<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Hārīta's Compendium of Medicine](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita) › 3.3.1

# Hārīta's Compendium of Medicine 3.3.1: atha tṛtīyasthānam — prathamo'dhyāyaḥ

Hārītasaṃhitā 3.3.1

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [3.3.1.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.74) — 1 part

### atha tṛtīyasthānam — prathamo'dhyāyaḥ

### [3.3.1.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.1)

ātreya uvāca  
athātaḥ sampravakṣyāmi rogasaṅkarakāraṇam  
śramādvyāyāmarodhādvā cintāśokabhayādapi

> Ātreya said: / For one ignorant of therapeutics, what is the use of reciting the treatises? / Just as straw devoid of grains is useless,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [3.3.1.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.2)

krodhādauṣadhagandhena kṣayādghātorviśeṣataḥ  
udīrya koṣṭādagniñca raktapittaṃ tathā bahiḥ  
tvacāśritañca sambhūya jvaraṃ tasmātkaroti hi

### [3.3.1.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.3)

uktaheturjvaro vāpi jvarānmandajvaro bhavet

### [3.3.1.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.4)

mandānmandatamo jñeyastasmādamlātisevanāt  
jāyate kāmalastasmātprarūḍhe syāddhalīmakam

### [3.3.1.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.5)

halīmakādbhavetpāṇḍustasmādyasmātprakīrttitāḥ  
yakṣmaṇo jāyate śophaḥ śophādudarameva ca

### [3.3.1.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.6)

tasmādgulmañca vātādyaṃ gulmācchvāso'thaśūlitā  
mandāgnitvaṃ bhavettasmātsvarabhedo'tha rodhanaḥ

### [3.3.1.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.7)

eteṣāṃ sarvarogāṇāmutpattiḥ syājjvareṇa tu  
jvareṇa mṛtyurvijñeyo na mṛtyuḥ syājjvaraṃ vinā

### [3.3.1.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.8)

śṛṇu bheṣajarogajña dvitīyaṃ rogasaṅkaram  
mandajvaro bhavennṝṇāmatīsārastato jvaraḥ

### [3.3.1.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.9)

tena cāpi bhaveddhikkā śoṣo moho bhramo'ruciḥ  
eteṣāṃ śophato mṛtyustṛtīyaḥ kathyate'dhunā

### [3.3.1.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.10)

divāsvapnādidoṣairvā pratiśyāyaśca jāyate  
tasmātkāsaḥ samuddiṣṭaḥ kāsātpīnasa eva ca

### [3.3.1.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.11)

tasmātkṣayaḥ kṣayācchopho śophenā'pi mṛtiṃ vrajet  
jvaraḥ kṣayaśca yakṣmā ca kuṣṭhagulmārśasaṃgrahāḥ

### [3.3.1.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.12)

śarkarā meha unmāda apasmāro bhagandaraḥ  
ete mahāghoratarā yāpyaṃ kurvanti mānavam

### [3.3.1.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.13)

vātapittādayo doṣāstathā ślaiṣmasamudbhavāḥ  
jāyante vyādhayaḥ sarve teṣāṃ vakṣyāmyupakramam

### [3.3.1.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.14)

vātaḥ pacati saptāhāttrirātrātpittameva ca  
śleṣmā sārddhadinenāpi vipacedbhiṣajāṃ vara

### [3.3.1.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.15)

dvandvajaṃ vātapittañca navarātreṇa pacyate  
śleṣmavātau daśāhena pañcāhātpittaślaiṣmikam

### [3.3.1.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.16)

śamanāya ca dvandvānāṃ turyāhātpācanaṃ tathā  
tridoṣasya ca ghorasya pācanaṃ dvādaśe dine

### [3.3.1.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.17)

sannipātaśca pacati caturdaśadinairapi  
jñātvā doṣabalaṃ pakvaṃ tasmāddeyantu pācanam

### [3.3.1.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.18)

yuktaṃ nidānalakṣaistu tasmātsaṃśamanakriyā  
saptāhenāpi pacyante saptadhātugatā malāḥ

### [3.3.1.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.19)

cirādapi hi pacyante sannipātajvare malāḥ  
virāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani  
na bhavetsaptame'hani virāmajvarakāraṇam

### [3.3.1.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.20)

vicārya bheṣajaṃ dadmādajīrṇe matimānbhiṣak  
mando hi sutarāmagnirbheṣajaṃ na vipācayet

### [3.3.1.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.21)

sarveṣu doṣaśāmeṣu pācanaṃ laṅghanaṃ smṛtam  
laṅghitaṃ madhyalaṅghitaṃ syādatilaṅghitameva ca

### [3.3.1.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.22)

lakṣaṇaṃ vakṣyate caiṣāṃ manuṣyāṇāṃ śṛṇuṣva hi

### [3.3.1.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.23)

gataklamo'rucimlānirindriyāṇāṃ prasannatā  
laṅghane doṣapākastu śuddhalaṅghitalakṣaṇam

### [3.3.1.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.24)

kiñcitklamo'ruciglānirindriyāṇāṃ vivarṇatā  
bahutṛṣṇālpakṣuccāpi śramaścaiva bhiṣagvara

### [3.3.1.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.25)

kiñcitsaṃsnigdhatā gātre rucibādhātibandhatā  
madhyapākī ca doṣaḥ syānmadhyalaṅghitalakṣaṇam

### [3.3.1.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.26)

vaikalyaṃ jāyate tandrā viḍbhedaśca vinidratā  
vepathuśca śiro'rttiśca kṣutkṣāmaṃ śūlameva ca

### [3.3.1.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.27)

śyāmāsyaṃ plāvanaṃ netre mūrcchāmohaśramāturam  
atilaṅghitametaistu lakṣaṇaṃ saṃvibhāvayet

### [3.3.1.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.28)

velājvare bhūtajvare tathā pittajvare'pi ca  
āyāse krodhaje vāpi bhayakāmajvare'pi ca

### [3.3.1.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.29)

eteṣāṃ laṅghanaṃ naiva kārayedbhiṣaguttamaḥ

### [3.3.1.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.30)

bālaṃ vṛddhaṃ kṛśaṃ kṣīṇamatīsāravraṇāturam  
gurviṇīṃ sukumārañca laṅghayenna kadācana

### [3.3.1.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.31)

sāme mandajvare tīvre ruciviḍbandhake'pi ca  
ajīrṇe tu praśastañca laṅghanaṃ mātrayānvitam

### [3.3.1.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.32)

snigdhatvañcātigātrāṇāmudaraṃ garjayedbhṛśam  
śiro'rttirjaṭharādhmānaḥ prataptaṃ kaṇṭhakūjanam

### [3.3.1.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.33)

aruciḥ pītatā mūtre nidrātandrāturaṃ naram  
āmajvarañca vijñāya laṅghayedbhiṣaguttamaḥ

### [3.3.1.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.34)

anaśanavamanavirecanaraktasrutitaptatoyapānaiḥ  
svedanakarmasahitaiḥ ṣaḍvidhaṃ laṅghanaṃ gaditam

### [3.3.1.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.35)

kṣutkṣāmaṃ śramaśaithilyaṃ bhramavegajvarāturam  
antardāhaṃ raktamūtraṃ virāmajvaralakṣaṇam

### [3.3.1.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.36)

vātiko laṅghanaiḥ ṣaḍbhiḥ paittikastu dinatrayam  
saptabhiḥ pacate śleṣmā dṛṣṭvā laṅghanamācaret

### [3.3.1.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.37)

tridoṣo daśarātrāṇi pacate laṅghanaistu saḥ  
dine pañcadaśe prāpte pacate sānnipātikaḥ

### [3.3.1.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.38)

muñcedvā āturaṃ hanti bhavedvā viṣamajvaraḥ  
bālye raktamayā doṣāḥ kaphapittādanantaram

### [3.3.1.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.39)

ṣoḍaśe tu same prāpte tridoṣaprabhavā gadāḥ  
pañcaviṃśatime prāpte jvaro vai sānnipātikaḥ

### [3.3.1.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.40)

vātapittakaphaireva rasaraktasamuccayāt  
jāyate yo jvaraḥ samyak pakke kvāthaṃ tu dāpayet

### [3.3.1.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.41)

kvāthaḥ saptavidhaḥ proktaḥ pācanaḥ śamanastathā  
dīpanaḥ kledanaḥ śoṣī santarpaṇo viśeṣataḥ

### [3.3.1.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.42)

pācanañca nare deyaṃ niśāsu pravijānatā  
pūrvāhṇe śamano deyo'parāhṇe dīpanaḥ smṛtaḥ

### [3.3.1.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.43)

santarpaṇo bhedanaśca kalye pānāya dāpayet  
śoṣaṇopi prabhāte ca kvāthaḥ pāne prakīrttitaḥ

### [3.3.1.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.44)

rātrau yaḥ prathamo yāmo bhūtavelā prakīrttitā  
dvitīyaṃ niśi ityāhurniśīthañca tataḥ param

### [3.3.1.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.45)

gaṇarātraṃ tato jñeyaṃ kālamaprāptarāśinam  
pūrvāparāhṇamadhyāhnāḥ parārddhadinaśeṣakāḥ

### [3.3.1.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.46)

pūrve dināvasāne ca bheṣajānāmupakramaḥ

### [3.3.1.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.47)

pācano dīpanīyaśca śodhanaḥ śamanastathā  
tarpaṇaḥ kledanaḥ śoṣī kvāthaḥ saptavidhaḥ smṛtaḥ

### [3.3.1.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.48)

pācano'rddhāvaśeṣī syācchodhano dvādaśāṃśakaḥ  
kledanaścaturaṅgaśca śamano'ṣṭāvaśeṣitaḥ

### [3.3.1.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.49)

dīpanīyo daśāṃśastu tarpaṇaśca samāṃśakaḥ  
viśoṣī ṣoḍaśāṃśaśca kvāthabhedāḥ prakīrttitāḥ

### [3.3.1.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.50)

pācanaḥ pacate doṣāndīpano dīpyate'nalam  
śodhano malaśodhī syācchamanaḥ śamate gadān

### [3.3.1.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.51)

tarpaṇastarpate dhātūnkledī hṛtkledakārakaḥ  
viśoṣī śoṣamādhatte tasmātkvāthaṃ parīkṣayet

### [3.3.1.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.52)

kledī viśoṣī vijñāya vāmanaṃ kārayennaram  
na laṅghayetkvāthakṛtaṃ nāntarāṇi ca cālayet

### [3.3.1.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.53)

na śoṣayetpunaḥ sthāpyo nāśucau ca cakāsate  
sa ca kvātho na śastaḥ syādrogasaṅkarakāraṇam

### [3.3.1.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.54)

na śoṣayetpunaḥ kvāthaṃ na ca bhūmigataṃ punaḥ  
doṣasaṃśamanenaite praśastā gadakarmaṇi

### [3.3.1.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.55)

vidīryate patate'pi sphuṭate kvāthato janaḥ  
ete'niṣṭakarāḥ kvāthā na doṣaśamanāya ca

### [3.3.1.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.56)

etairhilakṣaṇairhīnaṃ kvāthaṃ dṛṣṭvā parīkṣayet

### [3.3.1.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.57)

kṛṣṇaṃ nīlaṃ ghanaṃ raktaṃ picchilaṃ śithilañca yat  
dagdhaṃ kuṇapagandhañca visragandhaṃ vivarjayet

### [3.3.1.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.58)

etairasādhyaṃ jānīyādrogiṇaṃ nātra saṃśayaḥ  
dravyaguṇānuvarṇena dravyagandhaṃ vinirdiśet

### [3.3.1.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.59)

tadvadviśuddhaṃ sacchāyaṃ kaṣāyamamṛtopamam  
vātajvare laṅghanānte dattvā cānnaṃ tathopari  
niśāsu pācanaṃ deyaṃ jñātvā doṣabalābalam

### [3.3.1.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.60)

trirātre paittike deyaṃ ślaiṣmike prathame'hani  
avijñāte ca doṣe ca pācanaṃ na pradāpayet

### [3.3.1.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.61)

saptarātrāddhi maryādā jvareṇaivopalakṣyate  
tasmānnavajvare pītaṃ doṣakṛnna ca doṣahṛt

### [3.3.1.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.62)

tasmādādau pradeyantu pācanañca dinatrayam  
śamanīyaṃ pradeyantu pañcarātraṃ tataḥ param

### [3.3.1.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.63)

śodhanaṃ dīpanīyantu ekarātraṃ pradāpayet

### [3.3.1.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.64)

kvāthapāne klamo mūrcchā vaiklavyañca pradṛśyate  
vamanañca yadā proktaṃ śamanaṃ pathyake'pi vā

### [3.3.1.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.65)

sadā pathyaṃ prayoktavyaṃ nāpathyena sa sidhyati  
auṣadhena vinā pathyaiḥ sidhyate bhiṣaguttamaiḥ

### [3.3.1.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.66)

vinā pathyaṃ na sādhyaḥ syādauṣadhānāṃ śatairapi  
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet

### [3.3.1.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.67)

annakāleṣvabhuñjāno hīyate mriyate'pi vā  
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca

### [3.3.1.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.68)

tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ balaśāntirhijīvitam  
laṅghite caiva doṣe ca yavāgūpānamācaret

### [3.3.1.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.69)

śāliṣaṣṭikamudgañca yūṣaṃ śastaṃ vadanti hi

### [3.3.1.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.70)

pañcakolakasaṃsiddhā yavāgūrmadhyalaṅghite  
bhavetpraśastā satataṃ tasya santarpaṇaṃ hitam

### [3.3.1.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.71)

ājaṃ dugdhaṃ guḍopetaṃ pānāya jvaraśāntaye  
tena klamavināśaḥ syātsukhamāśu prapadyate

### [3.3.1.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.72)

udīcyāṃ vā pūrvasyāṃ vā'bhimukhañcopaveśayet  
pāyayetkvāthapānañca kṛtvā brāhmaṇavācanam

### [3.3.1.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.73)

pānapātramadhaḥ kṛtvā śayītā jñānameva ca  
pītvā caiva tṛṣārtto'pi na jalaṃ pāyayetkṣaṇam

### [3.3.1.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.74)

gataklamaṃ naraṃ dṛṣṭvā tadā sampadyate sukham

### [3.3.1.74.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.74.p1)

iti ātreyabhāṣite hārītottare tṛtīyasthāne bheṣajaparijñānavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ

## Translations (1)

- [English (machine translation)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita~en-mt.3.3.1) — English, machine translation

## Linked texts (5)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.146) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.42) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.3.45.1) — Sanskrit
- [Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.jvara.jvaratimirabhaskara.3.5) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- [Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.5.36-2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1) · Pramāṇa
