Pramāṇa · Search · About · API

Hārīta's Compendium of Medicine 3.3.6: ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

Hārītasaṃhitā 3.3.6

Language
Sanskrit

Contents

ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

3.3.6.1

ātreya uvāca
agniścaturvidhaḥ proktaḥ samo viṣamatīkṣṇakaḥ
mandastadāparaḥ proktaḥ śṛṇu cihnāni sāmpratam

should be studied concisely for the sake of knowledge of the compendium. / Having understood the remedy for a disease, one should then perform the counter-measure.

English (machine translation) (machine translation)

3.3.6.2

vātapittakaphasāmyātsamaḥ sañjāyate'nalaḥ
tairevaṃ viṣamaṃ prāpte viṣamo jāyate'nalaḥ

3.3.6.3

tīkṣṇapittādhikatvena jāyate jaṭharāgnikaḥ
vātaśleṣmādhikatvena jāyate mandasaṃjñakaḥ

3.3.6.3.p1

yadbhuktaṃ prakṛtisthaṃ tu pācayatyannasañcam
sa samo nāma nirdoṣaḥ sarvadhātuvivarddhanaḥ4

3.3.6.5

kiñcitpācayate bhakṣyaṃ kadācidavipakvakaḥ
vatena vā na viṣamaṃ karotyapi viṣūcikām

3.3.6.6

prakṛtyā cādhikaṃ snāti tṛptiṃ na labhate'pi ca
sadāhapītatā netre tīkṣṇo vai kṣayakṛdbale

3.3.6.7

yadbhoktunnaiva śaknoti yattu śleṣmabalādhikāt
so'pi mandānalo nāma gulmodaraparo mataḥ

3.3.6.8

samena samatā dehe dehadhātubalendriyaiḥ
hṛṣṭaḥ sampūrṇagātrastu saceṣṭo varttate naraḥ

3.3.6.9

viṣame vānilādyāśca grahaṇī cātisārakāḥ
plīhā gulmo viṣūcī ca śūlodāvarttasaṃjñakaḥ

3.3.6.10

ānāho mandaceṣṭatvaṃ jāyate viṣamāgninā
vātakaphāvubhau kṣīṇau tīvro bhavati pittakaḥ

3.3.6.11

bhojane labhate prītiṃ bhuktvā caiva ca jīryate
tena bhasmakasaṃjñastu jāyate jaṭharānalaḥ

3.3.6.12

pāṇḍuḥ pittātisārastu rājayakṣmā halīmakaḥ
bhramaḥ klamo'tivaikalyaṃ yakṛdvāpi pramehakāḥ

3.3.6.13

śūlamūrcchā raktapittaṃ pittāmlaṃ mūtrakṛcchrakam
tena saṃkṣīyate gātraṃ jāyate'nnasya laulyatā

3.3.6.14

bhakṣitāḥ kāṣṭhapāṣāṇāḥ jīryante tasya dehinaḥ
iti proktaṃ nidānaṃ ca narasyāgniprakopanam

3.3.6.15

bahudhāpi na voktaṃ tu granthavistāraśaṅkayā

3.3.6.16

ato vakṣye samāsena bheṣajāni pṛthakpṛthak
pācanaṃ śamanaṃ caiva dīpanañca tathopari

3.3.6.17

rāsnā śaṭhī prativiṣā surasā ca śuṇṭhī sindhūtthahiṅgu magadhā ca suvarcalaṃ ca
cūrṇaṃ kṛtaṃ saguḍamodakabhakṣyamāṇaṃ vātātmakantu viṣamāgniṃ samīkaroti

3.3.6.18

śūlānajīrṇaviṣamāgniviṣūcikāsu vātādayaḥ sakalagulmavināśanaṃ syāt
bhuktopari kvathitameva pibetsukhoṣṇaṃ śreṣṭhaṃ tathopari samastarasānubhojyam

3.3.6.19

drākṣābhayā tiktakarohiṇī ca vidārikā candanavāsakaṃ ca
mustā paṭolaṃ ca kirātakānāṃ kṛṣṇā balā ca vikacāviṣāṇā

3.3.6.20

palālavaṅgālasapadmakaṃ ca yojyā ca bhṛṅgī dhanikā samāṃśā
cūrṇaṃ sakharjūrasitāsametaṃ ghṛtena tadvārddhabalapramāṇam

3.3.6.21

bhakṣetprabhāte payasā manuṣyo niṣkvāthya pānaṃ saghṛtaṃ vidheyam
karoti tīvrāgnisamaṃ prakṛṣṭaṃ kṛśasya puṣṭiṃ tanute'pi nūnam

3.3.6.22

klamabhramaśoṣavināśanaṃ syāttṛṣṇātilaulyaśamanaṃ karoti
saraktapittaṃ kṣayapāṇḍurogaṃ halīmakaṃ kāmalamāśu naśyet

3.3.6.23

taṇḍulāraktaśālīnāṃ bhāgadvayena dhīmatām
bhṛṣṭvā tilāṃśca saṃkuṭya tadarddhena vimiśritān

3.3.6.24

bhṛṣṭvā tatsamamudgāṃśca caikokṛtya tu sādhayet
siddhāṃ ca kṛśarāṃ samyagghṛtena saha bhojayet

3.3.6.25

ekāhāntarito yastu tīvrāgnistasya naśyati

3.3.6.26

harītakī hariharatulyaṣaḍguṇā caturguṇā caturviśālapippalī
hutāśanaṃ hiṃgusaindhavasaṃyutaṃ rasāyanaṃ kurunṛpavahnidīpanam

3.3.6.27

dīpyakāgnirharītakī viḍaṅgo bhāgavṛddhi viniyojya cūrṇitam
atyamla vetañca tathā ca kolaṃ dāḍimaṃ tathā ca tintiḍīkam

3.3.6.28

samāni cemāni ca karṣamātraṃ karṣādvibhāgeṣvitare balāni
jājī varāṅge ca suvarcalaṃ ca kaṇāśataikaṃ maricaṃ tadarddhe

3.3.6.29

palāni catvāryapi śarkarāyāḥ samaṃ vicūrṇyāthodarān pramārṣṭiṃ
bhakṣedyadedaṃ rucikṛdvibandhaṃ sa plīhaśūlaṃ jayate sakāsam

3.3.6.30

śvāsaṃ vinaśyeddhṛdayāmayaghnaṃ jihvākaṇṭhāmayaśodhanaṃ bhavet
grāhagrahaṇyārśavikāramandānalasya sandīpanameva cūrṇam

3.3.6.31

yavānikākhaṇḍavikābhidhānamarocakānāṃ śamanaṃ praśastam

3.3.6.32

yavāgūḥ pañcakolasya kulatthāḍhakyapūṣakam
mudgayūṣeṇa vā samyagbhaktānāṃ bhojanaṃ hitam

3.3.6.33

sahiṃgu tryūṣaṇāḍhyaṃ ca vyañjanaṃ sampraśasyate
agastighṛtavacchreṣṭhaṃ bhojanārocakeṣvapi

3.3.6.34

kāravellaṃ paṭolañca palāṇḍuḥ sūraṇaṃ śaṭhī
lavaṇaṃ dhānyakaṃ śreṣṭhaṃ pralehaśca kaṭutrikam

3.3.6.35

śaṭhī sarṣapavāstukaṃ śatapuṣpā kāñcanamācikā
tuṇḍīrakasya mūlānāṃ śākaṃ śreṣṭhaṃ praśasyate

3.3.6.36

godhūmapolikāḥ śreṣṭā bhṛṣṭāṅgārairarocake
jāṅgalāni ca māṃsāni bhojayedbhiṣaguttamaḥ

3.3.6.36.p1

ityātreyabhāṣite hārītottare tṛtīyasthāne mandāgnicikitsā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

Translations (1)