nātyuccaṃ nīcameva ca
yaḥ paṭhecchāstramitthañca śāstrāptistasya dṛśyate
1.1.1.29
carvaṇaṃ gilanaṃ cāpi kampitaṃ śvasitaṃ tathā
nococcaṃ caiva gambhīraṃ varjayetpāṭhakena tu
1.1.1.30
anadhyāyena śāstrasya notsave yajñakarmasu
jātake sūtake cātha paṭhanaṃ na vidhīyate
1.1.1.31
caturdaśyaṣṭamīdarśapratipatpūrṇimāstathā
varjyāḥ pañca imāḥ pāṭhe munibhiḥ parikīrtitāḥ
1.1.1.32
akāle durdine garje digdāhe bhūmikampane
śāstrapāṭhastathā varjyo grahaṇe candrasūryyayoḥ
1.1.1.33
dvādaśaite anadhyāyāḥ proktāḥ śṛṇuṣva putraka
gurupīḍāsamutpanne nṛpe saṃpīḍite'thavā
1.1.1.34
āhave jīvasampāte pradoṣe vā'thavā punaḥ
rāṣṭrapīḍāsamutpanne na kuryācchāstrapāṭhanam
1.1.1.35
etaistu paṭhitaṃ śāstraṃ na svārthe siddhisādhakam
na śreyase na māṅgalye nopakāre sukhāvahama
1.1.1.35.p1
evaṃ jñātvā paṭhati nipuṇo vaidyavidyānidhānaṃ
śreyastasya pratidinamasau vāñchitārthaṃ prapadyet
1.1.1.36
kīrtiḥ saukhyaṃ bhavati nitarāṃ tasya lokapraśaṃsā
pūjyo rājñāṃ satatamapi vai jāyate svārthasiddhiḥ
1.1.1.36.p1
iti ātreyabhāṣite hārītottare vaidyaguṇadoṣaśāstrapaṭhanavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ
Translations (1)
- English (machine translation) — English, machine translation