<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Hārīta's Compendium of Medicine](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita) › 3.3.2

# Hārīta's Compendium of Medicine 3.3.2: dvitīyo'dhyāyaḥ

Hārītasaṃhitā 3.3.2

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [3.3.2.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.17) — 1 part
- [3.3.2.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.19) — 1 part
- [3.3.2.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.25) — 1 part
- [3.3.2.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.99) — 2 parts
- [3.3.2.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.110) — 1 part
- [3.3.2.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.111) — 1 part
- [3.3.2.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.119) — 1 part
- [3.3.2.124](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.124) — 1 part
- [3.3.2.234](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.234) — 1 part
- [3.3.2.245](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.245) — 1 part

### dvitīyo'dhyāyaḥ

### [3.3.2.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.1)

ātreya uvāca  
anabhijñaścikitsāyāṃ śāstrāṇāṃ paṭhanena kim  
yathā palālaṃ bījaistu rahitaṃ niṣprayojakam

> it is better to drink the venom of a serpent, or boiled copper, / or to eat iron balls heated red-hot by intense fire,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [3.3.2.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.2)

varamāśīviṣaviṣaṃ kvathitaṃ tāmrameva ca  
pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vāpyayoguḍāḥ

### [3.3.2.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.3)

na tu śrutavatāṃ veśaṃ bibhratāṃ śaraṇāgatāt  
grahītumannapānaṃ vā vittaṃ vā rogapīḍitāt

### [3.3.2.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.4)

tadeva yuktaṃ bhaiṣajyaṃ yadārogyāya jāyate  
sa caiva bhiṣajāṃ śreṣṭho rogebhyo yo vimokṣayet

### [3.3.2.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.5)

tasmātsarvaprayatnena rogavāraṇahetunā  
yuktā nidānalakṣaistu saṃhitopāyasaṃyutā

### [3.3.2.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.6)

paṭhitavyā samāsena saṃhitājñānahetave  
jñātvā rogapratīkāraṃ tataḥ kuryātpratikriyām

### [3.3.2.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.7)

avijñāya rujaṃ samyaṅmohādārabhate kriyāḥ  
vidhānajño'tha śāstrajño na tatsiddhiḥ prajāyate

### [3.3.2.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.8)

nidānaṃ rogavijñānaṃ bheṣajānāṃ guṇāguṇam  
vijñāya kurute yastu tasya siddhirna dūrataḥ

### [3.3.2.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.9)

ādāveva rujāṃ jñānaṃ sādhyāsādhyaṃ vicakṣaṇaḥ  
yāpyaṃ sarvarujāñcaiva tataḥ kuryātpratikriyām

### [3.3.2.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.10)

deśaṃ kālaṃ vayo vahnisātmyaṃ prakṛtibheṣajam  
evaṃ vijñāya sadvaidyastataḥ kuryātpratikriyām

### [3.3.2.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.11)

nāsti rogo vinā doṣairdoṣā vātādayaḥ smṛtāḥ  
jvarādayaḥ smṛtā rogāstānsamyakparilakṣayet

### [3.3.2.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.12)

āptānāñcopadeśena pratyakṣīkaraṇena ca  
āturādidṛśā sparśācchītādipraśnataḥ param

### [3.3.2.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.13)

darśanasparśanapraśnai rogajñānāṃ tridhāmatam  
mukhākṣidarśanātsparśācchītādipraśnataḥ param

### [3.3.2.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.14)

kṛcchrayāpyasukhopāyo dvividhaḥ sādhya ucyate  
asādhyo dvividho jñeyaḥ kṛcchraḥ kṛcchratamo'paraḥ

### [3.3.2.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.15)

yāpyāḥ kecitprakṛtyaiva yāpyāḥ sādhyā upekṣayā  
svabhāvādvyādhayaḥ sādhyāḥ kecitsādhyā upekṣitāḥ

### [3.3.2.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.16)

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā  
ghnanti prāṇāṃśca sādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

### [3.3.2.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.17)

vyādherupari yo vyādhiḥ sopadrava udāhṛtaḥ  
sopadravā na jīvanti jīvanti nirupadravāḥ

### [3.3.2.17.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.17.p1)

jñātvālpako'pi bhiṣajāḥ paricintanīyo  
nopekṣaṇīya iti rogagaṇo hyasādhyaḥ

### [3.3.2.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.18)

svalpo'pyarirgarala vahnisamānarūpa  
āptobalaṃ na śamatāmupayāti kāle

### [3.3.2.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.19)

śatruḥ sthānabalaṃ prāpya vikramaṃ kurute balī  
tathā dhātvantaraṃ prāpya vikramaṃ kurute gadaḥ

### [3.3.2.19.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.19.p1)

bahuvidhaparikāryeṇāpi nītaṃ śamaṃ yat  
kṛśamapi hi na dhāryaṃ rogamūlaṃ vidhijña

### [3.3.2.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.20)

kathamapi bahupathyairvyāvṛto vā baliṣṭho  
na śamayati hi rogaṃ bālyamātreṇa samyak

### [3.3.2.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.21)

yathā svalpaṃ viṣaṃ tīvraṃ yathā svalpo bhujaṅgamaḥ  
yathā svalpataraścāgnistathā sūkṣmo'pi rugripuḥ

### [3.3.2.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.22)

yāvatsthānaṃ samāśritya vikāraṃ kurute gadaḥ  
tāvattasya pratīkāraḥ sthānatyāgādbalīyasaḥ

### [3.3.2.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.23)

karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare  
sahajāḥ kathitāścānye vyādhayastrividhā matāḥ

### [3.3.2.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.24)

bahubhirupacāraistu ye na yānti śamaṃ tataḥ  
te karmajāḥ samuddiṣṭā vyādhayo dāruṇāḥ punaḥ

### [3.3.2.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.25)

doṣajā vātapittādyāḥ sahajāḥ kṣuttṛṣādayaḥ

### [3.3.2.25.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.25.p1)

tasmādvakṣyāmi cādau jvaramatulagadaṃ vājināṃ kuñjarāṇāṃ mānuṣyāṇāṃ paśūnāṃ  
mṛgamahiṣakharoṣṭrādivānaspatīnām

### [3.3.2.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.26)

vallīnāmoṣadhīnāṃ kṣitidharaphaṇināṃ patriṇāṃ mūṣikāṇāmeṣa prāṇāpahārī jvara  
iti gadito durnivāro hi loke

### [3.3.2.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.27)

asādhyo'yaṃ jvaro vyādhirgomahiṣyaśvakuñjare  
kiñcitkṛcchratamo nṝṇāmanyeṣāṃ jīvaghātakaḥ

### [3.3.2.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.28)

yathā mṛgāṇāṃ mṛgayurbaliṣṭhastathā gadānāṃ prabalo jvaro'yam  
nānyo'pi śakto manujaṃ vihāya soḍhuṃ bhuvi prāṇabhṛtaḥ surādyāḥ

### [3.3.2.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.29)

karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānuṣo divi  
tataścaivacyutaḥ svargānmānuṣyamapi varttate

### [3.3.2.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.30)

tasmātsa devabhāvāttu sahate mānuṣo jvaram  
śeṣāḥ sarve vipadyante paśuvargā jvarārditāḥ

### [3.3.2.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.31)

rogāṇāṃ rogarājo'yaṃ yathā mṛgapatirmṛge  
dāhātmasu yathā vahnistathā rogo jvaro'dhikaḥ  
rudrakrodhāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ

### [3.3.2.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.32)

pātakaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām  
gavāmīśvarasaṃjñastu mānavānāṃ jvaro mataḥ

### [3.3.2.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.33)

dāridro mahiṣīṇāntu mṛgarogo mṛgeṣu ca  
ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabheṣvalaso bhavet

### [3.3.2.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.34)

śuno'larkaḥ samākhyāto matsyeṣvindramato mataḥ  
pakṣiṇāmabhighātastu vyāleṣvaikṣitasaṃjñitaḥ

### [3.3.2.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.35)

jalasya nīlikā prāyo bhūmiṣūṣaranāmataḥ  
vṛkṣasya koṭarākṣastu jvaraḥ sarvatra dṛśyate

### [3.3.2.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.36)

tripādbhasmapraharaṇastriśirāḥ sumahodaraḥ  
vaiyāghracarmavasanaḥ kapilojjvalavigrahaḥ

### [3.3.2.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.37)

piṅgekṣaṇo hyasvajaṅgho vimatsyo balavānayam  
puruṣo lokanāśāya cāsau jvara itismṛtaḥ

### [3.3.2.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.38)

dagdhendhano yathā vahnirdhātūnhatvā yathā viṣam  
kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ

### [3.3.2.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.39)

tasmāttasya samutpattiṃ vakṣyāmi śṛṇu putraka  
caturvidho mahāghoro jāto yena tu cāṣṭadhā

### [3.3.2.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.40)

dakṣādūrdhvarapraśamanaḥ kupito hi maheśvaraḥ  
śvāsaṃ mumoca dayitāvidhuraśca tīvraṃ tena jvaro'ṣṭavidhasambhavato'ṣṭadhā syāt

### [3.3.2.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.41)

vātādipittakaphaśoṇita sannidhānātsvecchānnapānaniratādṛtuvaiparītyāt  
doṣā malāśayagatā jaṭharāgnibāhyāḥ samprerayanti rudhirā śritavahnipātam

### [3.3.2.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.42)

teṣāṃ tato hi dadhate jvaranāma siddhaṃvyāyāmakrodhabhuktyādijananācchītasambhavatvāt

### [3.3.2.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.43)

viruddhānna viśeṣeṇa pānanirjharavāriṇā  
kūpodakena santuṣṭastigmatīvrāṃśuraśmibhiḥ

### [3.3.2.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.44)

gandhavātena doṣāṇāmabhighātābhiśāpataḥ  
jvaronāma mahāghoro jāyate manuje bhṛśam

### [3.3.2.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.45)

śramo jaḍatvaṃ nayanaplavaḥ syādromodgamo ghurghurakañca jṛmbhā  
vaivarṇatā dveṣasaśoṣatāsye jvarasya ca vyaktakalakṣaṇāni

### [3.3.2.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.46)

samīraṇe ca vai jṛmbhā kaphāddainyaṃ niṣīdati  
pittānnayanasantāpaḥ sarvaṃ vai sānnipātike  
tasmādvakṣye pratīkāraṃ yena sampadyate sukham

### [3.3.2.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.47)

vacā yavānī dhanikā saviśvā pibetkaṣāyaṃ niśi soṣṇamevam  
sa vātike vātaruje jvarāṇāṃ sampācake syānmanuje sukhāya

### [3.3.2.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.48)

niśā sanimbā mṛtavallikā ca dhānyaṃ ca viśvā saguḍaḥ kaṣāyaḥ  
niśāsu ca kṣīrasakolamiśraṃ pānaṃ sapittajvarapācanāya

### [3.3.2.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.49)

vacā yavānī triphalā saviśvā kvātho niśāyāṃ kaphaje jvare vā  
sapācanaṃ syānmanujasya doṣe śūle pratiśyāyakapīnaseṣu

### [3.3.2.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.50)

śaṭhīvacānāgarakāphalānāṃ vatsādanīdhanvayavāsakānām  
kvāthohitaḥ sarvabhave jvare ca sampācanaṃ syānmanujatridoṣe

### [3.3.2.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.51)

rātrau sukhoṣṇatoyena pracureṇa ca dhīmatām  
aṅgasammardanaṃ pathyaṃ nidrāvyāyāmavarjitam

### [3.3.2.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.52)

vaipathurviṣamavegaśoṣaṇaṃ kaṇṭhatāluvadane virasyatā  
rūkṣatā vapuṣi bandhakukṣayorjṛmbhaṇaṃ śirasi rugvinidratā

### [3.3.2.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.53)

kṛṣṇatākararuhāṃ pralāpako gātrabhaṅgabalavān bibhatsyati  
bhītavatsvapiti jāgrato naro lakṣaṇairbhavati vātakṛjjvaraḥ

### [3.3.2.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.54)

nāgaraṃ surataruśca dhānyakaṃ kuṇḍalī bṛhatikā yuganniśam  
saptame niśi praśasyate jvare cāṣṭamāṃśagatako hi aṣṭavān

### [3.3.2.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.55)

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttadāmayamasaṃśayamāśu caiva tadbālavṛddhayuvatī mṛdubhiśca pītaṃ glāniṃ parāṃ nayati cāśu balakṣayañca

### [3.3.2.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.56)

indriyāṇāṃ laghutvañca netrāsyasya prasādatā  
sodgāramuṣṇatā koṣṭhe jīrṇabheṣajalakṣaṇam

### [3.3.2.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.57)

klamahṛllāsasadanaṃ śirorugbhraṃśameva ca  
utkledo jāyate yasya vidyādutkrāmamauṣadham

### [3.3.2.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.58)

dāhāṅgasadanaṃ mūrcchā śirorukklamadīnatā  
bhramo rativiśeṣeṇa saviśeṣauṣadhākṛtiḥ

### [3.3.2.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.59)

tasmādauṣadhaśeṣe tu na doṣaśamanaṃ kvacit  
kopantyanekadhā doṣā na deyaṃ pācanaṃ vinā

### [3.3.2.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.60)

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hanyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti  
prāgbhuktasevitamahauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīruvarāṅganābhyaḥ

### [3.3.2.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.61)

bilvāgnimanthaśukanāsakapāṭalīnāṃ kumbhārikāprayutakaṃ kvathitaṃ kaṣāyam  
dantānviśodhayati vārayate samīraṃ nāśaṃ karoti marutajvaramāśu puṃsām

### [3.3.2.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.62)

kirātamustamṛtavallikraṇāsavitryo gokaṇṭako bṛhatiyugmamudīcyatiktāḥ  
syācchāliparṇikalaśīkvathitaḥ samantātkvāthaḥ samīraṇa bhavaṃ jvaramāśu  
hanti

### [3.3.2.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.63)

guḍūcī śatapuṣpā ca plakṣī rāsnā punarnavā  
trāyamāṇakakvāthaśca guḍairvātajvarāpahaḥ

### [3.3.2.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.64)

mūrcchā dāho bhramamadatṛṣāvegatīkṣṇo'tisārastandrālasyaṃ pralayana vamīpākatāpaśca vaktre | svedaḥ śvāso bhavati kaṭukaṃ vihvalatvaṃ kṣudhā vā etairliṅgairbhavati manuje paittiko vai jvarastu

### [3.3.2.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.65)

rodhrotpalāmṛtalatākamalaṃ sitāḍyaṃ tatsārivāsahitameva hi pācaneṣu  
niṣkvāthya kvāthamati cāśu nihanti pittaṃ pittajvarapraśamanaṃ prakaroti puṃsām

### [3.3.2.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.66)

kvathitaṃ taṇḍulapayasā śakrāhve kaṭurohiṇīsahitam  
kvāthaṃ yaṣṭīmadhunā vināśanaṃ pittajjvarāṇāntu

### [3.3.2.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.67)

durālabhāvāsakaparpaṭānāṃ priyaṃgunimbakaṭurohiṇīnām  
kirātatiktaṃ kvathitaṃ kaṣāyaṃ saśarkarāḍhyaṃ kathitañca pācanam

### [3.3.2.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.68)

sadāhapittajvaraṃmāśu hanti tṛṣṇābhramaṃ śoṣavikārayuktam

### [3.3.2.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.69)

eko'pi vai parpaṭako variṣṭhaḥ pittajvarāṇāṃ śamanāya yogyaḥ  
tasmātpunarnāgaravālakāḍhyaḥ siṃho yathā kaṅkaṭakapravṛttaḥ

### [3.3.2.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.70)

nāgarośīramustā ca candanaṃ kaṭurohiṇī  
dhānyakānāṃ tu kvāthaśca pittajvaravināśanaḥ

### [3.3.2.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.71)

amṛtaṃ parpaṭo dhātrī kvāthaḥ pittajvaraṃ haret

### [3.3.2.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.72)

drākṣāparpaṭakatiktāpathyāragvadhamustakaiḥ  
kvāthastṛṣābhramadāhayuktapittajvarāpahaḥ

### [3.3.2.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.73)

vidārikārodhradadhitthakānāṃ syānmātuluṅgasya ca dāḍimānām  
yathānulābhena ca tālulepo nihanti dāhaṃ tṛṣāmūrcchanañca

### [3.3.2.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.74)

uttānasya prasuptasya kāṃsye vā tāmrabhājane  
nābhau nidhāya dhārāṃ nu śītāndāhaṃ nivārayet

### [3.3.2.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.75)

ramyārāmākucabharanatāliṅganaṃ ceṣṭasaṅgāddrākṣāpānaṃ nigaditamatho śītalaṃ sevanaṃ  
syāt | śubhrāmbhojañca malayajalāsiktasaṃśītavāso muktāhāro viśadatuhinaṃ  
kaumudīyāmukhāya

### [3.3.2.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.76)

ebhirhanti drutataranibhaṃ mānuṣāṇāṃ tu pittaṃ dāhaṃ śoṣaṃ klamamapi tathā tṛḍbhramaṃ  
mūrcchanāñca | etairyogairbhavati nitarāṃ pittadāhasya śāntiryogyā caivaṃ bhavati  
satatantatkriyāśrīmatāñca

### [3.3.2.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.77)

yadi jihvāgalatāluśoṣaścenmanujasya ca  
kesaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam  
peṣyamāṇaṃ tālulepe sadyaḥ pittajvarāpaham

### [3.3.2.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.78)

staimityaṃ madhurāsyatā ca jaḍatā tandrā bhṛśañca tathā gātrāṇāṃ gurutārucirvismatā romodgamaḥ śītatā  
prasvedāḥ śrutirodhanañca kurute netre ca pāṇḍucchavī viṣṭabdha malavṛttikāsavamanaṃ  
śleṣmajvare te viduḥ

### [3.3.2.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.79)

pippalādikakalkaṃ tu kaphaje pācanaṃ hitam

### [3.3.2.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.80)

tadvadvyāghrī ca siṃhī ca rodhraṃ kuṣṭhapaṭolakam  
jvare kaphātmaje caitatpācanaṃ syāttaduttamam

### [3.3.2.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.81)

vāsā guḍūcī triphalā paṭolī śaṭhī ca tiktā madhunīkaṣāyam  
śleṣmaprabhūteṣu rujeṣu samyag jvaraṃ nihanyātkaphajañca śīghram

### [3.3.2.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.82)

āmalakyabhayā kṛṣṇā ṣaḍgranthā tritrikantathā  
malabhedī kaphāntako jvaranāśanadīpanaḥ

### [3.3.2.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.83)

pippalī śṛṅgaverañca ṣaḍgranthā vatsakaṃ phalam  
kvātho madhupragāḍhaḥ syācchleṣmajvaravināśanaḥ

### [3.3.2.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.84)

kṣodreṇa pippalīcūrṇaṃ lihyecchleṣmajvarāpaham  
plīhānāhaviṣaṃ hanti kāsaśvāsāmamardanam

### [3.3.2.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.85)

tṛṣṇā mūrcchā vamiratha kaṭutā cānane rūkṣatā syādantardāho vapuṣi nayane  
raktatā kaṇṭhaśoṣaḥ  
nidrānāśaḥ śvasanaśiraso rukprabhedo'ṅgabhaṅgoromodgharṣastamakamiti cedvātapittajvaraḥ syāt

### [3.3.2.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.86)

saṃsṛṣṭadoṣairvihitañca samyagvipācanaṃ pittamarujjvare ca  
phalatrikaṃ śālmalisamprayuktaṃ rāsnākirātasya pibetkaṣāyam

### [3.3.2.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.87)

dvipañcamūlī saha nāgareṇa guḍūcibhūnimbaghanaiḥ sametā  
kalkaḥ praśastaḥ saguḍo marutsu sa pittavātajvaranāśahetuḥ

### [3.3.2.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.88)

kirātatiktāmalakīśaṭhīnāṃ drākṣoṣaṇānāgarakāmṛtānām  
kvāthaḥ suśīto guḍasaṃyutaḥ syātsa pittavātajvaranāśahetuḥ

### [3.3.2.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.89)

amṛtamustakavāsāparpaṭaviśvājalena kvāthaḥ  
pānaṃ pittamarutsu jvaraṃ nihanyācca bhadramuñjaḥ

### [3.3.2.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.90)

nidrāgauravakātsasandhiśirarukcārttistathā parvaṇāṃ bhedo madhyamavegamatra nayane  
vātānvite śleṣmaṇi  
santāpaḥ śvasanaṃ ruciḥ śrutipathe kaṇṭhe ca śuṣkāvṛtistandrāmohamarocakabhramamatha śleṣmajvare pittale

### [3.3.2.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.91)

nāgaraṃ bhadramustā vā guḍūcyāmalakāhvayam  
pāṭhāmṛṇālodīcyāśca kvāthaḥ pittajvare kaphe

### [3.3.2.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.92)

pācano dīpanīyaḥ syādraktaśoṣanivāraṇaḥ

### [3.3.2.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.93)

drākṣāmṛtāvāsakariṣṭakāśca bhūnimbatiktendrayavāḥ paṭolam  
mustāsabhārgā kvathitaḥ kaṣāyaḥ pittakaphasya jvaranāśanāya

### [3.3.2.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.94)

guḍūcikā nimbadalāni śuṇṭhī mustañca kustumburucandanāni  
kvāthaṃ vidadhyātkaphapittavātajvaraṃ nihanyācca guḍūcikādyaḥ

### [3.3.2.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.95)

eṣa sarvajvarānhanti hṛllāsādyānarocakān  
pratiśyāyapipāsāghnaḥ śoṣadāhanivāraṇaḥ

### [3.3.2.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.96)

guḍūcīnimbacakravāsakañca śaṭhī kirātaṃ magadhāṣṭahalyau  
dārvīpaṭolaṃ kvathitaṃ kaṣāyaṃ pibennaraḥ pittakaphe jvare ca

### [3.3.2.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.97)

paṭolī candanaṃ tiktā mūrvā pāṭhāmṛtāgaṇaḥ  
pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūnivāraṇaḥ

### [3.3.2.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.98)

paṭolavāsāpicumandakasya mūlāni yaṣṭīmadhukaṃ ghanā ca  
kaṣāyametatpratisādhitantu jvare kaphe pittabhave praśastaḥ

### [3.3.2.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.99)

sandīpano pittakaphātmake ca tathaiva pittāsṛjasambhave ca  
jvare malānāṃ pratibhedanaḥ syātpaṭoladhānyāśritakaḥ praśastaḥ

### [3.3.2.99.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.99.p1)

śītaṃ vepathuparvabhaṅgavamathurgātre jaḍatvaṃ rujāṃ mandoṣmārucibandhanaṃ paruṣatā

### [3.3.2.99.p2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.99.p2)

kāsastamaḥ śūlavān

### [3.3.2.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.100)

tandrā kūjanamātmalaulyamathavāstaimityajṛmbhāruciḥ prasvedomalamūtrarodhasahitaḥ  
syācchleṣmavātajvaraḥ

### [3.3.2.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.101)

āragvadhastiktakarohiṇī ca harītakī pippalimūlamustā  
niṣkvāthya kalkaḥ kaphavātayukte jvare saśūle hitapācano'yam

### [3.3.2.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.102)

kṣudrā guḍūcī saha nāgareṇa vāsājalaṃ parpaṭakañca pathyāḥ  
mustā ca duḥsparśayutaḥ kaṣāyaḥ pāno hito vātakaphajvarasya

### [3.3.2.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.103)

parpaṭanāgākhyavacātantukakaṭphalailābhayāviśvabhūtike  
kvātho hiṃgumadhuyutaḥ kaphavāte sahikkāroge sagalagrahe ca

### [3.3.2.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.104)

dvipañcamūlakaḥ kvāthaḥ kaṇācūrṇena bhāvitaḥ  
deyo vātakaphe śūle jvare śvāse ca pīnase

### [3.3.2.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.105)

tandrālasyaṃ mukhamadhuratā ṣṭhīvanaṃ kaṇṭhaśoṣo nidrānāśaḥ śvasanavikalo mūrcchanā śocanā ca  
jihvājāḍyaṃ paruṣamatha vā pṛṣṭhaśīrṣe vyathā syādantardāho bhavati yadi vā  
viddhi doṣaṃ tridoṣam

### [3.3.2.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.106)

dṛṣṭvā tridoṣajaṃ ghoraṃ jvaraṃ prāṇāpahārakam  
tasmādādau kaphasyāsya śoṣaṇaṃ parikīrttitam

### [3.3.2.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.107)

na kuryātpittaśamanaṃ yadīcchedātmano yaśaḥ  
kaphavātairbalavataḥ sadyo hanti rujāturam

### [3.3.2.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.108)

laṅghanaṃ damanaṃ vāpi ṣṭhīvanaṃ syāttridoṣaje  
trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptarātramathāpi vā

### [3.3.2.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.109)

laṅghanañca samuddiṣṭaṃ jñātvā doṣabalābalam  
kaphaṃ viśoṣitaṃ jñātvā tato vātanivāraṇam

### [3.3.2.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.110)

pittasaṃśamanaṃ kāryaṃ jñātvā pittasya kopanam  
śoṣaṇīyau vātakaphau na tu pittaṃ vināśayet

### [3.3.2.110.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.110.p1)

tṛṣṇā ca śūlaśoṣaḥ śvasanamatha niśājāgaro vāsaraistu  
tandrā mohaśca śoṣo bhavati ca vadane ghrāṇajihvādharāṇām

### [3.3.2.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.111)

pākaṃ niṣṭhīvate yaḥ kṛśatanuśca bhavenmaṇḍalānāñca dehe  
sambhūtiḥ śyāvanetrādha-ravadanamadasveda ādhmānaśoṣaḥ

### [3.3.2.111.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.111.p1)

kṣunnāśo vā bhramaṇamapi tathā śiraso loḍanaṃ vā  
śiro'rttiḥ srotorodho vamirvā galakaghuraghurāśūlakairvā vṛtastu

### [3.3.2.112](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.112)

etairliṅgaiḥ prayuktaḥ prabhavati ca nṛṇāṃ sannipātetisaṃjñā  
rogāṇāmāśukārī jvara atiduḥkhado vājināṃ vā dvipānām

### [3.3.2.113](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.113)

sannipātajvare pūrvaṃ kuryādvātakaphāpaham  
paścācchleṣmaṇi saṃkṣīṇe nirāme pittamārutau

### [3.3.2.114](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.114)

sannipātajvare yatnaṃ kṛtvā tandrāṃ jayetparām  
upadravaḥ kaṣṭatamo jvarāṇāñca viśeṣataḥ

### [3.3.2.115](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.115)

pathye kārayate yastu rogiṇāṃ kaphapūritam  
sa evāsya śatruḥ syānna pathyaṃ na ca bheṣajam

### [3.3.2.116](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.116)

śaṭhī dvipañcamūlakaṃ durālabhā ca koṭajam  
paṭolaṃ pauṣkaraṃ vātha yuktā bhārgavī pippalī

### [3.3.2.117](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.117)

nihanti sānnipātikajvarāgnimādyandaśāṅgaḥ

### [3.3.2.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.118)

bhūnimba dārudaśamūlamahauṣadhābdatiktendrabīja dhanikabhadrakaṇṭakaṇākaṣāyaḥ  
tandrāpralāpabhramatṛṣārucidāhamohaśvāsāgnimāndyayuktamathajvaramāśu hanti

### [3.3.2.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.119)

śaṇṭhīghanāgajakaṇāsuradārudhānyātiktākaliṅgadaśamūlasamo'pi kalkaḥ  
śreṣṭhastridoṣajanitajvaranāśanāya śvāsabhramārucivibandhahṛdāmayaghnaḥ

### [3.3.2.119.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.119.p1)

mustośīraniśāviśālamadhukaṃ pāṭhā balā rohiṇī  
nīlī dhanvayavāsa kaṭṛvaraśaṭhī śuṇṭhī samaṅgā vivṛt

### [3.3.2.120](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.120)

yaṣṭīpippalimūlaparpaṭaphalā pippalyakaṃ dāru ca  
śyāmāhemaguḍūcikāsamapayaḥ kvātho jvarāntaḥ smṛtaḥ

### [3.3.2.121](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.121)

dve bṛhatyau śaṭhī śṛṅgī kirātaṃ kaṭurohiṇī  
paṭolaṃ pauṣkaraṃ bhārṅgī vatsakañca durālabhā

### [3.3.2.122](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.122)

etadbṛhatyādikapācanaṃ syātkāsādikopadravanāśanañca  
śīghraṃ nihanti jvarasannipātaṃ śūlārttitandrāśamane praśastam

### [3.3.2.123](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.123)

śaṭhī kirātaṃ kaṭukā viśālā guḍūcibhṛṅgī bṛhatīdvayañca  
mahauṣadhaṃ pauṣkaradhanvayāsarāsnāsurāhvā gajapippalī ca

### [3.3.2.124](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.124)

pītantu niṣkvāthya hitaṃ narāṇāṃ śaṭhyādicāturdaśakaṃ praśastam  
jaghāna tandrāśvasanaṃ śiro'rttijāḍyaṃ saśūlaṃ jvaramāśu hanti

### [3.3.2.124.p1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.124.p1)

bhūnimbasuradārunāgaraghanātiktākaliṅgāni ca  
tadvaddhastikaṇā dvipañcakagaṇairyuktaḥ kaṣāyo hitaḥ

### [3.3.2.125](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.125)

pītaḥ sarvarujāṃ vināśanakaraḥ syātsannipātajvaraṃ  
hanti śvāsaviśoṣavakṣasirujaṃ tandrāṃ jaghāna drutam

### [3.3.2.126](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.126)

rāsnā guḍūcighanaparpaṭakaṃ paṭolī bhūnimbavatsakaśaṭhīyutanāgarāṇām  
tiktāsurāhvagajamāgadhikāyavāsāvāsābalāgajabalākvathitaḥ samāṃśaḥ

### [3.3.2.127](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.127)

kvātho nihanti marutaprabhavāmayānāṃ saśvāsa kāsajaṭharārtiviṣūcikānām  
śreṣṭho nṛṇāṃ bhuvi ca pācanasannipāte roge'thavā kaphasamīraṇake pradeyaḥ

### [3.3.2.128](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.128)

rāsnātrikaṇṭaśatamauṣadhīnāntathā ca bhārṅgī sapuṣkaraghanā suradārudhānyāḥ  
kvātho hitaḥ sakalamārutajijjvareṣu syātsannipātaprabhaveṣvatidāruṇeṣu

### [3.3.2.129](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.129)

trivṛdviśālā ca tathā surāhvamāragvadhastiktakarohiṇī ca  
kvātho bhavedbhedanako malānāṃ syādvātaśūle nayato bhayaghnaḥ

### [3.3.2.130](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.130)

vacā yavānī ca mahauṣadhañca śuṣkañca cūrṇaṃ tanulepanāya  
śastaṃ vadanti jvaragharmaśāntiṃ karoti nūnaṃ parimardanañca

### [3.3.2.131](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.131)

māgadhī ca suradāru tathā ca viśvakaṃ tiktā ca dīpyakayutaṃ tanulepanāya  
cūrṇaṃ praśastamapi vārayate śarīre svedañca śītalatanurbhavedāśu nūnam

### [3.3.2.132](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.132)

madhūkasāraṃ samahauṣadhena vacoṣaṇā saindhavasaṃyutā ca  
mūtreṇa vā coṣṇa jalena piṣṭaṃ pranaṣṭajñānapratibodhanāya

### [3.3.2.133](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.133)

śobhāñjanakamūlasya rasaṃ samaricānvitam  
visaṅgitānāṃ nasyaṃ syādbodhanaṃ cāśu rogiṇām

### [3.3.2.134](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.134)

ekaṃ bṛhatyāḥ phalapippalīkaṃ śuṇṭhīyutaṃ cūrṇamidaṃ praśastam  
pradhāmayedghrāṇapuṭe tu saṃjñāceṣṭāṃ karoti kṣavathuprabodhaḥ

### [3.3.2.135](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.135)

śirīṣabījaṃ maricopakulyā mūtreṇa ghṛṣṭaṃ saha saindhavena  
netrāñjanaṃ syānnayane narāṇāṃ pranaṣṭasaṃjñāṃ prakaroti bodhaḥ

### [3.3.2.136](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.136)

trikaṭu tathā ca karañjabījaṃ triphalā suradāru saindhavam  
tulasī vartti dayanāñjanakaṃ tandrā nāśaṃ karoti nayanānām

### [3.3.2.137](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.137)

kesaraṃ mātuluṅgasya śṛṅgaveraṃ sasaindhavam  
trikaṭusaṃyutaṃ kṛtvā ākaṇṭhāddhārayenmukhe

### [3.3.2.138](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.138)

dantajihvāmukhaṃ tālugharṣaṇaṃ kārayedbudhaḥ  
kuryānniṣṭhīvanaṃ sarvaṃ vāraṃvāraṃ vidhānataḥ

### [3.3.2.139](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.139)

tena kaṇṭhaviśuddhiḥ syācchleṣmāṇaṃ cāpakarṣati  
jihvāpaṭutvarucikṛtvāsaḥ śvāsaśca śāmyati

### [3.3.2.140](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.140)

trakaṭucavyakāpathyā cūrṇaṃ saindhavasaṃyutam  
tena dantāṃstathā jihvāṃ gharṣayettālukāmalam

### [3.3.2.141](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.141)

niṣṭhīvanaṃ galaśuddhirucikṛtkaphasūdanam  
hṛllāso nāśamāpnoti paṭutvaṃ kurute bhṛśam

### [3.3.2.142](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.142)

yadi vā śītagātre ca tadā svedo vidhīyate  
svedāstrayodaśa jñeyāḥ svedavāraṇakāraṇāḥ

### [3.3.2.143](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.143)

saṅkaraḥ prastuto nāḍīpariṣeko'pagāhanaḥ  
ātaṅko'smayanaḥ karṣaḥ kūṭī bhūkumbhireva ca

### [3.3.2.144](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.144)

kūpo holāka ityete svedayanti trayodaśaḥ

### [3.3.2.145](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.145)

kālasvedaṃ ghaṭīsvedaṃ vālukāsvedameva ca  
kārayeddhastapādābhyāṃ tathā śirasi cāture  
evaṃ no śāntiryadi vā dahellohaśalākayā

### [3.3.2.146](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.146)

pādau dagdhe na cecchaityaṃ dahedvāṅguṣṭhamūlake  
tathā ca maṇibandhe ca hṛdi mūrdhni tathāpi vā

### [3.3.2.147](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.147)

svedo lalāṭe himo vā narasya śītārditasyāpi sapicchalasya  
kaṇṭhasthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ samabhyeti gṛhaṃ hi mṛtyoḥ

### [3.3.2.148](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.148)

saptāhe vā daśāhe vā dvādaśāhe'thavā punaḥ  
trayodaśe pañcadaśe praśamaṃ yāti hanti vā

### [3.3.2.149](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.149)

atha pañcādaśāhe vā hanti rakṣati mānavam  
sannipāto mahāghoro jvaraḥ kālāgnisannibhaḥ

### [3.3.2.150](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.150)

eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca  
sannipātasya doṣasya narasyāsya bhiṣagvara

### [3.3.2.151](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.151)

sannipāte'ntardāhe manujaṃ yaḥ śītavāriṇā siñcet  
āturaḥ kathamapi jīvedvaidyaścāsau kathaṃ pūjyaḥ

### [3.3.2.152](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.152)

yaḥ sannipātajaladhau patitaṃ manuṣyaṃ vaidyaḥ samuddharati kinna kṛtaṃ nu tena  
dharmeṇa vātha yaśasā vinayena yuktaḥ pūjāṃ ca kāṃ bhuvitale na labhettu vaidyaḥ

### [3.3.2.153](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.153)

vātapittakaphaistribhiryuktastathā tridoṣajaḥ  
sa ca raktena saṃyukto jvaraḥ syātsānnipātikaḥ

### [3.3.2.154](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.154)

na raktena vinā viddhi jvaraṃ vai sānnipātikam  
kvāthaiḥ pācanakairdoṣāḥ praśamaṃ yānti mānave

### [3.3.2.155](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.155)

tasmātpraśamite doṣe raktaṃ naiva vilīyate  
tenaiva jāyate śophaḥ karṇamūle tu dāruṇaḥ

### [3.3.2.156](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.156)

tasmāttasya pratīkāra kuryādraktavirecanam  
jalaukālābubhṛṅgaistu tataśca lepanaṃ hitam

### [3.3.2.157](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.157)

bījapūrakamūlāni agnimanthastathaiva ca  
ālepanamidaṃ cāsya karṇamūlasya nāśanam

### [3.3.2.158](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.158)

āgāradhūparajanīsumahauṣadhena siddhārthasaindhavavacāpayasā vimardya  
lepohitoraktavināśakārī śophavraṇasya śamano manujasya karṇe

### [3.3.2.159](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.159)

yadā pāko bhavettasya kāryā tatra pratikriyā  
dhavārjunakadambatvagleplanaṃ vraṇarohaṇam

### [3.3.2.160](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.160)

nimbāragvadhamūlānāṃ niśāyuktaṃ pralepanam  
srāvaṇaṃ pūyagandhānāṃ rohaṇaṃ syādvraṇeṣu ca

### [3.3.2.161](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.161)

varjayecca divāsvapnaṃ yoṣitsaṅge bahūdakam  
śītāmbu jāgṛtiṃ rātrau vyāyāmaṃ śocanaṃ tathā

### [3.3.2.162](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.162)

māṣāṃśca yavagodhūmatilaparṇīkameva ca  
masūratripuṭāṃścaitāṃstailañca dūratastyajet

### [3.3.2.163](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.163)

māsamekaṃ vyavāyaṃ ca pakṣaikaṃ cātibhojanam  
varjayetkarṇamūlañca sukhaṃ tenopapadyate

### [3.3.2.164](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.164)

ṣaṣṭikānnaṃ purāṇaṃ vā bālya sūpastathāḍhakī  
kulatthāmudgayūṣaṃ vā bhojane ca praśasyate

### [3.3.2.165](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.165)

vārttākañca palāṇḍue ca kandaśākānparityajet  
etena sukhamāpnoti śīghraṃ rogādvimucyate

### [3.3.2.166](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.166)

ante pittaṃ yadā tiṣṭhedbāhye śleṣmasamīraṇo  
tadāntardāhaśoṣaḥ syādbāhye sasvedaśītatā

### [3.3.2.167](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.167)

tasyāmṛtāpayaḥ kvāthaṃ madhupippalisaṃyutam  
pāyayedāśu mucyeta jvarādvai sānnipātikāt

### [3.3.2.168](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.168)

athavātiviṣā vālaṃ nāgaraṃ ghanaparpaṭam  
kvātho vā śarkarāyukta antardāhopaśāntaye

### [3.3.2.169](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.169)

bāhye pittaṃ yadā tiṣṭhedante vā kaphamārutau  
tenoṣṇatvaṃ śarīrasya ante śaityaṃ ca jāyate

### [3.3.2.170](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.170)

tasya śaṭhyādikaṃ kvāthaṃ prayuñjīyātkaphāpaham

### [3.3.2.171](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.171)

yasyordhvāṅge vātakaphāvadhogaṃ pittameva ca  
tenārddhaṃ śītalaṃ gātramarddhe coṣṇaṃ ca jāyate

### [3.3.2.172](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.172)

tasya rāsnādikaṃ kvāthaṃ prayuñjīyāttathoṣṇakam

### [3.3.2.173](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.173)

yasyordhvaṃ raktapittañca madhye vātakaphāvubhau  
tenordhvaṃ jāyate coṣṇamadhaḥ śītaṃ prajāyate

### [3.3.2.174](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.174)

tasya nāgarādikvāthaṃ yuñjīyādbhiṣaguttamaḥ

### [3.3.2.175](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.175)

yasyoṣmā dṛśyate cāpi mandasraṣṭā ca jāyate  
bāhyavegaṃ vijānīyājjvaraḥ sādhyo vijānatā

### [3.3.2.176](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.176)

yasyānte jāyate coṣmā tṛṣṇā dāhaḥ śirovyathā  
gambhīravegaṃ jānīyātkṛcchrasādhyo nṛṇāmapi

### [3.3.2.177](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.177)

tasya kuryātpratīkāraṃ yogo'ṣṭādaśako nṛṇām

### [3.3.2.178](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.178)

ante pittaṃ yadā tiṣṭheddehe vātakaphāvubhau  
tena śaityaṃ śarīrasya uṣṇatvaṃ karapādayoḥ

### [3.3.2.179](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.179)

tasya rāsnādikaḥ kvāthaḥ pradeyaḥ pippalīyutaḥ

### [3.3.2.180](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.180)

dehe pittaṃ yadā tiṣṭhedante vātakaphāvubhau  
tasyoṣmā jāyate dehe śītatvaṃ karapādayoḥ

### [3.3.2.181](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.181)

tasya drākṣādikaḥ kvāthaḥ pradeyo guḍakānvitaḥ

### [3.3.2.182](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.182)

yatra yatra bhavecchaityaṃ tatra svedo vidhīyate  
nātyuṣṇe svedanaṃ kāryaṃ jvarasyāsya vijānatā

### [3.3.2.183](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.183)

kaphapittena niśceṣṭo bhavatyevānilaḥ sadā  
tasmādevānilādrogāḥ sambhavanti jvarādayaḥ

### [3.3.2.184](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.184)

bhramaḥ śaityaṃ vihvalatā kampo viḍbhedanaṃ klamaḥ  
śramaḥ svedo jalpanañca jvaramokṣe bhavanti ca

### [3.3.2.185](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.185)

prasvedakaṇḍū ca śirā ca puṣṭā tathā mukheṣu kṣavathurlaghutvam  
annābhilāṣo vipulendriyañca gataklamo gatarujo manuṣyaḥ

### [3.3.2.186](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.186)

vimuktasyāpi hi śirogurutvaṃ naiva muñcati  
avimuktaṃ vijānīyājjvaraḥ punarupaiti tam

### [3.3.2.187](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.187)

yadi dhātugataścaiva jvaro dehe prapadyate  
viṣamajvaraṃ jānīyātsa ca jñeyaścaturvidhaḥ

### [3.3.2.188](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.188)

ekāhiko dvyāhikaśca tryāhikaśca tathāparaḥ  
velājvaraścaturtho'pi vijānīyādvicakṣaṇaḥ

### [3.3.2.189](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.189)

śītaśca pūrvaṃ bhavati paścāduṣṇaśca jāyate  
sa sādhyo manuje proktaḥ śīghraṃ sidhyati bheṣajaiḥ

### [3.3.2.190](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.190)

paścācca dāhamāpnoti jvaro bhavati dāruṇaḥ  
so'pi na mucyate śīghraṃ jvaro dhātukṣayaṅkaraḥ

### [3.3.2.191](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.191)

trikorukaṭyāṃ rujavātapittaṃ syācca pittaṃ mastake sugbhramaśca  
pṛṣṭhe tanuśleṣmarujākaraṃ syāttridhā tṛtīyajvaralakṣaṇaṃ tat

_First 200 of 257 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2)_

## Translations (1)

- [English (machine translation)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita~en-mt.3.3.2) — English, machine translation

## Linked texts (13)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.1.11) — Vṛnda, Sanskrit
- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.1.6.8) — Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.57) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.40.163) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.2.75) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.6.4.10.1) — Sanskrit
- [Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.5.52) — Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.1.32) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.14.153) — Soḍhala, Sanskrit
- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.85.61) — Trimalla, Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.83.61) — Trimalla, Sanskrit
- [Vīrasiṃha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimha.1.p12) — Bhoja, Sanskrit
- [Vīrasiṃhāvalokana](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.prayascitta.karmavipaka.virasimhavalokana.p1.3) — Vīrasiṃha, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2) · Pramāṇa
